چرخ‌دنده‌ها | شرق


ما عادت کرده‌ایم که باور کنیم احترام به نظم و مقررات موجب برقراری آرامش و سعادت جامعه می‌شود، اما ماریا رِوا [Maria Reva] در داستان‌های «شهروندان خوب نباید بترسند» [good citizens need not fear] درست خلاف این روند را در معرض دید می‌گذارد: جامعه‌ای که در آن «دانیئیل» و دیگر شهروندانِ کیرووکای اوکراینِ اتحاد جماهیر شوروی نادیده گرفته شده و خُرد می‌شوند، کاملا تحت نظم و سلطه بوروکراسی است.

ماریا رِوا [Maria Reva] خلاصه کتاب معرفی شهروندان خوب نباید بترسند» [good citizens need not fear]

رِوا، نویسنده اوکراینی‌تبارِ کانادایی در نخستین کتاب خود با نُه داستان به‌هم‌پیوسته از سال‌های پرآشوب قبل و بعد از فروپاشی اتحاد شوروی، سویه‌هایی از تجربه گسترش بوروکراسی استالینی را به تصویر می‌کشد. داستان نخست، «نووُسترویکا» استعاره‌ای از موقعیت‌های دشوار و پیچیده و پوچ ساختار اداری است که در آن سلطه‌ای ناپیدا به‌ نحو بی‌معنایی بر همه‌چیز سیطره دارد. داستان با نگاه خیره پدربزرگ لنین به دانیئیل آغاز می‌شود: «مجسمه پدربزرگ لنین، درست مثل مجسمه او 900 کیلومتر دورتر از مسکو، از لای پلک‌های نیم‌بسته به دوردستِ غرق در دود نگاه می‌کرد. اولین دانه‌های برف زمستان مثل شوره بر شانه‌های مجسمه نشست. دانیئیل پترُویچ بِلینوف، حتی وقتی از کنارش می‌گذشت و از پله‌های نیمه‌ویران شورای شهر در پشت مجسمه بالا می‌رفت، احساس می‌کرد نگاه نافذِ 360 درجه پدربزرگ کلاه پوست لبه‌دارش را در پشت سرش می‌سوزانَد و از آن عبور می‌کند».

فضاسازی نویسنده به همین‌جا ختم نمی‌شود بلکه به سرسرای شورا و رخت و ریختِ مراجعان می‌رسد، یک ردیف آدمِ قوزکرده که به دیوارها چسبیدند و دست‌هایشان را روی رادیاتورها گرم می‌کنند و در سرسرای شورای شهر توی صف ایستادند تا نوبت‌شان برسد و از سوراخ پارتیشن به کارمند زن عینکی آن‌طرف مشکل خود را بگویند. دانیئیل از «مشکلی جزئی» می‌گوید که به گرمایش ساختمان مربوط می‌شود. ساختمان جدید آن‌ها در خیابان ایوانسک شماره 1933 در اولین زمستان با چهارده سکنه اصلا گرمایش ندارد. از همین‌جاست که ماجرا آغاز می‌شود: «خانم کارمند دفتر راهنما را ورق زد و ورق زد، فهرستی را نگاه کرد، باز هم ورق زد، بعد دفتر را بست و دست‌هایش را روی آن در هم قفل کرد: همچین ساختمونی وجود ندارد، همشهری». بوروکراسی اداری و دفتر شورا، دانیئیل و سیزده ساکنِ دیگر را به رسمیت نمی‌شناسد چراکه شماره 1933 در دفتر شورا ثبت نشده است.

«دانیئیل به زن خیره شد. منظورتون چیه؟ من اون‌جا زندگی می‌کنم. زن گفت: طبق این مدارک، زندگی نمی‌کنی». رفته‌رفته «مشکل جزئیِ» دانیئیل به مسئله‌ای اساسی تبدیل می‌شود که از تأمین گرمایش ساختمان فراتر می‌رود و به اثبات هویت خود و خانواده‌اش تغییر ماهیت پیدا می‌کند. «باید گرمایش ساختمان را تأمین می‌کرد، چون معنی گرمایش این بود که شماره 1933 ایوانسک وجود دارد. و اگر این ساختمان وجود داشت، او و خانواده‌اش خانه‌ای داشتند، حتی شده در قالبِ خط خرچنگ‌قورباغه‌ای در اعماق یک دفتر راهنما». به این ترتیب، دانیئیل در مقام «یک شهروند خوب» دنبال مدرکی می‌افتد تا به هر ضرب و زور ساختمانِ شماره 1933 را در دفتر شورا ثبت کند، تا خود و خانواده‌اش مرئی شوند.

