سرزمین خواب‌ها و رویاها | اعتماد


آدورنو و هورکهایمر در دیالکتیک روشنگری به وضوح نشان می‌دهند که خردابزاری عصر حاضر هر محصول فرهنگی را چون کالا تولید می‌کند. آثار فکری و هنری اگرچه ادعای استقلال از مناسبات تولیدی را دارند اما درنهایت آفریده بازار هستند. آدورنو و هورکهایمر با دلبستگی غیرقابل ‌وصفی به شوپنهاور پژواکی از کلام ناامیدانه او را به گوش مخاطبان خود رساندند. آن دو در دیالکتیک روشنگری به انسان معاصر یادآور می‌شوند که نتیجه خردباوری‌ای که عقلانیت را در بهره‌جویی می‌یافت، خود سازنده سنتی تازه شده و درنهایت شکل مستحکم‌تری از سلطه را ایجاد کرده است.

گاهی که رویا بیدار می‌شود» [حين تستيقظ الأحلام] اثر مونس الرزاز [Mu'nis Razzaz]

خردباوری‌ای که به منظور رهایی انسان از استیلای طبیعت به دست آمده در ذات خود ویرانگری بزرگی برای بشر به همراه داشته. از دو جنگ جهانی اول و دوم گرفته تا هنر هفتم در بعد صنعتی‌اش.
شاید بزرگ‌ترین ننگ بشری از خردباوری بهره‌جویانه، آشویتس یا همان کوره‌های آدم‌سوزی‌ای شد که در کمتر از 5 سال حدود 5 میلیون بی‌گناه را در شعله‌های بی‌صدای خود فرو بلعید. با این مقدمه از تئوری مشترک آدورنو و هورکهایمر نگاهی دارم به رمان «گاهی که رویا بیدار می‌شود» [حين تستيقظ الأحلام] اثر مونس الرزاز [Mu'nis Razzaz] نویسنده اردنی. در برشی از این رمان می‌خوانیم:

«آیا قوانین بین‌الملی اجازه رویابافی یک انسان را به او نمی‌دهد؟ آیا انسان نمی‌تواند در رویایش کسی را بخواهد و آن‌طور که طبیعتش- اگر آن‌گونه که فروید می‌گوید طبیعت و ذات هر انسانی در کودکی‌اش شکل می‌گیرد- می‌خواهد، رفتار کند. رویا یکی از حقوق انسان است و باید آن را مثل هوا و آزادی محترم دانست.»

این خردگریزی الرزاز را می‌توان ملهم از نظریه آن دو اندیشمندی دانست که در سطور بالا به آنها اشاره رفت. دردمندی انسان معاصر بیش از آنکه محصول استیلای طبیعت و نیروهای مافوق بشری باشد، محصول خردباوری‌ای است که چنین نتایج دهشتناکی را به ارمغان آورده است. هر کشف و تولید بشری در حوزه علم و هنر و چه و چه در ذات خود بلای خانمانسوزی را به همراه دارد که حتی مارسل پروست نیز در گنجینه عظیم «در جست‌وجوی زمان از دست رفته» به خصوص علم طبابت، بارها به آن اشاره کرده است.

با نگاهی به کارنامه‌ ادبی این نویسنده اردنی قرن بیستمی، بیشتر می‌توان این نگاه سورئالیستی و انتزاعی را به عناصر صنعتی پیرامون انسان دردمند دید. در رمان گاهی رویا بیشتر از تقابل و گریز انسان از مرزهای رویا و واقعیت، فرورفتگی و شکست و درماندگی آدمی را در برابر قوانین خودساخته خردباورانه می‌توان دید.
آن سوی این گریز ناگزیر، نویسنده با درک عمیقی از نظریه‌های روانشناسی فروید نگاهی ابرانسانی به کنش و واکنش‌های روح انسان می‌اندازد و در بستر یک داستان نیمه‌تخیلی جدال شبانه‌روزی یک روح با هزار و یک تعبیر را از زبان راوی‌های متعدد با روایت‌های متفاوت‌تر به خواننده نشان می‌دهد و در عین حال نتیجه‌گیری را به عهده خود مخاطب می‌گذارد.

