دویدن رتیل تنبل در تهران | شرق


درست چند ماه پس از کودتای 28 مرداد 1332، برنامه کتاب فرانکلین در شعبه‌ی تهران در 15 اسفند سال 1332 کلید خورد. کودتایی که با حمایتِ سیا علیه دولت ملی مصدق صورت گرفت و بی‌شک به یکی از نقاط بحرانیِ تاریخ معاصر ایران بدل شد. تاکنون بحث و نظراتِ بسیاری درباره ماهیت کودتا، آرایش نیروهای سیاسی در آن دوران و علل و عواملِ دخیل در کودتا مطرح شده است. اما مسئله، جدا از گذشته و توالی تاریخی رویدادها، حقیقت و نیروی نهفته در گذشته است.

برنامه کتاب فرانکلین در ایران، آموزش و جنگ سرد فرهنگی در خاورمیانه» [Education and the Cultural Cold War in the Middle East The Franklin Book Programs in Iran]  مهدی گنجوی

بازنمایی ماتریالیستیِ تاریخ‌‌گذشته را وامی‌دارد تا حال را واردِ وضعیتی بحرانی سازد، و خوانشِ یکی از مهم‌ترین پدیده‌های فرهنگی ایران موسوم به «برنامه‌ی کتاب فرانکلین» به‌مثابهِ یکی از تبعات و پیامدهای کودتا، آن‌هم در وضعیتی که نوعی سرخوردگی و انسداد تاریخی جامعه‌ی ایرانی را به بازخوانی تاریخ معاصر خود سوق داده است، شاید بتواند سهمی در واکاوی «پیش‌تاریخ»ی داشته باشد که والتر بنیامین از آن چنین تعبیر می‌کرد: «برای مورخ ماتریالیست، هر عصری که او دل‌مشغول آن است، فقط در حکم پیش‌تاریخ برای عصری است که او باید در آن زندگی کند. و از این‌روست که برای او تاریخ عرصه‌ی ظهور تکرار نیست، زیرا دقیقاً آن لحظاتی که در سیر تاریخ نزد وی از همه مهم‌ترند، به ‌لطف نمایان‌شدن‌شان به‌منزله‌ی پیش‌تاریخ، به لحظات یا سویه‌های امروز بدل می‌شوند و بنا به سرنوشت فاجعه‌بار یا پیروزمندِ این روز، وجه مشخصه‌شان را تغییر می‌دهند».1

به این تعبیر، هر دقیقه‌ی تاریخی که مورخ روی آن دست می‌گذارد، به پیش‌تاریخِ اکنون بدل می‌شود. از این منظر، قرائتِ برنامه کتاب فرانکلین یا به‌تعبیر مؤلفِ کتاب «برنامه کتاب فرانکلین در ایران: آموزش جنگ سرد فرهنگی در خاورمیانه» ظهور «امپریالیسم فرهنگی» در وضعیتِ پساکودتا و افولِ آرمان‌ها و رؤیاهای یک ملت که شاید برای بار نخست «حق تعیین سرنوشت خود» را این حد عینی درک کرده بود، می‌تواند با اکنون منظومه‌ای بسازد. اما این پژوهش تاریخیِ مستند و متکی به اسناد و بایگانی‌ها و آرشیوهای بالادستیِ سیا و ساواک و سفارت آمریکا، مکاتبات اداری و پیش‌نویس قراردادها و اصل قراردادها و مکاتباتِ میان دفاتر مرکزی با دفاتر محلی و دست آخر خاطرات و زندگی‌نامه‌ی مدیران و اصحابِ اهل فنِ دخیل در برنامه کتاب فرانکلین، تا حدود بسیار توانسته به مساحیِ برنامه فرانکلین خاصه در ایران بپردازد و البته، بیش از این نیز در دستور کار خود قرار نداده است.