آنتونیو خانجیدو در مقاله «وحشت و حقیقت»، با ردیابی سازوکار نهادهای کنترل‌گر و همبستگی ارگانیک میان آن‌ها و جامعه، به بالزاک می‌رسد که به اعتقاد او تغییرات در روندِ کار این نهادها را زودتر از دیگران دیده بود و از‌جمله این تغییرات نقش تازه این نهادها در جهان معاصر بود. بعد از ناپلئون، نیروهای کنترل‌گری که فوشه سازمان داده بود باید نقش تازه‌ای ایفا می‌کردند که بالزاک از آن به «پنهان‌سازی خودسرانگی» تعبیر می‌کند. این نیروها بعدها باید دروپیکردارتر و ظریف‌تر عمل می‌کردند که به‌ شکلی ارگانیک با جامعه درهم‌تنیده باشند یا دست‌کم این‌طور به نظر برسد.

در این مسیر، به‌ تعبیر خانجیدو، جامعه به روح و روان هزاران هزار آدم مخبط تعلیم‌دیده نیاز داشت. در روایت ماریا روا، یکی از این سازوکارها نوشتن نامه عذرخواهی بود. خبر تخلفِ کنستانتین ایلیچ بویکو شاعر و از ساکنان ساختمان شماره 1933 از طریق یادداشت بی‌امضایی به دست مقامات شورا می‌رسد. از شواهد امر پیداست که کنستانتین ایلیچ بعد از یک جلسه شعرخوانی هنگامی که گره کراواتش را پشت صحنه شُل می‌کرد یک جوک سیاسی تعریف کرده بود یا به قول مأمور میخائیل ایوانوویچ «اشاعه داده بود». جوکی که منشأ گرفتاری شاعر و راوی است تا آخر داستان بر مخاطب معلوم نمی‌شود، و تنها این اطلاع در دست است که «پیروِ رهنمود شماره 97 مبنی بر عدم اشاعه مطالب کذب در میان کادرهای حزب و کا‌گ‌ب، مافوقم قادر به تکرار آن جوک نبود، ولی به من اطمینان می‌داد که آن‌قدر نگران‌کننده هست که مستلزم توجه ما باشد».

از آنجا که سروکار سازمان با روشنفکری همچون کنستانتین ایلیچ شاعر مشهور بود و در شعبه کیرووکای سازمان کسی بیش از میخائیل تحصیلات عالی نداشت، قرعه بازآموزی کنستانتین به نام او می‌افتد. ظرف مدت سی روز باید شاعر را به نوشتن نامه‌ عذرخواهی راضی می‌کرد، چراکه «هدف در این ایام بازآموزیِ بدون دستگیری بود، چون حزب بزرگوار و بخشنده بود؛ وانگهی زندان‌ها دیگر برای همه شهروندانی که جوک می‌گفتند، جا نداشتند». به‌طور معمول میخائیل ترتیبی می‌داد تا نامه عذرخواهی زودتر از موعد مقرر نوشته شود اما در مورد کنستانتین اوضاع به قرار دیگر بود و کار به ارعاب مختصری هم کشید.

در داستانِ «نامه عذرخواهی» همه‌چیز طبق انتظار پیش نمی‌رود و ما با نوعی ادغام و جابه‌جاییِ خاطی و استثمارگر مواجهیم. چرخه بی‌امان بوروکراسی چنان مکانیکی و بی‌محتوا شده و کارایی خود را از دست داده که دیگر جایی برای ایدئولوژی و باور به حزب نمانده است. این نکته مغفول‌مانده در نظمِ سخت و استوار اتحاد شوروی، عاقبت کار دست مأمور حزب می‌دهد و ماهیت ازکارافتاده و توخالی این نظم را عیان می‌سازد: روز پنجم در جلسه شعرخوانی کنستانتین ایلیچ در کانون فرهنگی کیرووکا شعری می‌خواند. مأمور اخذ عذرخواهی ردیف جلوی سالن نشسته است، آن‌قدر نزدیک به صحنه که در دیدرسِ شاعر باشد. شاعر می‌خواند: «چرخ‌دنده‌های مارپیچ، چرخ‌دنده‌های خوشه‌ای، چرخ‌دنده‌های شانه‌ای، چرخ‌دنده‌های مخروطی، چرخ‌دنده‌های حلزونی، چرخ‌دنده‌های ساده، چرخ‌دنده‌های ضامن‌دار، چرخ‌دنده‌های ساده صاف، چرخ می‌کنند بدنم را، چرخ گوشت، چرخ می‌کند، چرررررخ....» و همین‌طور ادامه می‌دهد تا نوبت به مسابقه اطلاعات عمومی می‌رسد.

