پرسش‌هایی از انسان و هستی | سازندگی


در ژانویه‌ 2021 فروش رمان «ناهنجاری» (آنومالی) [The Anomaly (L'Anomalie)] شاهکار اِروه لو تِلیه [Hervé Le Tellier] به 820 هزار نسخه رسید. با اعلام انتشارات گالیمار تا تاریخ 6 مِه همان سال به یک‌میلیون نسخه رسید و اکنون از مرز یک‌ونیم‌میلیون نسخه فراتر رفته است.



«ناهنجاری» به‌محض انتشار برای جایزه‌های گنکور، رنودو، مدیسی، دسامبر، رمان فناک و وپلر رقابت کرد، و درنهایت در تاریخ 30 دسامبر 2020 برنده‌ جایزه گنکور شد. همچنین عنوان پرفروش‌ترین رمان بین‌المللی نیویورک‌تایمز و «مهیج‌ترین کتاب سال» را از آن خود کرد. در همین مدت‌زمان کم به چهل زبان ترجمه شد، از جمله فارسی با چهار ترجمه: ترجمه نرگس کریمی با عنوان «ناهنجاری» در نشر افق با خرید کپی‌رایت، ترجمه فاطمه ابراهیمیان و محمدامین بیک در نشر نو. دو ترجمه دیگر هم در نشر همان و بهجت [ایرادی در کار است] منتشر شده است.

«ناهنجاری» رمانی است که بخشی از آن مرتبط با داستانی هیجان‌انگیز در هواپیما است و بخشی دیگر در جست‌وجوی حقیقت، سرنوشت و اراده. هواپیمایی وارد توفانی سهمگین شده و پوشیده در رمزوراز ظاهر می‌شود و مسافران خود و کل جهان را وادار می‌کند تا همه‌ چیزهایی را که درباره‌ معنا و هدف هستی باور دارند دوباره بررسی کنند. حین خواندن «ناهنجاری»، ممکن است با خود فکر کنید که: این دقیقا چه نوع کتابی است؟ آیا این کتابی علمی‌تخیلی است که جامه‌ فلسفه به تن کرده؟ یا درباره‌ متافیزیک است و با هیجان و معما اشتباه گرفته شده است؟

هردو و هیچ‌کدام! «ناهنجاری» سرگرمی و ادبیات را باهم دارد. شاید موضوع آن از «منطقه‌ گرگ‌ومیش» یا «آینه‌ سیاه» برگرفته شده باشد، اما به‌طرز جالبی پرسش‌های ضروری درباره‌ حقیقت، سرنوشت و اراده‌ بشر را بررسی می‌کند. اگر قرار است هم زندگی‌مان متعلق به خودمان نباشد و هم درنهایت بمیریم، پس باید چگونه زندگی کنیم؟

این روش داستان‌سرایی ماهرانه‌ اِروه لو تِلیه است که ما را مجبور می‌کند تا صفحه‌ی 151 صبر کنیم تا بفهمیم چه اتفاق عجیبی بر سر هواپیمای موردنظر پرواز 006 ایرفرانس از پاریس به نیویورک آمده است. اما پیش از آن با تعدادی از مسافران آن آشنا و از زندگی آن‌ها روی زمین مطلع می‌شویم.

در لاگوس نیجریه، یک ستاره‌ جوان پاپ که در کشوری به شدت دگرباش‌ستیز زندگی می‌کند، یک آهنگ موفق می‌نویسد و کم‌کم هویت واقعی خود را پس می‌گیرد. مردی در بمبئی متوجه می‌شود که بر اثر سرطان پانکراس درحال مرگ است. یک معمار فرانسوی 60 ساله که دوست‌دختر بسیار جوان‌ترش رهایش کرده، متوجه می‌شود که «خواستن همیشگی کسی که کنارش می‌خوابد، اما در بی‌تفاوتی بی‌رمق سایه‌ها سال‌های بسیاری از او فاصله دارد، دردناک‌تر از آن است که هرروز دلتنگِ کسی شود که آنجا نیست.»