از دیدِ ژیل دلوز2 «کتاب درخور نوشتن» باید سه ویژگی داشته باشد، اگر قرار است کتابی شایسته‌ی وجود‌داشتن باشد: اول، در صورتی که کتاب‌هایی که در مورد همان موضوع نوشته شده‌اند دچار نوعی اشتباه فراگیر باشند که این «کارکرد جدلی» کتاب است. دوم اینکه چیزی اساسی در مورد آن موضوع فراموش شده باشد که این «کارکرد بازیابنده‌ی» کتاب است. و سرانجام، در صورتی که بتواند مفهوم جدیدی خلق کند که «کارکرد خلاقانه» کتاب به‌شمار می‌رود. جدل، بازیابی، خلق مفهوم. اگر با این متر و معیار سراغ کتابِ «برنامه‌ی کتاب فرانکلین در ایران» برویم می‌توان گفت این کتاب که در قامتِ رساله‌ای دانشگاهی اینک رَدای «کتاب» پوشیده، از معدود مکتوباتِ کتابی درباره موضوع مورد بحث خود است و البته مکتوبات بسیاری در قالب مقاله و اسناد و یادداشت و مجموعه‌مقالات در‌این‌باره منتشر شده که ازقضا توانسته‌اند از جوانب گوناگون و در حوزه‌های مختلفِ نشر و ادبیات و هنرها، مقوله‌ی برنامه کتاب فرانکلین را در بستر جنگ سرد وارسی کنند.

اما کتاب اخیر، مواجهه‌ای انتقادی با مکتوباتِ گذشته‌ی خود ندارد و به نظر می‌رسد به اعتبار کتابیتِ خود، سَرِ «جدل» ندارد. البته به‌رسمِ آداب و ترتیبِ رسالات و تزهای دانشگاهی، به فهرست‌کردنِ پژوهش‌های پیشین پرداخته و بیشتر آنها را با وصفِ «مرور کلی و اجمالی» یا «گزارش مختصر» معرفی کرده و معتقد است دیگر آثار درخور از الرباعی و عسیری که ازقضا جامعیت دارند نیز، تنها به برنامه ترجمه‌ی معین در جهان عرب پرداخته‌اند. آثاری همچون «غربزدگی» نیز رگه‌ای از توجه به نفوذ و سلطه‌ی امپریالیسم فرهنگی دارند اما مشخصاً به برنامه کتاب فرانکلین نمی‌پردازند.

در مورد وجهِ بازیابندگی، این کتاب به‌عنوانِ منبعی جامع در مورد زوایای مختلفِ برنامه کتاب فرانکلین در ایران، داده‌ها و اطلاعات درخوری در این زمینه برای اهل فکر و مورخان و محققان تدارک دیده است و در مواردی به شبهاتی پاسخ داده یا تناقضات را بر اساس داده‌ها فهرست می‌کند، ازجمله روایت‌های ضدونقیض در مورد استقلال مالیِ انتشارات فرانکلین شعبه‌ی تهران از شعبه‌ی نیویورک که به ‌گفته‌ی همایون صنعتی‌زاده، نخستین مدیر فرانکلین، تنها یک‌سال بعد از تأسیس شعبه‌ی تهران یعنی در سال 1333 اتفاق افتاد اما در گزارش لوکر به استقلال مالی شعبه‌ی تهران در سال 1338 اشاره شده است، و از این‌دست دقت‌ها در موارد اختلافیِ موجود در اسناد و روایات در کتاب به‌وفور یافت می‌شود. و اما درباره ویژگی سومِ «کتاب درخورِِ» دلوز که خلق مفهوم یا مفهوم‌سازی است، می‌توان گفت کتابِ اخیر در حیطه‌ی خوانش‌های سنتیِ از «امپریالیسم» به‌عنوانِ «آخرین مرحله‌ی سرمایه‌داری» متوقف می‌ماند و از دقت در خطوط گریز و مقاومت‌هایی که در برابر فرهنگِ تحت سلطه‌ی دولت‌ها و امپریالیسم فرهنگی در ادبیات و هنرها و روشنفکری پدیدار شده است، می‌گذرد.

