کتاب «غربت علم!» با عنوان فرعی (علم و تکنولوژی در کشاکش مدح و ذم) نوشته احمد راسخی لنگرودی در 258 صفحه به بهای 55000 تومان از سوی انتشارات قصیده سرا منتشر شده است.

غربت علم!» با عنوان فرعی (علم و تکنولوژی در کشاکش مدح و ذم) نوشته احمد راسخی لنگرودی

به گزارش کتاب نیوز به نقل از ایبنا، در بخشی از مقدمه کتاب می‌خوانیم: «چرا غربت علم؟! مگر علم هم غربت می‌گیرد؟! مرثیه‌سرایی بر غربت علم دیگر چرا؟! آن هم در عصر و زمانه‌ای كه علم و تكنولوژی در تمامی زوایایش رخنه كرده و جوامع را با هر زبان و فرهنگ و نژادی به دنبال خود كشانده است. اگر گفته می‌شود غربت علم، به این امر نظر ندارد كه علم در جهانِ امروز مهجور و گم‌گشته است و كسی را با آن سروكاری نیست و آدمیان به هر علت و دلیلی از مواجهه با آن تن می‌زنند. بلكه برعكس، موضوعی كه از آن سخن به میان می‌آید چندی است بر فراز هم نشسته است؛ چونان خورشیدی عالم‌تاب در سراسر گیتی می‌‌درخشد و همگان را شیفته و مفتون خود می‌سازد.

اگر گفته می‌شود غربت علم، مقصود آن است كه علم در تاریخ خود با وجود آن‌همه توجهات و كانون مراجعات، همواره در میان دو طایفه در غربت بوده و كمابیش همچنان است؛ طایفه‌ای موسوم به علم‌ستیزان و طایفه‌ای موسوم به علم‌ستایان. هر یك به نحوی حق علم را آن‌چنان كه باید ادا نكرده‌اند؛ طایفه‌ای به بهانه‌های مختلف به علم تاخته‌اند و مانع بر سر راه آن ایجاد كرده‌اند. در مقابل، طایفه‌ای به بهانه‌هایی دیگر، بیش از حد علم را ستوده، تا آنجا كه به علم‌مداری روی آورده‌اند. این نیز مانع دیگری بر سر راه علم بوده است. اما حاصل كار اینكه: علم به دور از مواضع افراطیِ این دو طایفه، بالاخره راه خود را، هر چند به سختی و با تأخیر پیموده است. درواقع باید گفت: این ساحت علم است كه در میان این دو طایفه غربت خود را می‌آزماید. نه مداحی علم‌مداران و علم‌ستایان گره از كار علم ‌گشوده و نه هجمه معارضان و علم‌ستیزان گره‌ای آن‌چنانی در كار علم ایجاد كرده است.

در تشریح مطلب لازم است گفته آید، رشد و پیشرفت علوم تجربی در قرون جدید و سیطره و استیلای تكنولوژی بر بسیاری از جوانب حیات بشری و به‌تبع، آثار سازنده یا مخرب ناشی از آن، به طور کلی دو نوع مواجهه غیراصولی را بین دسته‌ای از صاحب‌نظران در پی داشته و به شكل‌گیری پاره‌ای مواضع تند و افراطی نسبت به علم و تكنولوژی و فناوری‌های جدید دامن زده است كه البته تماماً از نگاه‌ها و دیدگاه‌های انحرافی نسبت به ماشین علم منشأ می‌گیرد كه عبارت‌اند از: الف. نخستین نگاه و دیدگاه انحرافی نسبت به علم ذیل عنوان کلیِ علم‌ستیزان می­ آید. در میان آرای متنوعی که تحت این عنوان جای می­ گیرند، به یک اعتبار، می­توان دو گرایش را تشخیص داد. یک گرایش بر این اندیشه تأکید دارد که جهت‌گیری علم صرفاً دنیوی و مادی بوده و در تعارض با جهت‌گیری دین، كه صرفاً معنوی و اخروی است، قرار دارد. علم با یافته‌های خود نهایتاً می‌خواهد جای دین و خدا را بگیرد و مستندات وحیانی را رهسپار موزه تاریخ كند. پس باید با آن جنگید، یا دست‌كم با بی‏اعتنایی زمینه رشد و پیشرفت آن را فراهم نكرد. گرایش دوم بر این نظریه مبتنی است که علم و محصول آن تکنولوژی، اگرچه در تأمین رفاه و راحتی زندگی انسان نقش كلیدی داشته، اما برای محیط زیست و طبیعت زیان­آور و زندگی انسان را از معنی و مفهوم تهی كرده است. درنتیجه، باید با آن به مبارزه برخاست، یا دست­کم از پذیرش آن اعراض کرد.

