تهی شدن از حقیقت | اعتماد


درباره كتاب «مصائب جی. اچ.» [The Passion According to G.H] اثر كلاریس لیسپكتور[Clarice Lispector] می‌شود رساله‌ها نوشت و هر كسی از ظن خود بنویسد. اكنون اما برای من فرصت این نیست كه زمانی مفید خرج چنین امری كنم و از طرفی در وجودم تمنایی هست كه این كتاب را چنان كه خوانده‌ام به دید بیاورم. پس با شوق و با نوعی از حسرت سعی می‌كنم میل به جستن و نكته به نكته با دقت نوشتن را بكاهم و در سرفصل‌هایی مختصر كه گاه شاید در حد همان اشاره هم برای مخاطب گنگ باشد از كتاب بگویم. كتابی كه اگر قرار بود رساله مفصلی درباره‌اش بنویسم، حتما فصل‌هایی چنین داشت: یك: گفت‌وگوی كتاب مصائب جی.اچ با كتاب مسخ كافكا، دو: بازگشت سوسك در هیبت زن، سه: میراث عهد عتیق و فلسفه نیچه در مصائب جی. اچ، چهار: امر بیان ناشدنی، هایدگر و كتاب مصائب جی. اچ، پنج: مكاشفات و رویاها و معراج و صورت ادبیات برای بیان مكاشفات، شش: موتیف‌های ادبی و غیرادبی حاضر در متن.

مصائب جی. اچ. [The Passion According to G.H]  كلاریس لیسپكتور[Clarice Lispector

چنین فهرستی اكنون رویاست. آرزوست و این متن می‌كوشد نقش تخمه این رویا را داشته باشد. با این ‌همه من این خطر را كرده‌ام كه نقشه این رویا را بكشم و در حدود بسیار كوچكی محققش كنم. پس از گام اول می‌آغازم. اكنون دیگر بدیهی است كه هر چیزی تباری دارد. هر حرفی، هر سخنی، هر حدیثی تبار دارد. یعنی آغازینگی و بداعت خط می‌خورد و به ‌جایش تراش و صیقل‌ها، بازچیدن‌ها و بازگفتن‌ها می‌نشیند. تبارجویی ایده‌های داستانی در غرب را فوئنتس در پایان كتاب آئورا به خوبی بیان كرده است و نمونه دریافتنی‌ترش را، نصرالله پورجوادی در مقدمه درخشانش بر رحیق‌التحقیق تصنیف فخرالدین مبارك‌شاه مرورودی دارد. تبار یك ایده و داستان را می‌گیرد و نشان می‌دهد كه یك داستان و ایده‌ از كجا آمده و در كجاها به چه شكل و نقش‌هایی درآمده است. چنین كاری را احمد مجاهد نیز كرده است در مقدمه استادانه‌‌اش بر مجموعه آثار احمد غزالی. بنابراین هر داستانی كه تعریف می‌شود با تعریف‌های پیش از خود و پس از خود گفت‌وگویی را آغاز می‌كند كه نتیجه آن گفت‌وگو بر هیچ‌كدام از آن متن‌ها روشن نیست. هر دهان و گوشی كه آن گفت‌وگو را می‌خواند و می‌شنود، چیزی تازه در می‌یابد. از این قرار مصائب جی.اچ پیش از هر چیز گفت‌وگوی بلندی است با رمان «مسخ» كافكا و در عیان‌ترین حالتش بازگشت سوسك به سمت زن و زندگی است. بگذارید كمی عبارت‌پردازی كنم. انسانی كه به شكل خدا خلق شده است. انسانی كه قرار است در مسیر زندگی شكوفا و شكفته شود. ناگهان برمی‌خیزد و می‌بیند انسانی است در صورت سوسك. همه‌ چیز در «متافیزیك ماده» باید فهم شود، در صورت، در شكل.

چرا گرگور سامسا انسانی در صورت سوسك شد؟ آیا سوسك نیز صورتی از صورت‌های متعالی است؟ یا نه سوسك شدن جزای چیزی است كه انسان هم‌نوعِ سامسا باید بدهد؟ سامسای سختكوش كه آنچه هست و باید بشود را فراموش كرده است و پس «هر عمل اجری و هر كرده جزایی دارد.» سامسا سوسك می‌شود. با بسته شدن كتاب مسخ كافكا این سوسك رها می‌شود به حال خودش تا در مصائب جی. اچ بازگردد و زنی او را از این پوسته سخت و شكننده نجات دهد. شكلش را فرو بریزد و به شیره‌اش امكان این را بدهد كه برود در شكل‌های تازه‌تر: «انگار یه زن داشت یه مرد را می‌بافت، درست همون‌طور كه تو منو بافته بودی، صنعت‌گری بی‌طرفانه زندگی» (125)