مهدی گنجی البته در سراسر کتاب به چارچوبِ نظری معهود خود وفادار مانده است. او از حیث نظری، مطالعه‌ی خود را وامدار «رویکردهای ماتریالیسم تاریخی دیالکتیکی مارکسیستی» می‌داند و بنا دارد این سنت را برای تاریخی‌سازی و تحلیل برنامه‌ی کتاب فرانکلین و نفوذ امپریالیستی آن در جریان جنگ سرد به کار گیرد. بر اساس آماری که در کتاب آمده، در شعبه‌ی تهران در طول ربع‌قرن فعالیتش حدود 850 عنوان کتاب به فارسی ترجمه شده که بیشتر نویسندگان آمریکایی بودند و چند نویسنده بریتانیایی و فرانسوی نیز در میان آنها دیده می‌شدند. پنجاه کتاب نیز از نویسندگان ایرانی منتشر شده است. «وظیفه‌ی اولیه‌ی این شعبه، تهیه و آماده‌سازی ترجمه فارسی از فهرست کتاب‌هایی بود که دفتر مرکزیِ این سازمان ارائه می‌داد».

از همین‌جا درنگی کوتاه کنیم بر فهرستِ ترجمه‌هایی که به‌ادعای کتاب، دفتر مرکزی برای ترجمه ارائه می‌داد یا به‌ تعبیری، با اراده و صلاحدیدِ دفتر مرکزی ترجمه می‌شد و البته علی صدر3 روایت دیگری از انتخاب و ترجمه‌ی کتاب‌ها دارد: «انتخاب کتب مورد ترجمه بر اساس نظر مسئولین مربوط به پژوهش‌های ادبی، هنری، علمی و... بود، ضمناً یکی از شروط قبول مسئولیت از طرف آقای صنعتی این بود که دفتر مرکزی نباید در انتخاب عناوین کتاب مورد نیاز هیچ‌گونه دخالتی نماید». البته صدر تأکید می‌کند که «دفتر مرکزی در آمریکا هرساله لیستی از کتب منتشرشده‌ی سال را به دفاتر مربوطه ارسال می‌داشت که هر دفتر به‌ مقتضای نیازش عناوینی را اعلام می‌داشت». شاید مقصود گنجی نیز، همین انتخاب از میانِ کتب منتشرشده هرساله بوده است. به‌هرتقدیر، مسئله اساسی بر سَر مازاد یا خطوط گریزی است که این ترجمه‌های توصیه‌شده یا منتخب از میان فهرست دفتر مرکزی، در فرهنگ و ادبیات ما تولید کرده است. البته گنجی به رویارویی آل‌احمد با شعبه‌ی تهران فرانکلین و انتقادات صمد بهرنگی در مورد برنامه آموزشی فرانکلین اشاره می‌کند اما منظور از مقاومت‌ها، ازقضا مازادی است که از ترجمه‌ی برنامه‌ریزی‌شده‌ی خودِ آثار غربی و آمریکایی به فضای ادبی ما سَرریز شد.

در فهرستِ آثار ترجمه‌شده، کتاب‌هایی از جان اشتاین بک و فاکنر هم هست که می‌توان آنها را به‌مثابهِ ادبیاتی درک کرد که به ‌تعبیر دلوز «خط گریز خود را خلق می‌کنند». در عمده آثار اشتاین بک، قانون به‌مثابه کلام انسان قرائت می‌شود که قابلیت تخطی و تغییر دارد و دست‌برقضا نویسنده‌ای که تصورِ مرسوم از قانون در قامتِ امری قطعی و غیرقابل تخطی را برهم می‌زند، تابعیت کشوری را دارد که در کتاب «برنامه کتاب فرانکلین در ایران» نمادِ امپریالیسم فرهنگی است، کشوری با داعیه قانون‌مداری و احترام به حقوق بشر. اما اشتاین بک، نویسنده‌ی نوبلیست آمریکایی، روایتِ دیگری از اقلیت‌ها، کارگران، اهالیِ حاشیه به‌ دست می‌دهد تا خلفِ بزرگ فاکنر باشد. نویسنده‌ای که بعد از او تمام نویسندگانِ «جنوب» دریافتند می‌توان ساختارهای به‌ظاهر ابدی را از کار انداخت. فاکنر به‌مثابه شهروند قدرت‌مندترین کشور جهان، در کتاب‌های خود از شخصیت‌ها، چشم‌اندازها، طرز فکرها و ماجراهایی سخن می‌گوید که در انطباق کامل با واقعیتِ همه کشورهایی است که در جنوب قرار دارند. جنوبِ فاکنر، جهان کهنه و اسیر تفکرات پوسیده و خرافه و گرفتار در دور باطلِ زندگیِ بسته است. از این‌روست که انتشار ترجمه‌ی فارسی از فاکنر توانست نسخه‌های وطنی پدید آورد، چراکه فاکنر برای نویسندگانی که در جست‌وجوی راه گریزی از قواعد جاافتاده ملی و بومی بودند، در حکمِ راه‌حلی برای برون‌رفتِ آنها از بن‌بستِ سیاسی و زیبایی‌شناسی و ادبی بود.