ب. دومین نگاه و دیدگاه انحرافی نسبت به علم عبارت است از اینكه: علم مدار عالم و آدم است. ماشین علم قادر است عالم و آدم را درنوردیده و به تنهایی قدرت آن را دارد كه حل كلیه مشكلات كنونی و آینده بشر را ممكن سازد و «خوشبختی» و «سعادت»، این کعبه آمال را ارزانیِ انسان پیشرفته گرداند. پس باید آن را از هر نظر ستود و مورد تقدیس قرار داد.

نخستین نگاه انحرافی كه به اتخاذ موضعی خصمانه در برابر علم انجامیده است به جمودگرایان و قشری‌گرایان دینی و ایضاً طبیعت‌گرایان بازمی‌گردد. بیشترین آن در دوره تاریخی قرون وسطای مسیحی دیده شده و پاره‌هایی از آن در برخی از نحله‌های دینی و طبیعت­گرا در دنیای معاصر قابل‌ شناسایی و ذكر است.

دومین نگاه انحرافی در بین دسته‌ای از متفكران مغرب‌زمین پس از ظهور اندیشه مدرنیسم دیده می‌شود كه تحت تأثیر ماه عسل علم، علم جدید را امری مطلق در نظر گرفته و با اعتمادبه‌نفسِ بالایی آموزه‌های تجربی را یگانه ابزار كارآمد برای كشف راز و معمای هستی به شمار آوردند و درنتیجه، بی‌نیازی بشر را از مأثورات دینی و آموزه‌های وحیانی به تبلیغ كشاندند. این دسته از متفكران، در اصل، ستایشگران و ثناگویان علم و در یك كلمه «ساینتیست­ها» و «علم‌مداران» خوانده می‌شوند.

نتیجه اینكه، هر دو دیدگاه، حق علم را آن‌چنان كه باید بجا نیاوردند: یكی آن‌قدر علم را تنزل داد كه ضدّدین و سنت و طبیعتش خواند، و آن دیگری آن‌قدر در ستودن علم افراط روا داشت كه به مقام خدایی‌اش رساند. همان‌ اندازه كه قشری‌گرایان دینی و طبیعت­گرایان در مقابل علم و تکنولوژی، سنگ دین و طبیعت را بر سینه می‌زدند، به همان اندازه علم‌ستایان نیز بر اصالت علم ابرام می‌ورزیدند. هر دو دیدگاه اما، با تمام اختلافات خود، در یك نقطه اشتراك‌نظر دارند و آن عبارت می‌شود از: تضاد علم و دین از یک سو و تکنولوژی و طبیعت از سوی دیگر؛ با این تفاوت بنیادین كه هر یك از این دو دیدگاه، از میان آن دو، یكی را علیه دیگری به كار می‌گیرد. نقد و بررسی این دو دیدگاه، نقش و جایگاه واقعی علم و نسبت آن را با انسان روشن ساخته و به نوعی غربت علم را، به‌رغم شعاع وسیع اقبال‌ها، آشكار می‌سازد.

