کتاب «نظریه گفتمان: از ساختارگرایی تا پساساختارگرایی» نوشته محمدرضا رسولی و پویا نعمت‌اللهی به تازگی منتشر شده است.

نظریه گفتمان: از ساختارگرایی تا پساساختارگرایی محمدرضا رسولی و پویا نعمت‌اللهی

به گزارش کتاب نیوز به نقل از ایبنا، تاکنون پژوهش‌های ارزشمندی در ساحت‌هایی چون زبانشناسی، علوم سیاسی، رفاه اجتماعی، علوم ارتباطات، اقتصاد اجتماعی، روابط بین‌الملل، علوم اجتماعی و برخی حوزه‌های دیگر با استعانت از این مدل به انجام رسیده است. با این حال آنچه که در این پژوهش‌ها غایب است، ارجاعات به آثار گوناگون دو اندیشمند است.

در این راستا عمده ارجاعات به کتاب اصلی آنها به نام هژمونی و استراتژی سوسیالیستی است و سایر آثار این دو در بسیاری از پژوهش‌ها مورد غفلت قرار می‌گیرد. بنابراین لازم بود که کتاب مستقلی تدارک دیده شود که در آن بتوان ابعاد اندیشه‌های لاکلائو و موفه را هم به لحاظ آراء خود آنها و هم از حیث تفسیر اندیشه‌های آنها از سوی سایر پژوهشگران و اندیشمندان پوشش داد.

کتاب حاضر دقیقا با همین هدف نوشته شده است و در نگارش این کتاب تقریبا تمام آثار ارنستو لاکلائو و شانتال موفه مطالعه شده است. لازم به ذکر است که تمرکز بر حوزه گفتمان صرف یکی از حوزه‌های مطالعاتی آنها بوده و این دو اندیمشندورز سترگ در حوزه‌های مطالعاتی دیگری ورود کرده‌اند که طبعا ارتباطی با موضوع این کتاب پیدا نمی‌کند.

این کتاب در سه بخش تنظیم شده است؛ در بخش اول مفهوم گفتمان و آنگاه تحلیل گفتمان مورد تدقیق قرار گرفته است. کثرت استعمال این واژه تا حدی است که در برخی اوقات غلط‌های فاحش معنایی و ماهوی بر آن مرتب می‌شود. به همین خاطر لازم بود موضوعاتی نظیر معنا و مفهوم گفتمان به لحاظ فنی، چیستی تحلیل گفتمان و تحلیل گفتمان و برساخت گرایی اجتماعی مورد بررسی قرار گیرند نهایتا پیدایش تحلیل انتقادی گفتمان و همچنین مبانی و رویکردهای مهم و معروف آن به تفصیل ارائه شده است.

در بخش دوم به نظریه گفتمان پرداخته شده است. تلاش نویسندگام بر آن بوده که اندیشه‌های لاکلائو و موفه را در پرتو آرا اندیشمندانی که در نضج نظریه آنها موثر بوده‌اند، ردیابی کنند. از زبان شناسی ساختارگرای سوسور و مارکسیسم آلتوسری و دیکانستراکسیون دریدا گرفته تا دیرینه‌شناسی و نقد قدرت فوکو و سوژه لاکانی در مفصل بندی لاکلائو و موفه الهام گرفته شده و لذا می‌بایستی تک تک این نظریات مورد موشکافی قرار گیرد تا بتوان مولفه‌ها و ابعاد گوناگون نظریه‌ مذکور را به استفهام نشست.

هنر لاکلائو و موفه این است که این مفاهیم انتزاعی را به مقوله‌هایی در دسترس و عینی تبدیل کرده و آنها را در خدمت تحلیل جامعه بشری قرار داده‌اند. آنجا که ضمن عبور از انسداد و جزم‌گرایی مارکسیستی، عرصه تنازعات گفتمانی را به شکل باز و محل تلاقی نیروهای متعارض می‌بینند.

شاید لاکلائو و موفه به قدری در پیچیدگی‌های نظری خود فرورفته‌اند که هیچگاه فرصت آن را پیدا نکردند یا نخواستند که ابزارهای مشخصی برای امکان‌مندی پژوهش بر اساس نظریه خودشان ارائه کنند. آنها معتقدند همه امور صبغه‌ای گفتمانی دارند و لذا تمامی پدیده‌های اجتماعی را می‌توان با ابزارهای گفتمانی تحلیل و بررسی کرد. اما این ابزارها کدامند؟ آیا در این رویکرد می‌توان همانند رویکرد فرکلاف به طیفی از ابزارها و وسایل تحلیل دسترسی داشت؟ در نظریه لاکلائو و موفه چگونه و با چه ابزارهایی می‌توان به گفتمان‌هایی که در کنه متون جا خوش کرده‌اند، پی برد؟ متون مورد نظر در حال تولید و بازتولید چه گفتمان‌هایی هستند؟ در متون مذکور چه معناهایی قرار است برجسته شده و چه معناهایی به حاشیه برده شوند؟