موارد بیشتری وجود دارد و دومین مهارتِ لو تِلیه این است که ما را وسوسه می‌کند که تا این حد اهمیت بدهیم، حتی به شخصیت‌هایی که محور اصلی داستان نیستند. او شیوه‌ای دارد که ما را در هر داستانی فرومی‌برد و سپس در بُهت و حیران بیرون می‌کشاند و دوباره همان را تکرار می‌کند. تصادفی نیست که یکی از شخصیت‌ها در مستی از شاهکار ایتالو کالوینو به نام «اگر شبی از شب‌های زمستان مسافری...» یاد می‌کند.

همچنین ما با یک قاتل مرگبار آشنا می‌شویم که شغل روزانه‌اش مدیریت رستوران‌های زنجیره‌ای گیاهخواران است یا دختربچه‌ آزاردیده‌ای که عاشق وزغ خانگی‌اش است. یا یک رمان‌نویس فرانسوی که قصد خودکشی دارد و شاهکار پس از مرگش «ناهنجاری» نام دارد.

چه وجه مشترکی به جز حضور در این پرواز سرنوشت‌ساز دارند؟ چهره‌های دولتی که در سایه، بی‌سروصدا آنها را جمع می‌کنند چه کسانی هستند؟ و چرا پس از 20 سال سکوت، تلفن همراه ضدگلوله و دولتی یک آمارگیر عصبی پرینستون که روی تیشرتش نوشته «من عاشق صفر، یک و فیبوناچی هستم» ناگهان زنگ می‌زند و پس از بیست سال سکوت، یک طرح واکنش اضطراری به‌نام پروتکل 42 را آغاز می‌کند؟

حتی آمارگیری که در گزارشی پس از 11 سپتامبر درباره‌ بلایای احتمالی مرتبط با هواپیما به ابداع این پروتکل کمک کرد، هرگز تصور نمی‌کرد که روزی فعال شود؛ بنابراین آن را یک شکوفایی علمی‌تخیلی دانست. (عدد 42 بیانگر معنای زندگی در داستان «راهنمای مسافران کهکشان» از داگلاس آدامز است.)

هنگامی که مقامات طبق پروتکل با مسافران مصاحبه می‌کنند، پرسش‌های «آیا در گوش‌های‌تان صداهایی دائمی، خوشایند یا آهنگین می‌شنوید؟» و «آیا احساس سردرد یا میگرن دارید؟» به‌طرز عجیبی برای آن‌ها آشنا به‌نظر می‌رسد و مشکوک می‌شوند. مسافر می‌پرسد: «صبر کن... تو داری زیر پای من را می‌کشی! فکر می‌کنی در فیلم «برخورد نزدیک از نوع سوم» هستی؟» و اضافه می‌کند: «کدوم احمقی این پرسش‌نامه را نوشته است؟»

خوانندگان کتاب یاد فیلم‌ «ماتریکس» (1999) و سریال‌های تلویزیونی می‌افتند: «بازماندگان» (2014)، سریالی که در آن زنده‌ها ناگهان ناپدید می‌شوند. «بازگشته» (2015)، سریالی که مرده‌ها ناگهان ظاهر می‌شوند و البته «لاست» (2004) و «فهرست مسافران» (2018) که در آن پروازها به‌طور غیرقابل توضیحی در زمان یا مکان اشتباه فرود می‌آیند. اما چیزی که بیشتر به ذهن متبادر می‌شود «داستان زندگی تو» اثر تد چیانگ بود، رمانی که منجر به ساخت فیلم «ورود» (2016) شد. در «ناهنجاری» نیز مانند آن داستان، افرادی که در موقعیتی قرار می‌گیرند که درک را به چالش می‌کشد، با شجاعت و عشق واکنش نشان می‌دهند. بیشتر شخصیت‌های لو تِلیه سعی می‌کنند تا با این موقعیت مقابله کنند. رهبران مذهبی، دیپلمات‌ها، مقامات اطلاعاتی، فیلسوفان و دانشمندان این معما را از همه جهات بررسی می‌کنند.