اما تنها همین نیست. برای زن داستان هم سوسك پیام‌آور است. آمده است كه بگوید تنها راه نجات از طلسم زندگی خوردن من است. این تن من است بخوریدش و این خون من است و این گفت‌وگوی بین دو كتاب و احضار و احیا و بازتعریف می‌تواند بسیار بیش از این چند خط شرح داده شود: «می‌خواهم رستگاری را امروز بیابم، همین حالا، در واقعیتی كه حالا دارد رخ می‌دهد و نه در یك قول، می‌خواهم خوشی را در همین لحظه بیابم- می‌خواهم خدا در آن چیزی باشد كه دارد از شكم...» (118)
و سوسك اینجا خود زن است «چون هر چیزی كه از میان فرو بریزد حتما زن است.» (130)

ولی ما گام دوم را برمی‌داریم: مواجه با امر بیان‌ناشدنی و دو شكل و صورت تلاش برای بیان این امر. فلسفه و متون مقدس. متون مقدس در ادیان مختلف می‌گویند: «امر بیان‌ناشدنی، امر مقدس، تنها باید تجربه شود، آن‌هم در یك شهود كه قابل تعریف، بیان و درك نیست. تنها آنكه امر مقدس بر او رفته است آن را درمی‌یابد. راه بر دیگری بسته است مگر او نیز راه خودش را برود و بیابد و با امر مقدس مواجه شود. می‌شود از جمله هانری كربن استفاده كرد در مقدمه ویراست دوم كتاب ارض ملكوت: «نمی‌توان به عنف به عالم فرشته شد و عالم فرشته همان عالم خیال و شهود است.» فلسفه اما گاه این بیان‌‌ناشدنی را می‌پذیرد به شرط اینكه بتواند چیزی باشد كه بتوان دسته‌بندی‌اش كرد و گاه و بیشتر مواقع نمی‌پذیردش،چراكه هرچه در جهان هست راهی برای شرح و دسته‌بندی دارد. راهش بسته نیست. می‌شود چنین گفت: امر بیان ناشدنی اگر ارایه نمی‌شود به دلیل رمزوارگی نیست بلكه بیانش نیازمند تحولی در زبان است كه به این تحول به عنف و به زور نمی‌توان دست یافت. گمانم دیگر به ‌طور آشكار پا به عرصه بیان هایدگری گذاشته‌ایم در سرآغاز كار هنری. آنجا كه از امر در پرده، آن دیگری ناگفتنی در یك اثر هنری پرده برداشته می‌شود و مستور، نامستور می‌شود. كار هنری از بیان‌ناشدنی، كشف حجاب می‌كند. بگذارید به زبان ساده‌تر بگویم حقیقت برای بودن و پایداری و فهمیده شدن، نیاز به عیان شدن در چیزی دارد. دقیقه‌ای ظریف را می‌خواهم از فرهنگ خودمان برای روشن شدن حرف بیاورم؛ آن هم با تكیه بر كلام خداوند. آنجا كه می‌فرماید: «إِنّ مثل عِیسى عِند‌الله كمثلِ آدم خلقهُ مِن تُرابٍ ثِمّ قال لهُ كُن فیكُونُ: مثل عیسی در نزد خدا، همچون آدم است كه او را از خاك آفرید و سپس به او فرمود: موجود باش! او هم فورا موجود شد.» یعنی آن امر بیان‌ناشدنی مقدس، آن اعجاز، نخست به ماده محتاج بود تا با امری شدنی، بشود. بدون تراب و طین و آب (ماء) آن امر بیان‌ناشدنی، قابل‌فهم نبود و الوهیت خداوند در این فرآیند آشكار می‌شود و این دقیقا همان‌جاست كه مصائب «جی.اچ» با آن درگیر است. «چون هر آنچه بیان‌شدنی نیست، شیطانی است.» (140)