بخش سوم تلاش می‌کند برای این سوالات پاسخی به دست دهد. نویسندگان ضمن تدقیق در آثار پژوهشگران داخلی و خارجی متوجه شدند که تمایل زیادی به استفاده از ابزارهای تحلیل فرکلافی در نظریه گفتمان وجود دارد. هر کدام از این دو مکتب توضیح خود را برای «معنا» و «امکان‌پذیری تغییرات اجتماعی» دارند فلذا چگونه و با چه تفسیری می‌توان ابزارهای فرکلافی برای پژوهش مبتنی بر نظریه گفتمان استفاده کرد؟

در اغلب پژوهش‌ها صرفا این امکان‌مندی اشاره می‌شود اما هیچ تفسیر اپیستمولوژیک و متدولوژیک ناظر بر این همپوشانی ارائه نمی‌شود. به همین خاطر در بخش مجزایی از این کتاب به موضوع متدولوژی و ابزارشناسی در نظریه گفتمان اشارات مبسوطی می‌شود. در این راستا ابزارهایی چون برجسته‌سازی و حاشیه‌رانی و همچنین برخی روش‌های تحلیل متن مورد بررسی قرار گرفته است.

مطالعه این کتاب که توامان محصول تحقیق گفتمانی و دانشگاهی به شکل غیرتئوریک است، می‌تواند برای تمامی پژوهشگران علوم انسانی و اجتماعی در رشته‌ها و گرایش‌های گوناگون علوم و همچنین دانشجویان و محققانی که علاقه‌مند به شناخت و یادگیری جامعی از تحلیل‌های گفتمانی هستند، مفید واقع شود.

کتاب «نظریه گفتمان: از ساختاگرایی تا پساساختارگرایی» نوشته محمدرضا رسولی و پویا نعمت‌اللهی با شمارگان 500 نسخه در 315 صفحه به بهای 95 هزار تومان از سوی نشر لوگوس منتشر شده است.

................ هر روز با کتاب ...............

بازی‌های معمول در مدرسه مجاز بود، ولی اگر خدای ناکرده کسی سوت می‌زد، واویلا بود... جاسوسی و خبرچینی از بچه‌ها و معلمان نزد مدیریت مدرسه معمول بود... تعبد و تقید خود نسبت به مذهب را به تقید به سازمان تبدیل کردند... هم عرفان توحیدی دارد، هم مارکسیستی است، هم لنینیستی، هم مائوئیستی، هم توپاماروبی و هم چه‌گوارایی...به این نتیجه رسیدند که مبارزه با مجاهدین و التقاط آنان مهم‌تر از مبارزه با سلطنت پهلوی است ...
تلاش و رنج یک هنرمند برای زندگی و ارائه هنرش... سلاح اصلی‌اش دوربین عکاسی‌اش بود... زندانی‌ها هویت انسانی خود را از دست می‌دادند و از همه‌چیز تهی می‌شدند... وقتی تزار روسیه «یادداشت‌هایی از خانه مردگان» را مطالعه کرد گریه‌اش گرفت و به دستور او تسهیلاتی برای زندان‌های سیبری قایل شدند... نخواستم تاریخ‌نگاری مفصلی از اوضاع آن دوره به دست بدهم... روایت یک زندگی ست، نه بیان تاریخ مشروطیت... در آخرین لحظات زیستن خود تبدیل به دوربین عکاسی شد ...
هجوِ قالیباف است... مدیرِ مطلوبِ سیستم... مدیری که تمامِ بهره‌اش از فرهنگ در برداشتی سطحی از دو مفهومِ «توسعه» و «مذهب» خلاصه می‌شود... لیا خودِ امیرخانی‌ست که راوی‌اش این‌بار زن شده‌است تا برای تهران مادری کند؛ برای پسربچه‌ی معصومی که پیرزنی بدکاره است در یک بن‌بستِ سی‌ساله... ما را به جنگِ اژدها می‌برد امّا می‌گوید تمامِ سلاحم «چتربازی» است و «شاش بچّه» و... کارنامه‌ی امیرخانی و کارنامه‌ی جمهوری اسلامی بهترین نشان‌دهنده‌ی تناقض در مسئله‌شان است ...
بازخوانی ماجراهای چپ مارکسیست- لنینیست که از دهه ۲۰ در ایران ریشه دواند... برای انزلی و بچه‌های بندرپهلوی تاریخ می‌نویسد... تضاد عشق و ایدئولوژی در دوران مبارزه... گاهی قلم داستان‌نویسانه‌اش را زمین می‌گذارد و می‌رود بالای منبر وعظ. گاهی لیدر حزب می‌شود و می‌رود پشت تریبون. گاه لباس نصیحت‌گری می‌پوشد... یکی از اوباش قبل از انقلاب عضو کمیته می‌شود... کتاب پر است از «خودانتقادی» ...
آیا می‌توان در زبان یک متن خاص، راز هستی چندلایه و روزمره‌ انسان عام را پیدا کرد؟... هنری که انسان عام و مردم عوام را در خود لحاظ کرده باشد، به‌لحاظ اخلاقی و زیباشناسانه برتر و والاتر از هنری است که به عوام نپرداخته... کتاب خود را با نقدی تند از ویرجینیا وولف به پایان می‌برد، لوکاچ نیز در جیمز جویس و رابرت موزیل چیزی به‌جز انحطاط نمی‌دید... شکسپیر امر فرازین و فرودین را با ظرافتی مساوی درهم تنید، اما مردم عادی در آثار او جایگاهی چندان جدی ندارند ...