برای پیشگیری از برخی ابهامات و سوءبرداشت‌ها لازم است در همین آغاز مراد خود را از واژه «علم» بیان داریم. مراد از علم در این مجموعه، به معنای خاص آن، علم تجربی (پایه و كاربردی) است كه معادل انگلیسی آن واژه Science است؛ نه به معنای مطلق دانایی و دانش كه در برابر جهل قرار می‌گیرد و در انگلیسی از آن با عنوان Knowledge یاد می‌شود. بنابراین، در این مجموعه وقتی گفته می‌شود علم، مراد علمی است كه برای كشف طبیعت از طریق تجربه و آزمایش حاصل می‌شود و نهایتاً به تغییر آن می‌انجامد. همچنین، مراد از دین صرف‌نظر از تعاریف مختلفی كه از سوی صاحب‌نظران ارائه شده است، عبارت است از مجموعه‌ای از اعتقادات، اعمال و احساسات فردی و جمعی كه حول محور خداوند و مفهوم حقیقت نهایی سامان می‌یابد.
لازم به ذكر است مقصود از علم قوانین علمی‌ای است كه متضمن شناخت طبیعت است و نه نظریه‌های علمی كه فرضیه‌های موقتی درباره هویّات غیرمشهود بوده و ممكن است چندان حكایت از امر واقع نكنند.»

مطالب این كتاب در هفت فصل گرد آمده است؛ فصل نخست كه عنوان «قشری‌گرایی دینی» را بر خود دارد، اثرات سوء جمودگرایی بر تولید علم، قشری‌گرایی در جغرافیای اسلام و جدال قشری‌گرایان را با علم تجربی مورد بحث و نظر قرار می‌دهد. نیز سبُك شمردن علم در كشورهای اسلامی و از جمله ایران به بهانه علم غربی و غیراسلامی، و نیز اشاره به پاره‌ای از دیدگاه‌های عرفانی در دامن زدن به غربت علم، تحت عنوان «علم ظاهر»، از مباحث دیگر این فصل به شمار می‌آید.

«عِلم‌كُشی در قرون وسطی»، عنوان فصل دوم و مهم‌ترین بخش از كتاب حاضر را به خود اختصاص می‌دهد. در این فصل، ضمن اشاره به بی‌مهری ارباب كلیسا با علم و وضعیت ناگوار علم در قرون وسطای مسیحی، به مَحكمه‌های انگیزاسیون و دادگاه‌های تفتیش عقاید و برخورد قهرآمیز ارباب كلیسا با اخترشناسان و دانشمندان برجسته‌ای همچون: برونو، كپلر، گالیله، وانینی و... ‌پرداخته می‌شود. جدال دین با علم محوری­ترین مبحث این فصل را به خود اختصاص می­دهد.

فصل سوم با عنوان «عصر نوزایی علم»، مروری است بر عصر طلوع علم و آزادیِ آن از انقیاد كلیسا. در این فصل گفته می‌شود: نوزایی علم برداشت‌های تازه‌ای آورد كه از اساس با برداشت‌های پیش از آن متفاوت بود. همه توجهات معطوف پژوهش و دانش‌ورزی شد. عصری پدید آمد آكنده از رشد و شكوفایی علم و آخرین دستاوردهای تجربی. اما دریغا، در ماه عسل علم، سرنوشت علم به‌گونه‌ای دیگر رقم خورد. علم این‌بار زاویه‌نشین خاك غربت شد؛ غربتی كه مداحان و ثناگویان افراطی علم و علم‌زدگان در چهره «ساینتیسم»، اساس آن را تدارك می‌دیدند.

در فصل چهارم كه با عنوان «كعبه علم» آمده است به دیدگاه‌های ثناگویان و هواداران افراطی علم پرداخته می‌شود. همچنین ظهور مكتب ساینتیسم و علم‌مداری و ویژگی‌های آن، و پیامدهای علمِ معطوف به قدرت، از جمله موضوعاتی است كه در این فصل به تفصیل جایی برای نقد و نظر گشوده است. برخلاف فصل دوم، محور اصلی این فصل را جدال علم با دین تشکیل می­دهد.
«ریشه‌یابی علم در نژاد غربی» عنوان فصل پنجم و درواقع فصل حاشیه‌ای این مجموعه را به خود اختصاص می‌دهد. در این فصل، با طرح این پرسش كه «آیا ظهور علم جدید در غرب منشأ نژادی دارد؟» نظرات برخی از متفکران نژادگرا در نسبت علم با نژاد غرب، مورد نقد و بررسی قرار می‌گیرد.

فصل ششم به مواضع و دیدگاه‌های معارضان علم می‌پردازد. نگاهى اجمالى به بازتاب‌های كلامی، ناشی از دلزدگی‌های علمی از سوى برخى اندیشمندان و نویسندگان غربى تا آنجا که به غربت علم اشاره دارد، مباحث دیگر این فصل را به خود اختصاص می‌دهد.