کنستانتین شعری می‌خواند و از حضار می‌خواهد شاعرش را حدس بزنند. شعرهایی از تسوتایوا، اینبر، مایاکوفسکی، شفچنکو و توشنوا شناسایی می‌شوند و بعد سکوتی همه را فرامی‌گیرد و شاعر می‌خواند: «چه کسی، چه کسی را» که به نقل از مترجم کتاب به یکی از شعارهای بلشویکی اشاره دارد که لنین در 17 اکتبر 1921 در دومین کنگره سراسری دپارتمان‌های آموزش سیاسی روسیه مطرح کرده بود: «مسئله این است: چه کسی چه کسی را پشت سر خواهد گذاشت؟» پس از لنین، تروتسکی و استالین و دیگرانی تعبیر کوتاه‌شده «چه کسی، چه کسی» را به‌عنوان فرمولی برای توصیف گریزناپذیری مبارزه طبقاتی به کار می‌بردند. کنستانتین می‌گوید: «این‌هم از قرار معلوم شعر بود». جمعیت با شور و حرارت کف می‌زنند. بعد کنستانتین رو برمی‌گرداند به سمت مأمور و می‌پرسد: «آقای محترمی که با کت پشمی سیاه ردیف جلو نشسته. این شعر از کیه؟» راوی که خشکش زده نمی‌داند چه بگوید. کنستانتین ایلیچ باز با صدایی رسا می‌گوید: «رفیق، بزرگ‌ترین شاعر دورانه... سه ثانیه بهت مهلت می‌دم. سه...» و حضار یک‌صدا فریاد می‌زنند: پدربزرگ لنین!

از نکات جالب‌توجه کتاب «شهروندان خوب نباید بترسند» این است که رِوا روزگار شوروی پیش و پس از فروپاشی را با روایت زندگی مردمان عادی و البته طیف‌های مختلف جامعه تصویر می‌کند و با اینکه داستان‌ها را به دو بخش «پیش از فروپاشی» و «پس از فروپاشی» تقسیم کرده است، همه داستان‌ها در محتوا از نوعی بی‌معنایی کافکایی حکایت دارد که با طنزی سیاه و تلخ همراه است. داستان «شیر یا خط» نخستین داستان بخش دوم است که به‌طرزی غریب از هم‌دستی کنستانتین ایلیچ با میخائیل ایوانوویچ خبر می‌دهد.

بعد از آنکه اتحاد شوروی سقوط می‌کند، مأمور حزب که قرار بود شاعر تحت تعقیب و در مظان اتهام به خاطر تعریف یک جوک سیاسی را به نوشتن نامه عذرخواهی مجبور کند، برای کار به کنستانتین مراجعه می‌کند و به شغل عجیب نگهبان مقبره قدیس گمارده می‌شود: «مقبره اتاق بتونی بود با سقف کوتاه در ساختمان مخروبه‌ای که به 1933 ایوانسک معروف بود. اتاق مثل پناهگاه زیرزمینی خالی بود». میخائیل این بار مأمور مناسکی غریب و برگزاری نمایشی است که مردم بیشتری را به دیدن قدیس ترغیب کند. بعد از فروپاشی، چشم‌انداز کار چنان تیره‌وتار شده بود که میخائیل به همین کار رضایت می‌دهد، کاری که حقوق دندا‌ن‌گیری ندارد و تنها عایدی او از آن محل زندگی و یک تخت و اجاق و جای خواب است.

اوضاع به‌کلی دگرگون شده تا حدی که مأمور و متهم را به هم می‌رساند، آن‌هم در ساختمان 1933 که بی‌نام‌ونشان بود و اینک پس از سالیانی به مخروبه‌ای بدل شده که هر آن امکان داشت فروبریزد. «به‌رغمِ پیشینه ناگوارمان -همان نامه عذرخواهی که هرگز ننوشت و امضا نکرد- آتش‌بس داده بودیم؛ من او را مسبب تباه‌شدن کارم در سازمان می‌دانستم، و او شکست ازدواجش را ناشی از فشاری می‌دانست که من مسبب آن بودم، و درنتیجه بی‌حساب بودیم. بی‌حساب نه، ولی نه برابر، و کنستانتین ایلیچ با لذت این واقعیت را به رُخم می‌کشید». دست آخر ساختمان 1933 که در هر داستان معنایی تازه دارد فرومی‌ریزد و این عاقبت داستان‌ها را رقم می‌زند: «یکی از دیوارها فرومی‌ریزد، و تکه بزرگی از سقف را می‌کَند و با خود می‌برد... دیوارها و بقیه سقف پشت سرشان فرومی‌ریزد، و آپارتمان غرق نور می‌شود... صدای ترک‌خوردن مهیبی می‌آید و دو نیمه ساختمان، مثل عاشق و معشوقی که دوباره به هم رسیده باشند، همدیگر را در آغوش می‌کشند، و بعد به زمین می‌افتند. ستون بلندی از خاک آن‌ها را از نظر پنهان می‌کند». داستان با فروریختن ساختمان 1933 ایوانسک که در دفتر شورا ثبت نشده بود، تمام می‌شود.

