به‌دنبال رهایی... | آرمان ملی


جان کاگ [John Kaag] استاد فلسفه، در سال 2016 کتاب فلسفه‌ آمریکایی را نوشت. او در این کتاب شرح احوال خود و تاریخ تفکر را در خلال داستانی عاشقانه از کتابخانه‌ای رو به نابودی و عشقی تازه با بی‌پروایی درهم آمیخت. در «راهنوردی با نیچه» [Hiking with Nietzsche: On Becoming Who You Are] او می‌خواهد این کار بی‌نظیر را تکرار کند؛ این‌بار با روایت‌کردن رویدادهای بازگشتش – به همراه دومین همسر و دختربچه‌ی نوپایشان- به محلی که در آغاز جوانی برای دنبال‌کردن ردپا و جریان فکری نیچه در میان کوه‌های آلپ سوئیس نزدیک بود جانش را از دست بدهد.

جان کاگ [John Kaag] راهنوردی با نیچه» [Hiking with Nietzsche: On Becoming Who You Are]

تقلای مجذوب‌کننده‌ او برای بالارفتن از آلپ که هم جسمی و هم روحی بود، مانند پیکاری پرمشقت برایش بود. کاگ این‌گونه برداشت می‌کند: «حتی گاهی لغزیدن هم آموزنده است. بعضی چیزها در مسیر اتفاق می‌افتند، نه در قله.»

کاگ هم مانند آلن دوباتن، معتقد است که فلسفه ارتباط خوبی با دوراهی‌های زندگی فردی دارد و می‌تواند گونه‌ای متعالی از خودیاری ارائه دهد. کاگ در «فلسفه‌ آمریکایی» نوشته است: «در بهترین حالت، فلسفه می‌خواهد توضیح دهد که چرا زندگی ما، هرچند بسیار بی‌دوام و زودگذر، ممکن است اهمیتی همیشگی داشته باشد.» در «راهنوردی با نیچه»، از نیچه نقل‌قول می‌کند: «من فقط تا آن جایی از یک فیلسوف بهره می‌برم که می‌تواند سرمشق و الگو باشد.» همچنین بیان می‌کند که نیچه در هنگام نوجوانی مجذوب «فردگرایی پرومته‌ای» و «دگرگونی تجربی فلسفه»‌ی رالف والدو امرسون بود. پس کاگ هم همینطور.

«راهنوردی با نیچه» با تفسیرهای بی‌نظیر والتر کافمن پرمایه‌تر شده. کافمن پنجاه سال پیش نوشته بود: «از زمان افلاطون تاکنون، نیچه از معدود فیلسوفانی است که انسان‌های خردمندِ بسیار زیادی برای لذت‌بردن آثارش را مطالعه می‌کنند.» اما این نکته را هم متذکر شده که تأثیرگذاری او بر ادبیات شاید بیشتر از تأثیری باشد که بر فلسفه گذاشته است. همانند بسیاری از نویسنده‌های اگزیستانسیالیستیِ تحت‌تأثیرِ او مانند آلبر کامو و هرمان هسه، نوجوانانِ اهل تفکر عاشق و شیدای نیچه هستند. اما از نظرِ کاگ، بیشتر اوقات فلسفه‌ او «کودکانه تلقی شده و دست‌کم گرفته می‌شود.» همانند پندهایش برای «بشو هرآنچه که هستی»؛ «راهنوردی با نیچه» می‌کوشد این تلقی را از نیچه دور کند.

مشابه «فلسفه‌ آمریکایی»، کاگ این‌بار نیز به‌طور ماهرانه شرح‌حالی گیرا، تحلیل‌های فلسفی قابل درک و اتوبیوگرافی با رویکرد انتقاد از خود را درهم آمیخته است. به‌منظور دلپذیرشدن این ترکیب، او به‌طور متناوب داستان خانواده‌اش را روایت می‌کند که در هتل بزرگ والدهاوس سوئیس – که برای زائرین نیچه از جمله توماس مان، تئودور آدورنو و هرمان هسه پرجاذبه بوده است - تعطیلات خود را می‌گذرانند و همچنین در آثار مهم نیچه که در مدت ده‌سالی که در زیلس-ماریا بود نوشته، بازاندیشی می‌کند.

کاگ علاوه بر نیچه، به رهبران فلسفه از جمله بودا، سقراط، کانت، روسو و ثورو نیز توجه می‌کند. او می‌نویسد: «تاریخ فلسفه عمدتا تاریخ تحولِ تفکر است.» کتاب او ما را به رهنوردی‌کردن در میان آثار فراوان نیچه می‌برد. گاهی اوقات آن را راهپیماییِ اجباری حس می‌کنیم، اما بیشتر اوقات حس‌ می‌کنیم که این، سیاحتی نیروبخش است. همراه با دست‌وپازدن برای بالارفتن از شیب‌های سنگلاخ خطرناک با پاپوشی نامناسب، کاگ بر قله‌ها و دره‌های زندگی و فلسفه‌ نیچه تعمق می‌کند. او کشمکش بین گرایش‌های آپولونی و دیونیزوسی را مطرح می‌کند که نیچه از آن در کتاب «زایش تراژدی» سخن گفته است؛ چالشِ نیچه در «چنین گفت زرتشت» را بیان می‌کند، و همینطور به برداشت نیچه از خاستگاه ارزش‌های اخلاقی در «فراسوی نیک و بد» اشاره می‌کند.