در فصل هفتم و آخرین فصل از كتاب حاضر، جایگاه واقعی علم و نسبت آن با دین، و تمایز علم و علم‌مداری مورد بحث و نظر قرار می‌گیرد. پرسش از تكنولوژی و مواجهه درست با آن، مبحث پایانی این فصل به شمار می‌آید.

................ هر روز با کتاب ...............

انقلابی‌گری‌ای که بر من پدیدار شد، حاوی صورت‌های متفاوتی از تجربه گسیختگی و گسست از وضعیت موجود بود. به تناسب طیف‌های مختلف انقلابیون این گسیختگی و گسست، شدت و معانی متفاوتی پیدا می‌کرد... این طیف از انقلابیون دیروز بدل به سامان‌دهندگان و حامیان نظم مستقر می‌شوند... بخش زیادی از مردان به‌ویژه طیف‌های چپ، جنس زنانه‌تری از انقلابی‌گری را در پیش گرفتند و برعکس... انقلابی‌گری به‌واقع هیچ نخواستن است ...
سند در ژاپن، قداست دارد. از کودکی به مردم می‌آموزند که جزئیات را بنویسند... مستند کردن دانش و تجربه بسیار مهم است... به شدت از شگفت‌زده شدن پرهیز دارند و همیشه دوست دارند همه چیز از قبل برنامه‌ریزی شده باشد... «هانسه» به معنای «خودکاوی» است یعنی تأمل کردن در رفتاری که اشتباه بوده و پذیرفتن آن رفتار و ارزیابی کردن و تلاش برای اصلاحش... فرایند تصمیم‌سازی در ژاپن، نظام رینگی ست. نظام رینگی، نظام پایین به بالا است... این کشور را در سه کلمه توصیف می‌کنم: هارمونی، هارمونی، هارمونی! ...
دکتر مصدق، مهندس بازرگان را مسئول لوله‌کشی آب تهران کرده بود. بعد کودتا می‌شود اما مهندس بازرگان سر کارش می‌ماند. اما آخر هفته‌ها با مرحوم طالقانی و دیگران دور هم جمع می‌شدند و از حکومت انتقاد می‌کردند. فضل‌الله زاهدی، نخست‌وزیر کودتا می‌گوید یعنی چه، تو داری برای من کار می‌کنی چرا از من انتقاد می‌کنی؟ بازرگان می‌گوید من برای تو کار نمی‌کنم، برای مملکت کار می‌کنم، آب لوله‌کشی چه ربطی به کودتا دارد!... مجاهدین بعد از انقلاب به بازرگان ایراد گرفتند که تو با دولت کودتا همکاری کردی ...
توماس از زن‌ها می‌ترسد و برای خود یک تز یا نظریه ابداع می‌کند: دوستی بدون عشق... سابینا یک‌زن نقاش و آزاد از هر قیدوبندی است. اما ترزا دختری خجالتی است که از خانه‌ای آمده که زیر سلطه مادری جسور و بی‌حیا قرار داشته... نمی‌فهمید که استعاره‌ها خطرناک هستند. نباید با استعاره‌ها بازی کرد. استعاره می‌تواند به تولد عشق منجر شود... نزد توماس می‌رود تا جسمش را منحصر به فرد و جایگزین‌ناپذیر کند... متوجه می‌شود که به گروه ضعیفان تعلق دارد؛ به اردوی ضعیفان، به کشور ضعیفان ...
شاید بتوان گفت که سینما غار پیشرفته‌ افلاطون است... کاتلین خون‌آشامی است که از اعتیادش به خون وحشت‌زده شده است و دیگر نمی‌خواهد تسلیم آن شود. به‌عنوان یک خون‌آشام، می‌داند که چگونه خود را از بین ببرد. اما کازانووا می‌گوید: «به این راحتی هم نیست»... پدر خانواده در همان آغاز شکل‌گیری این بحران محل را به‌سرعت ترک کرده و این مادر خانواده است که بچه‌ها را با مهر به آغوش کشیده است. اینجاست که ما با آغاز یک چالش بزرگ اخلاقی مواجه می‌شویم ...