................ تجربه‌ی زندگی دوباره ...............

روابط متقابل زردشتیان و مسلمانان... ادبیات پیش‌گویانه با ایجاد مشابهت‌هایی میان تولد و زندگی‌نامه‌ی محمد[ص]، زردشت و شاهان ایرانی برقراری روابط اجتماعی میان دو گروه را آسان‌تر کرد... پیروزی مسلمانان تجلی لطف خداوند توصیف می‌شد و هر شکست زردشتیان گامی به سوی آخرالزمان... از مهمترین علل مسلمان شدن زردشتیان: ایمان خالصانه به اسلام، باور به اینکه پیروزی‌های اعراب اعتبار اسلام را تأیید می‌کند، به‌دست آوردن آزادی(اسیران)، تهدید به مرگ، انگیزه‌های مالی و اجتناب از پرداخت خراج ...
جنبش‌های اجتماعی نوعی همبستگی اجتماعی به ارمغان می‌آورند که می‌توانند فرصتی برای احیای دو عنصر کلیدی حیات مبتنی بر سرمایه اجتماعی ـ یعنی ارزش‌های مشترک و ارتباطات بیشتر ـ فراهم کند... «اجتماع» عرصه‌ای است که نه منافع فردی در آن سیطره دارد، نه فرد در جمع ذوب شده است... سه‌ضلع دولت، بازار و اجتماع سرنوشت جامعه را رقم می‌زنند... برخورد انحصارگرایانه گروه‌های مذهبی نسبت به سکولارها در داخل و دین‌ستیزی بنیادگراهای سکولار در خارج کشور، منازعه‌ای برابر نیست ...
قدرت در هر زمان و مکان نقاب‌هایی مسخ‌شده از چهره‌ی دین می‌سازد و آن را به‌عنوان دین عرضه می‌کند تا ستم خویش را مشروع جلوه دهد... نشان می‌دهد که خوانش ایدئولوژیک از حاکمیت چگونه بر دیدگاه اسلام‌گرایانی همچون ابوالاعلی مودودی و سید قطب تاثیر گذاشته است... بسیاری از حاکمان از شعار «اطاعت از اولی‌الامر» استفاده می‌کنند و افراد جامعه را سرکوب و آزادی آن‌ها را سلب می‌کنند... معترضان از عثمان خواستند که ترک حکومت کند، اما او نپذیرفت و به‌جای حل اعتراضات از طریق دموکراتیک دست به خشونت زد ...
انسان را به نظاره‌ی شاعرانه‌ی اشیا در درونی‌ترین زندگی آنها می‌برد... اراده‌ی خدا را جانشین اراده‌ی خویش می‌کند، و به همین سبب، استقلال مطلق در برابر خلق و وارستگی در برابر اشیا پیدا می‌کند؛ دیگر خلق و اشیا را برای خودشان دوست می‌دارد؛ همان‌گونه که خدا آنها را دوست می‌دارد... انسان به عنوان آفریده‌ی عشق مرکز آزادی است و مغرورانه در برابر خدا و سراسر جهان هستی می‌ایستد. عمق درون او را تنها خدا می‌تواند بخواند! ...
گراس برای تک‌تک سال‌های یک قرن، داستانی به وجود آورده است... از اتفاقات بزرگ و گاه رویدادهای به نظر بی‌اهمیت تا تحولات فنی و اکتشافات علم و تکنولوژی، خودبزرگ‌بینی انسان‌ها، شکنجه و کشتار و در نهایت، شروع‌های دوباره... طوری به جنگ جهانی نگاه می‌کنند که انگار دارند درباره یک بازی فوتبال حرف می‌زنند...دلسردی چپ‌ها از تئودور آدورنو، تیراندازی به رودی دوچکه، محرک جنبش دانشجویی آلمان، ملاقات پل سلان و مارتین هایدگر ...