................ تجربه‌ی زندگی دوباره ...............

در دادگاه طلاق هفتمین زنش حضور دارد... هر دو ازدواج‌های متعدد کرده‌اند، شکست‌های عاطفی خورده‌اند و به دنبال عدالت و حقیقتند... اگر جلوی اشتهاتون به زن‌ها رو نگیرین بدجوری پشیمون می‌شین... اشتتلر تا پایان داستان، اشتهایش را از دست نداد، ترفیع شغلی نگرفت و پشیمان هم نشد... دیگر گاوصندوق نمی‌دزدند بلکه بیمه را گول می‌زنند و با ساختن صحنه تصادف، خسارت می‌گیرند... صاحب‌منصب‌ها و سیاستمداران، پشت ویترین زندگی‌شان، قانون و عدالت را کنار می‌گذارند ...
زنی خوش‌پوش و آراسته که خودش را علاقه‌مند به مجلات مد معرفی می‌کند... از تلاش برای به قدرت رسیدن تا همراهی برای در قدرت ماندن... قانون برای ما، تصمیم حزب است... پژوهشگرانی که در رساله‌های علمی به یافته‌های دانشمندان غربی ارجاع می‌دادند به «دادگاه‌های شرافت» سپرده می‌شدند... دریافت جایزه خارجی باعث سوءتفاهم بین مردم کشور می‌شد... ماجرای ویلایی که با پول دولت ساخت همه‌ خدمات او به حزب را محو کرد... سرنوشت تلخ او خودکشی ست ...
روابط متقابل زردشتیان و مسلمانان... ادبیات پیش‌گویانه با ایجاد مشابهت‌هایی میان تولد و زندگی‌نامه‌ی محمد[ص]، زردشت و شاهان ایرانی برقراری روابط اجتماعی میان دو گروه را آسان‌تر کرد... پیروزی مسلمانان تجلی لطف خداوند توصیف می‌شد و هر شکست زردشتیان گامی به سوی آخرالزمان... از مهمترین علل مسلمان شدن زردشتیان: ایمان خالصانه به اسلام، باور به اینکه پیروزی‌های اعراب اعتبار اسلام را تأیید می‌کند، به‌دست آوردن آزادی(اسیران)، تهدید به مرگ، انگیزه‌های مالی و اجتناب از پرداخت خراج ...
جنبش‌های اجتماعی نوعی همبستگی اجتماعی به ارمغان می‌آورند که می‌توانند فرصتی برای احیای دو عنصر کلیدی حیات مبتنی بر سرمایه اجتماعی ـ یعنی ارزش‌های مشترک و ارتباطات بیشتر ـ فراهم کند... «اجتماع» عرصه‌ای است که نه منافع فردی در آن سیطره دارد، نه فرد در جمع ذوب شده است... سه‌ضلع دولت، بازار و اجتماع سرنوشت جامعه را رقم می‌زنند... برخورد انحصارگرایانه گروه‌های مذهبی نسبت به سکولارها در داخل و دین‌ستیزی بنیادگراهای سکولار در خارج کشور، منازعه‌ای برابر نیست ...
قدرت در هر زمان و مکان نقاب‌هایی مسخ‌شده از چهره‌ی دین می‌سازد و آن را به‌عنوان دین عرضه می‌کند تا ستم خویش را مشروع جلوه دهد... نشان می‌دهد که خوانش ایدئولوژیک از حاکمیت چگونه بر دیدگاه اسلام‌گرایانی همچون ابوالاعلی مودودی و سید قطب تاثیر گذاشته است... بسیاری از حاکمان از شعار «اطاعت از اولی‌الامر» استفاده می‌کنند و افراد جامعه را سرکوب و آزادی آن‌ها را سلب می‌کنند... معترضان از عثمان خواستند که ترک حکومت کند، اما او نپذیرفت و به‌جای حل اعتراضات از طریق دموکراتیک دست به خشونت زد ...