«مغز انسان انبار رازهای زیادی است که در گوشه و کنار جادویی آن نهفته است و حتی اشعه ایکس و لیزر و ماهواره‌ها نمی‌توانند گنج‌های آن را بیابند.»

داستان «گاهی که رویا ...» را می‌توان از منظر نقد ادبی در راستای ادبیات شگرف دانست. مطابق نظریه تزوتان تودورف زبان‌شناس و منتقد ادبی لهستانی، مقوله راست‌نمایی از دو مولفه واقعیت و رویا تشکیل شده، یعنی یک نویسنده همزمان که به واقعیت‌های پیرامونش نگاهی سورئالیستی دارد، باید به کمک نیروهای تخیل و تمنای درونی‌اش رویاپروری‌های متناسب با پیکره داستانی‌اش را مدنظر قرار دهد تا خواننده بتواند همزمان که داستانی جذاب را پی می‌گیرد، نیروهای تخیلش را به کار گیرد و با قهرمانان قصه همذات‌پنداری کند.
در داستان وهم آکند «گاهی که رویا...»، این نظریه به وضوح قابل لمس است. ببینید.

«همه‌چیز قد می‌کشد و بزرگ می‌شود غیر از اندوه! اندوه در ابتدا درخت تنومندی است که سر به آسمان کشیده و در افق گسترده است اما زمان کفالت می‌دهد که لحظه‌ها و ساعت‌ها و روزها و هفته‌ها و ماه‌ها و سال‌های آن را بگذراند. آن‌وقت باکتری زمان کار خودشان را کرده و اندوه را تجزیه می‌کند و آن درخت تنومند به تدریج از بین می‌رود و تبدیل به درختچه‌های کوچک و پژمرده‌ای می‌شود که بیشتر به یک زخم قدیمی شباهت دارد. باکتری‌های فراموشی با زمان دست به یکی می‌کنند تا انسان بتواند گذشته و زخم‌ها و اندوه‌ها را پشت‌سر بگذارد و زندگی کند.»

مخاطب با این متن می‌نشیند پای درخت اندوه و همزمان که قصه را پی می‌گیرد، خود را در قاب زمان و در برابر خود می‌بیند و همزمان به التیام و مادرانگاری مهربانانه‌ای می‌اندیشد که تا پیش از خواندن این سطور به آن نمی‌اندیشیده است.

گاهی که رویا بیدار می‌شود» [حين تستيقظ الأحلام] اثر مونس الرزاز [Mu'nis Razzaz]

از منظر دیگر می‌توان با توجه به ارجاعات برون‌متنی داستان به وابستگی شدید نویسنده به ادبیات روز دنیا و به خصوص فرانسه و روسیه اشاره کرد؛ چراکه مختار قهرمان قصه در جای‌جای داستان به همذات‌پنداری با قهرمانان جویس، پروست، اسکات فیتز جرالد، داستایوفسکی و... می‌پردازد و حتی در جایی از داستان با ژانین سر یک میز در مسافرخانه می‌نشیند به بحث و گفت‌وگویی عمیق و دوستانه. این برش و خرده‌روایت‌های دیگری که در داستان هر کدام طنزی تلخ به همراه دارند، نشان از تسلط نویسنده به ادبیات فرامرزی عرب دارد. خرده‌روایت‌هایی که هر کدام‌شان باردار یک حادثه عمیق انسانی‌اند. هر چند که محور اصلی قصه از عشق شکل گرفته اما نمی‌توان از آیرونیک بودن داستان به راحتی گذشت. هر برش یک معنا در سطح و یک معنا در بطن خود دارد که این جذابیت قصه را دوچندان کرده و اینکه مخاطب در پایان داستان باور می‌کند که باید یک‌بار دیگر این داستان پرکشش را برای درک بهتر آن بخواند.