 برنامه کتاب فرانکلین در ایران

به کتاب «برنامه‌ی کتاب فرانکلین در ایران» و قرائتِ آن در زمینه‌ی جنگ سرد و پساکودتا برگردیم: «با سرنگونیِ دولت دکتر مصدق و متعاقب آن، سرکوب فعالان ملی‌گرا و چپ‌گرا، برنامه مساعدت‌های آموزشی ایالات‌متحده در ایران به‌نحوی پیش می‌رفت که دیگر عنوان «رتیل تنبل» برای توصیفش مناسب نبود». برنامه‌های مرتبط با «اصل چهار» پیش‌تر آغاز شده بود و سرپرست برنامه اصل چهار در ایران به نقل از مصدق «این برنامه را به یک رتیل ایرانی تشبیه کرده که جست‌وخیز می‌کند و می‌ترسانَد، اما نیش نمی‌زند». این نقل‌قول به دکتر مصدق نسبت داده شده و «ظاهراً هدف دکتر مصدق از بیان این اظهارنظر نیز تشویق اعضای برنامه به ارائه مساعدت‌های فنی بیشتر به ایران بوده است. بااین‌حال، به‌طرزی کنایه‌آمیز آنچه شرایط سیاسی و اجتماعی ایران را برای کمک‌های آموزشی آمریکا مهیا ساخت، کودتایی علیه خود مصدق بود». بعد از کودتا و سرنگونیِ دولت مصدق بود که برنامه‌های آموزشی که در دوران مصدق آغاز شده بود، با فراغ‌بال و سرعت بیشتری دنبال شد. علاوه‌ بر اینکه برنامه‌ی اصل چهار دیگر تنها برنامه‌ی «امپریالیسم فرهنگی» در ایران نبود و اینک برنامه‌ی فرانکلین نیز به آن اضافه شده بود، برنامه‌ای که «علی‌الظاهر در شعبه‌ی تهران موفق‌ترین و متنوع‌ترین فعالیت‌ها» را به انجام رساند. چنان‌که در گزارش‌های داخلی برنامه‌ی کتاب فرانکلین آمده «رؤیای مؤسسه آن است که موفقیتِ بی‌نظیر شعبه تهران را در سایر شعب کشورهای در‌ حال توسعه تکرار کند».

اما «توصیه‌های ارائه‌شده» در برنامه امپریالیستی فرهنگیِ کتاب فرانکلین، به قولِ کاوه بیات4 «به خاطر مجموعه‌ای از دلایل، ازجمله استقلال تدریجی مالی از وزارت امور خارجه ایالات‌متحده و عملکرد این نهاد با آنچه لااقل در آن دوره اولیه از آن به‌عنوانِ رزمنده خط مقدم مقابله با کمونیسم انتظار می‌رفت، صورت متفاوتی پیدا کرد». هم‌ از این‌رو، جست‌وجوی ردِ گریزها و قلمروهای تازه‌ای که ترجمه آثار آمریکایی در قالب برنامه کتاب فرانکلین در ادبیات ما پدید آورد، همچنان ضرورت دارد تا در خوانشِ «برنامه‌ی کتاب فرانکلین» تنها به روایتِ این پدیده در زمینه‌ی تلاش قدرت‌ها برای سلطه بر فرهنگ بسنده نشود. پس ما نیز هم‌صدا با اشتاین بک این جمله از خطابه نوبلِ او را تکرار می‌کنیم که «سرانجام خطر، افتخار و انتخاب با انسان است. انسان، خود بزرگ‌ترین خطر و تنها امید ماست».

