که گیتی سپنج‌ست و ما بر گذر | اعتماد


یکی از فضیلت‌های زنده‌یاد، استاد محمدعلی اسلامی ندوشن این بود که در کنار آشنایی و آگاهی از اندیشه جدید و کوشش در جهت معرفی و شناساندن آن، شناختی گسترده و عمیق از فرهنگ ایرانی و ادبیات فارسی داشت. او در دانشگاه‌های تهران و سوربن درس خواند، آثاری از نویسندگان فرانسوی مثل «ملال پاریس و گزیده‌ای از گل‌های بدی» نوشته شارل بودلر، انگلیسی مثل «آنتونیوس و کلئوپاترا» از ویلیام شکسپیر و آلمانی همچون «پیروزی آینده دموکراسی» از توماس مان را به فارسی ترجمه کرد و به قصه‌نویسی جدید و سرودن اشعاری در قالب‌ها و بعضا مضامین نو روی آورد، اما در کنار اینها، به تحقیق و تتبع در زمینه آثار کلاسیک در زبان و ادبیات فارسی پرداخت و با نثر شیوا و روانی که داشت، آثار ارزشمند و عامه فهمی در این زمینه نوشت که از آن میان می‌توان به این عناوین اشاره کرد: «از رودکی تا بهار: درباره بیست و دو شاعر بزرگ ایران»، «ماجرای پایان‌ناپذیر حافظ» و «چهار سخنگوی وجدان ایرانی: فردوسی، مولوی، سعدی و حافظ.»

زندگی و مرگ پهلوانان در شاهنامه محمدعلی اسلامی ندوشن

اما در میان پژوهش‌های اسلامی ندوشن درباره شعر و ادبیات فارسی، آثاری که راجع به فردوسی و شاهنامه او نوشته، اهمیت ویژه‌ای دارند. این نوشته‌ها که همچون سایر نوشته‌های او، به زبانی شیوا و رسا و گویا و قابل فهم برای همه مخاطبان نوشته شده‌اند، جزو نخستین پژوهش‌های نوین محققان ایرانی در زمینه شاهنامه‌شناسی و فردوسی‌شناسی محسوب می‌شوند که در آن پژوهشگر پا را از مرز تحقیقات پایه‌ای درباره نسخه‌شناسی شاهنامه یا پژوهش‌های گسترده و عمیق تاریخی و ادبی درباره زندگی و زمانه فردوسی فراتر می‌گذارد و به مطالعه محتوا و درونمایه‌های شاهنامه از چشم‌اندازهای نو و امروزین می‌پردازد.

به عبارت دیگر، نوع و نگاه اسلامی ندوشن در تحقیق راجع به شاهنامه و فردوسی پژوهی، از جنس تحقیقات بزرگانی چون سیدحسن تقی‌زاده و مجتبی مینوی و عباس زریاب خویی و محمدامین ریاحی و علیرضا شاپور شهبازی و جلال خالقی مطلق نیست. پژوهشگران نام برده، به شکل تخصصی و دانشگاهی به مطالعه درباره فردوسی و شاهنامه او پرداخته‌اند و آثاری پژوهشی با مخاطب دانشگاهی پدید آورده‌اند. اما آثار اسلامی ندوشن درباره شاهنامه و فردوسی، نگاهی عمومی و امروزی و متناسب با پرسش‌ها و مسائل روز به او دارند. به عبارت دیگر، اسلامی ندوشن در آثار خود راجع به شاهنامه فروسی، بیشتر درونمایه‌ها و مضامین آن را مدنظر دارد و از این حیث با آثار ارزشمند و خواندنی شاهرخ مسکوب، دیگر شاهنامه‌پژوه معاصر ایرانی قابل مقایسه است.

یکی از خواندنی‌ترین این نوشته‌ها، کتاب «زندگی و مرگ پهلوانان در شاهنامه» است که نخستین‌بار در خرداد ماه سال 1348 از سوی انجمن آثار ملی منتشر شده است. این کتاب از دو قسمت تشکیل شده: شناخت فردوسی و پهلوانان شاهنامه. در قسمت نخست، اسلامی ندوشن دیدگاه کلی خود را راجع به فردوسی و شاهنامه او بیان می‌کند. او در سرآغاز این بخش چهار خصیصه مهم شاهنامه را چنین برمی‌شمرد: نخست اینکه شاهنامه سند قومیت و نسبنامه مردم ایران است، دوم آنکه شاهنامه عصاره و چکیده تمدن و فرهنگ قوم ایرانی است، سوم اینکه شاهنامه نه تنها حماسه ساکنان ایران بلکه حماسه بشر پوینده را می‌سراید و چهارم اینکه یک اثر ادبی بی‌نظیر است.

اسلامی ندوشن در بخش دیگری از قسمت نخست، به تقسیم پهلوانان شاهنامه را به سه دسته تقسیم می‌کند: 1. پهلوانان نیکوکار که خود دو دسته‌اند، آنها که مبری از هر عیبی هستند مثل فریدون و سیاوش و کیخسرو و دوم آنها که خالی از ضعف و فتور نیستند مثل رستم و گودرز و طوس؛ 2. پهلوانان بدکار مثل ضحاک و سلم و تور و گرسیوز و... 3. پهلوانانی که آمیخته از خوبی و بدی‌اند مثل کاووس در ایران و پیران در توران.