از نکات مهم دیگر ترجمه دقیق و موجز مترجم کتاب است. ترجمه‌ای نه کلمه به کلمه و نه صرفا ادیبانه اما غیروفادار به متن. به قول زنده‌یاد محمدعلی نجفی «ابداع متنی اصیل که اگر نویسنده به زبان فارسی می‌نوشت، حاصل کار همین می‌بود که پیش روی ‌ماست.»
رمان «گاهی که رویا بیدار می‌شود» را نشر شبگیر با ترجمه دکتر اصغر علی‌کرمی به بازار ارائه کرده است.

................ تجربه‌ی زندگی دوباره ...............

پدر ویژگی‌های بارز یک آنیموس منفی (سایه مردانه) را در خود حمل می‌کند... در جوانی، خودکامه و جسور و بی‌توجه بوده و تا به امروز، تحقیرگر: به مادرت صد دفعه گفته‌ بودم از این پسر مرد در نمی‌آد... تلاش ناکام پیرمرد در دست‌درازی به معصومیت پسر موجب استقرار حس گناهی است که یک قدم تا «انزجار از خود» فاصله دارد. و این فاصله با تنبیه پدر و تایید مادر طی و تبدیل به زخمی عمیق می‌شود... او یک زخمی است که می‌تواند زخم بزند ...
کتاب سه بخش دارد و در هر بخش ماجرا از دید یکی از سه مرد خانواده روایت می‌شود... سه راوی سه نگاه ولی یک سوژه: مادر... تصویر موج‌های هم‌مرکز که یکی پس از دیگری به حرکت درمی‌آیند ولی هرگز به یک‌دیگر نمی‌رسند... از خاله آیرین می‌شنویم و از زندگی و رابطه‌اش با شوهر سابقش بوید،‌ از سوفی، خدمتکار خانه که دلبسته کارل است، ‌از کارل آلمانی و داستان‌های پدربزرگش،‌ از عمه کلارا و عمو ویلفرد و جزییات خانه‌شان و علایق‌شان... در فصل اول پسری سرکش و برادرآزار به نظر می‌آید ولی در فصل دوم وجوه تازه‌ای از شخصیت ...
مدیر کارخانه خبردار می‌شود که یکی از آشنایانش، به نام مهندس مارکو ماشینی ساخته است به اسم کاربوراتور که می‌تواند از خود ماده، جوهر ازلی آن را بیرون بکشد: «مطلق»... پدیده‌های عجیبی تولید می‌شوند: رخدادهای دینی مانند گرایش‌های مذهبی، وعظ و خطابه، معجزات و حتی انواع تعصبات مذهبی... هواخواهان خدای روی کشتی لایروبی! با طرفداران خدای میدان تربیت اسب! درگیر می‌شوند... کلیسای رومی که از آغاز با مطلق مخالفت داشت، سرانجام آن را می‌پذیرد ...
شناخت و نقد ساختار آموزشی چین... با بهره‌گیری از محدودسازی آموزش به ارزیابی‌های کمی و هم با تاثیرگذاری سیاسی- ایدئولوژیک بر اندیشه‌های نوآموزان، آنها را از خلاقیت و آفرینشگری در گستره‌های گوناگون باز می‌دارد... برخی سیاستمداران و روزنامه‌نگاران نامدار امریکا خواستار الگوبرداری از چین در زمینه آموزش شده‌اند!... در چین نیز عبور از سد کنکور که «گائوکائو» نامیده می‌شود آسان نیست ...
ده دلیل برای امید به آینده... ما همیشه داریم علیه زمانِ حال در آرزوی بازگشت به گذشته طلایی می‌اندیشیم... این نزدیک‌بینی تاریخی برای گونه بشر منافع تکاملی دارد و در طول میلیون‌ها سال شکل گرفته است تا خطرات نزدیک بسیار مهم‌تر و جدی‌تر جلوه کنند و باعث هوشیاری انسان برای فرار یا غلبه بر آنها شوند... این مکانیسم تکاملی محمل مناسبی برای سوءاستفاده افراد و گروه‌ها و حکومت‌هایی می‌شود که برای پیشبرد اهداف خود نیاز به ایجاد ترس یا خلق دشمنان و خطرات خارجی دارند ...