...
1. «تاریخ به‌مثابه شوک»، شرحی بر عبارتی از والتر بنیامین، امید مهرگان، انتشارات گام نو.
2. «توان عمل: آرنت با دلوز و گواتری»، سوزان ماری مکالا، ترجمه عادل مشایخی، انتشارات نگاه.
3. جنگ سرد: ادبیات و نشریات، مؤسسه انتشارات فرانکلین، «گفت‌وگو با علی صدر»، مجله طبل، شماره 4، اسفند 1399.
4. جنگ سرد: ادبیات و نشریات، «مبارزه با کمونیسم و شوروی در عرصه‌ی نشر»، کاوه بیات، مجله طبل، شماره 3، آذر 1399.

................ تجربه‌ی زندگی دوباره ...............

همه انسان‌ها عناصری از روباه و خارپشت در خود دارند و همین تمثالی از شکافِ انسانیت است. «ما موجودات دوپاره‌ای هستیم و یا باید ناکامل بودن دانشمان را بپذیریم، یا به یقین و حقیقت بچسبیم. از میان ما، تنها بااراده‌ترین‌ها به آنچه روباه می‌داند راضی نخواهند بود و یقینِ خارپشت را رها نخواهند کرد‌»... عظمت خارپشت در این است که محدودیت‌ها را نمی‌پذیرد و به واقعیت تن نمی‌دهد ...
در کشورهای دموکراتیک دولت‌ها به‌طور معمول از آموزش به عنوان عاملی ثبات‌بخش حمایت می‌کنند، در صورتی که رژیم‌های خودکامه آموزش را همچون تهدیدی برای پایه‌های حکومت خود می‌دانند... نظام‌های اقتدارگرای موجود از اصول دموکراسی برای حفظ موجودیت خود استفاده می‌کنند... آنها نه دموکراسی را برقرار می‌کنند و نه به‌طور منظم به سرکوب آشکار متوسل می‌شوند، بلکه با برگزاری انتخابات دوره‌ای، سعی می‌کنند حداقل ظواهر مشروعیت دموکراتیک را به دست آورند ...
نخستین، بلندترین و بهترین رمان پلیسی مدرن انگلیسی... سنگِ ماه، در واقع، الماسی زردرنگ و نصب‌شده بر پیشانی یک صنمِ هندی با نام الاهه ماه است... حین لشکرکشی ارتش بریتانیا به شهر سرینگاپاتام هند و غارت خزانه حاکم شهر به وسیله هفت ژنرال انگلیسی به سرقت رفته و پس از انتقال به انگلستان، قرار است بر اساس وصیت‌نامه‌ای مکتوب، به دخترِ یکی از اعیان شهر برسد ...
تجربه‌نگاری نخست‌وزیر کشوری کوچک با جمعیت ۴ میلیون نفری که اکنون یک شرکت مشاوره‌ی بین‌المللی را اداره می‌کند... در دوران او شاخص سهولت کسب و کار از رتبه ١١٢ (در ٢٠٠۶) به ٨ (در ٢٠١۴) رسید... برای به دست آوردن شغلی مانند افسر پلیس که ماهانه ٢٠ دلار درآمد داشت باید ٢٠٠٠ دلار رشوه می‌دادید... تقریبا ٨٠درصد گرجستانی‌ها گفته بودند که رشوه، بخش اصلی زندگی‌شان است... نباید شرکت‌های دولتی به عنوان سرمایه‌گذار یک شرکت دولتی انتخاب شوند: خصولتی سازی! ...
هنرمندی خوش‌تیپ به‌نام جد مارتین به موفقیت‌های حرفه‌ای غیرمعمولی دست می‌یابد. عشقِ اُلگا، روزنامه‌نگاری روسی را به دست می‌آورد که «کاملا با تصویر زیبایی اسلاوی که به‌دست آژانس‌های مدلینگ از زمان سقوط اتحاد جماهیر شوروی رایج شده است، مطابقت دارد» و به جمع نخبگان جهانی هنر می‌پیوندد... هنرمندی ناامید است که قبلا به‌عنوان یک دانشجوی جوان معماری، کمال‌گرایی پرشور بوده است... آگاهیِ بیشتر از بدترشدنِ زندگی روزمره و چشم‌انداز آن ...