اسلامی ندوشن در قسمت دوم این کتاب به معرفی و تحلیل شخصیت هفت تن از این پهلوانان می‌پردازد: یک پادشاه بد (ضحاک)، یک پادشاه خوب (فریدون)، یک شاهزاده نیکوکار (سیاوش)، یک شاهزاده ناکام (فرود)، یک سردار بزرگ تورانی (پیران)، یک پهلوان ایرانی که برتر از همه است (رستم) و یک پهلوان ایرانی که در دوره تاریخی از همه برتر است (بهرام چوبینه).

یکی از خواندنی‌ترین بخش‌های این کتاب، فصلی با موضوع بی‌اعتباری جهان و اغتنام وقت در شاهنامه است. اسلامی ندوشن در این فصل نشان می‌دهد که بسیاری از درونمایه‌های موسوم به خیامی را می‌توان در شاهنامه و بلکه در حکمت باستانی ایرانی جست. او در این فصل با تحلیل شخصیت سه پهلوان نیمه عرفانی ایرانی یعنی ایرج، سیاوش و کیخسرو می‌پردازد و می‌نویسد: «فردوسی تحت تاثیر داستان‌های خود، جهان‌بینی خویش را منطبق با جهان‌بینی پهلوانانش کرده است. او نیز مانند آنان معتقد است که باید خوش گذراند، دم غنیمت شمرد، در برابر بازی‌های روزگار، نهیب پیری، بیماری و مرگ، پادزهری جز عیش و شادمانی نیست. البته او نیز باز، مانند پهلوانانش به ارزش‌های معنوی اعتقاد دارد و آنها را مفهوم و منظور زندگی می‌شناسد، چون دانایی و خوبی و بزرگواری و رادمردی و خردمندی.» هنرجوی و تیمار بیشی مخور/ که گیتی سپنجست و ما بر گذر

............... تجربه‌ی زندگی دوباره ...............

معمار چین نوین است... افراطیونِ طرفدار انقلاب فرهنگی و جوخه‌های خاص آنها علاوه بر فحاشی در مطبوعاتِ تحت امر، به فرزندان او که در دانشگاه درس می‌خواندند حمله بردند و یکی از آنها را از پنجره به بیرون انداختند که منجر به قطع نخاع او شد... اولین و مهمترین درخواست او از آمریکایی‌ها (پس از توافق) نه وام بود و نه تجهیزات و نه تجارت، بلکه امکان اعزام دانشجو به دانشگاه‌های معتبر آمریکایی بود... می‌دانست عمده تغییرات، تدریجی است و رفتار پرشتاب، ممکن است نتیجه عکس دهد ...
بازی‌های معمول در مدرسه مجاز بود، ولی اگر خدای ناکرده کسی سوت می‌زد، واویلا بود... جاسوسی و خبرچینی از بچه‌ها و معلمان نزد مدیریت مدرسه معمول بود... تعبد و تقید خود نسبت به مذهب را به تقید به سازمان تبدیل کردند... هم عرفان توحیدی دارد، هم مارکسیستی است، هم لنینیستی، هم مائوئیستی، هم توپاماروبی و هم چه‌گوارایی...به این نتیجه رسیدند که مبارزه با مجاهدین و التقاط آنان مهم‌تر از مبارزه با سلطنت پهلوی است ...
تلاش و رنج یک هنرمند برای زندگی و ارائه هنرش... سلاح اصلی‌اش دوربین عکاسی‌اش بود... زندانی‌ها هویت انسانی خود را از دست می‌دادند و از همه‌چیز تهی می‌شدند... وقتی تزار روسیه «یادداشت‌هایی از خانه مردگان» را مطالعه کرد گریه‌اش گرفت و به دستور او تسهیلاتی برای زندان‌های سیبری قایل شدند... نخواستم تاریخ‌نگاری مفصلی از اوضاع آن دوره به دست بدهم... روایت یک زندگی ست، نه بیان تاریخ مشروطیت... در آخرین لحظات زیستن خود تبدیل به دوربین عکاسی شد ...
هجوِ قالیباف است... مدیرِ مطلوبِ سیستم... مدیری که تمامِ بهره‌اش از فرهنگ در برداشتی سطحی از دو مفهومِ «توسعه» و «مذهب» خلاصه می‌شود... لیا خودِ امیرخانی‌ست که راوی‌اش این‌بار زن شده‌است تا برای تهران مادری کند؛ برای پسربچه‌ی معصومی که پیرزنی بدکاره است در یک بن‌بستِ سی‌ساله... ما را به جنگِ اژدها می‌برد امّا می‌گوید تمامِ سلاحم «چتربازی» است و «شاش بچّه» و... کارنامه‌ی امیرخانی و کارنامه‌ی جمهوری اسلامی بهترین نشان‌دهنده‌ی تناقض در مسئله‌شان است ...
بازخوانی ماجراهای چپ مارکسیست- لنینیست که از دهه ۲۰ در ایران ریشه دواند... برای انزلی و بچه‌های بندرپهلوی تاریخ می‌نویسد... تضاد عشق و ایدئولوژی در دوران مبارزه... گاهی قلم داستان‌نویسانه‌اش را زمین می‌گذارد و می‌رود بالای منبر وعظ. گاهی لیدر حزب می‌شود و می‌رود پشت تریبون. گاه لباس نصیحت‌گری می‌پوشد... یکی از اوباش قبل از انقلاب عضو کمیته می‌شود... کتاب پر است از «خودانتقادی» ...