درطول مسیر، دو تصویر برایمان واضح می‌شود: اول، تصویری باشکوه و هرچند بیشتر اوقات اغراق‌آمیز و «سرسختانه» از فیلسوف آلمانی که به‌سوی دیوانگی سرازیر می‌شود، و دوم، تصویر کاگ، که هنوز چهل‌ساله نشده و بی‌خوابیِ حاد دارد و رابط خوبی بین فلسفه و مردم است. خوانندگان ممکن است از بعضی از افشاگری‌های زندگی فردی کاگ شگفت‌زده شوند: مثلا بیان اینکه او هم مثل نیچه پدرش را زودهنگام از دست داده. نیچه در شخصیت ریچارد واگنر که آهنگساز بود به‌دنبال جایگزینی برای نقش پدرش می‌گشت، انتخابی بسیار بد که با سرخوردگی شدید به پایان رسید. کاگ در فلسفه به‌دنبال راه رهایی می‌گشت.

کاگ در این کتابِ جذاب با تفکری دقیق نظرهای مرتبط و زیادی از نیچه و پیروانش را درباره‌ مبارزه با ناامیدی و خودستایی گلچین می‌کند. ولی زمانی که دخترش را تماشا می‌کند که چگونه با احساس خوشبختی گل‌های وحشی جنگل را جمع ‌می‌کند یا چوپانی را می‌بیند که چطور با خشنودی یک تکه پنیر می‌خورد وقتی که دارد از گله‌اش مراقبت می‌کند، این موقع است که پرطنیــن‌ترین لحظات زیبـایی و بصیــرت را به‌طور دلچســب تـجربه می‌کند.

[این کتاب با دو عنوان «کوهنوردی با نیچه: خود شدن» و «همگام با نیچه: در مسیر رسیدن به آنکه هستی» نیز ترجمه شده است.]

................ تجربه‌ی زندگی دوباره ...............

راسکلنیکوف بر اساس جان‌مایه‌ای از فلسفه هگل دست به جنایت می‌زند... انسان‌ها را به دو دسته تقسیم می‌کند: نخست انسان‌های عادی که می‌بایست مطیع باشند و حق تجاوز از قانون را ندارند و دوم انسان‌های که او آن را «مافوق بشر» یا غیرعادی می‌نامد و اینان مجازند که برای تحقق اهداف والای خود از قانون عدول کنند... به زعم او همه‌ی قانون‌گذاران و بنیان‌گذاران «اصول انسانیت» به نوعی متجاوز و خونریز بوده‌اند؛ ناپلئون، سولن و محمد را که از او تحت عنوان «پیامبر شمشیر» یاد می‌کند از جمله این افراد استثنایی می‌‌داند ...
انقلابی‌گری‌ای که بر من پدیدار شد، حاوی صورت‌های متفاوتی از تجربه گسیختگی و گسست از وضعیت موجود بود. به تناسب طیف‌های مختلف انقلابیون این گسیختگی و گسست، شدت و معانی متفاوتی پیدا می‌کرد... این طیف از انقلابیون دیروز بدل به سامان‌دهندگان و حامیان نظم مستقر می‌شوند... بخش زیادی از مردان به‌ویژه طیف‌های چپ، جنس زنانه‌تری از انقلابی‌گری را در پیش گرفتند و برعکس... انقلابی‌گری به‌واقع هیچ نخواستن است ...
سند در ژاپن، قداست دارد. از کودکی به مردم می‌آموزند که جزئیات را بنویسند... مستند کردن دانش و تجربه بسیار مهم است... به شدت از شگفت‌زده شدن پرهیز دارند و همیشه دوست دارند همه چیز از قبل برنامه‌ریزی شده باشد... «هانسه» به معنای «خودکاوی» است یعنی تأمل کردن در رفتاری که اشتباه بوده و پذیرفتن آن رفتار و ارزیابی کردن و تلاش برای اصلاحش... فرایند تصمیم‌سازی در ژاپن، نظام رینگی ست. نظام رینگی، نظام پایین به بالا است... این کشور را در سه کلمه توصیف می‌کنم: هارمونی، هارمونی، هارمونی! ...
دکتر مصدق، مهندس بازرگان را مسئول لوله‌کشی آب تهران کرده بود. بعد کودتا می‌شود اما مهندس بازرگان سر کارش می‌ماند. اما آخر هفته‌ها با مرحوم طالقانی و دیگران دور هم جمع می‌شدند و از حکومت انتقاد می‌کردند. فضل‌الله زاهدی، نخست‌وزیر کودتا می‌گوید یعنی چه، تو داری برای من کار می‌کنی چرا از من انتقاد می‌کنی؟ بازرگان می‌گوید من برای تو کار نمی‌کنم، برای مملکت کار می‌کنم، آب لوله‌کشی چه ربطی به کودتا دارد!... مجاهدین بعد از انقلاب به بازرگان ایراد گرفتند که تو با دولت کودتا همکاری کردی ...
توماس از زن‌ها می‌ترسد و برای خود یک تز یا نظریه ابداع می‌کند: دوستی بدون عشق... سابینا یک‌زن نقاش و آزاد از هر قیدوبندی است. اما ترزا دختری خجالتی است که از خانه‌ای آمده که زیر سلطه مادری جسور و بی‌حیا قرار داشته... نمی‌فهمید که استعاره‌ها خطرناک هستند. نباید با استعاره‌ها بازی کرد. استعاره می‌تواند به تولد عشق منجر شود... نزد توماس می‌رود تا جسمش را منحصر به فرد و جایگزین‌ناپذیر کند... متوجه می‌شود که به گروه ضعیفان تعلق دارد؛ به اردوی ضعیفان، به کشور ضعیفان ...