اكنون می‌بینم كه زن داستان مصائب جی. اچ در تجربه‌ای شهودی از انسانیت و فرهنگش تهی می‌شود تا به امكانی از بیان برسد كه توانِ بیانِ بیان‌نشدنی را بدهد؛ چرا كه هر آنچه بیان شدنی نیست، شیطانی است و آیا این همان كشف حجاب از حقیقتی نیست كه هایدگر در فرآیند ساخت اثر هنری بیانش می‌كند؟ هنر از طریق اثری هنری و كار هنرمند خود را بیان می‌كند. امر الهی نیز باید بیان شود. بیان به صوت و صورت نیاز دارد؛ به آب و خاك تا در آن، آن چیز دیگر دمیده شود. درست كه به عنف نمی‌شود به عالم فرشته وارد شد اما انسان از روزگاران كهن برای دیدن امر نادیدنی راهی سفرهای زیادی شده است. «من بیرونم را به یك درونِ پنهانی تبدیل كرده‌ام» (109)، «همون زمان هم داشتم روح انسانیم رو از دست می‌دادم چون لذت دیدن داشت كم‌كم منو از پا در می‌آورد...» (111)، «ناگهان از یك واحه سبز و غیرمنتظره بیدار شدم...» (113)، «نخستین گام‌هایم در هیچ را این‌گونه برداشتم. نخستین گام‌های نامطمئنم در مسیر زندگی و رها كردن زندگی خودم. ردپاهایم توی هوا بود و رفتم بهشت یا جهنم: درون قلب» (115)، «همه از دیدن كسی كه خداست می‌ترسن» (136)، تمام این قول‌هایی كه نقل شدند تلاش زبانی برای بیان سفر و مكاشفه در حال رخ‌ دادنند. پس ما یك گام دیگر از آن نقشه رویایی را هم برداشتیم. فكر می‌كنم تا همین‌جا كفایت است. چون رفتن به سراغ نیچه و میراث عهد عتیق دیگر با یك تاش ساده نمی‌شود. باید كه دست در كتاب‌ها برد و ورق زد و شاهد مثال آورد و همین‌طور ذكر موتیف‌های ادبی و غیرادبی خود حرفی است درازدامن كه سخن می‌شود بلند؛ پس دامن سخن را جمع یا كوتاه می‌كنیم؛ هر كدام كه به مذاق چشم شما خوش‌تر است.

................ تجربه‌ی زندگی دوباره ...............

درحین اینکه بورخس از ادبیات ناب دفاع می‌کرد، هیچ مشکلی نمی‌دید که با دیکتاتور خورخه رافائل ویدلا برای صرف شام قرار بگذارد؛ با کسی که بار اصلی مسئولیت 30 ‌هزار مرد و زن ناپدیدشده‌ آرژانتینی و صدها کودک ربوده‌شده بر دوش او بود... این سرکوبگری تروریستی ناگزیر به خودسانسوری انجامید... رسانه‌ها و تلویزیون در دست معدود بنگاه‌ها است و آزادی عقیده در آن خیال‌پردازی‌ای بیش نیست ...
چگونه در آسیای رو به رشد ثروت کثیف بیاندوزیم؟... نمی‌خواستم چشم خودم را بر مشکلات واقعی جامعه پاکستان ببندم... برخی از هنرمندان مایل هستند سیاسی باشند؛ برخی مایل هستند تعصبات را به چالش بکشند و برخی دیگر چنین تمایلی ندارند، اما هدف نهایی هنر این است که بیانی از احساس خویشتن باشد...کتاب اول نگاهی نیمه‌آمریکایی به پاکستان است و کتاب دوم نگاهی نیمه‌پاکستانی به آمریکا است ...
هیچ خبری از حجاب راهبه‌ها و سوگند خوردنشان نیست، درعوض آیرا از سنت روایت پیکارسک استفاده می‌کند... مرا آماده کرده‌اند که فرشته‌ باشم، فرشته‌ نگهبان همه‌ مجرمان، دزدها و قاتلان... این کارهای خوبی که در تنهایی و خیالاتش انجام می‌دهد، سزار را تبدیل به راهبه می‌کند. ولی، در زندگی واقعی، او یک دروغگوی قهار است... رمز و راز دروغگوی خوب‌ بودن را فاش می‌کند: «باید خیلی قانع‌کننده وانمود کنی که چیزهای واضح را نمی‌دانی.» ...
متوجه ماده‌مگس جوانی شد که در مرز میان پوره و سس نشسته بود... پوست آبدار و سبزش، بانشاط زیر نور خورشید می‌درخشید... دور کمرش چنان شکننده و ظریف بود که گویا می‌توانست با سبک‌ترین نسیم بشکند... جابه‌جایی حشره و انسان و توصیفات آبدار و تنانه از مگس علاوه بر شوخی شیطنت‌آمیز پلوین با توصیفات رمان‌‌های احساساتی و حتی کلاسیک، کاریکاتورگونه‌ای است گروتسک از وضعیت بشر ...
سیر آفاق و انفس مردی جوان و آمریکایی به‌نام لاری برای یافتن معنای زندگی است که از غرب تا شرق عالم را طی می‌کند... تحت تاثیر زیبایی او نمی‌تواند بدی‌هایش را ببیند... زنی سطحی، حسود و کینه‌توز است... به نظر من آن‌ها که می‌گویند عشق بدون شهوت می‌تواند وجود داشته باشد، چرند می‌گویند. وقتی مردم می‌گویند بعد از آنکه شهوت مرد، عشق هنوز زنده است، دارند از چیز دیگری صحبت می‌کنند که عشق نیست، انس و مهر و همخویی و عادت است ...