اعتراف به گناه | الف


اگر قصد خواندن آثار امیل زولا (1840-1902) را داشته باشید، «ترز راکن» [Thérèse Raquin] بهترین گزینه برای این کار است. این رمان که پیشتر با ترجمه محسن هنریار منتشر شده بود، به تازگی با ترجمه محمد نجابتی توسط نشرفرهنگ معاصر، به عنوان دهمین کتاب از مجموعه‌ی «به یاد» به چاپ رسیده است. درباره ضرورت باز ترجمه رمانهای کلاسیک و مهم تاریخ ادبیات بسیار گفته شده و نیاز به تکرار، اهمیت ارائه برگردان دوباره این آثار متناسب با تغییر و تحولها و ظرفیت‌های زبان معیار هر نسل نیست.

 امیل زولا (1840-1902) ترز راکن» [Thérèse Raquin]

ترزراکن اول بار در سال 1346 در مجموعه کتابهای جیبی منتشر شد که یک نگاه گذرا نیز به روشنی کهنه شدن لحن و زبان ترجمه پیشین و طراوت و جذابیت ترجمه تازه و خوشخوان این رمان را آشکار می‌کند. اثر حاضر یکی از معروف‌ترین رمانهای امیل زولاست که در دوره نخست فعالیت داستان‌نویسی او نوشته شد و در سال 1867منتشر شد، در زمانی که امیل زولا یک رمان به نام اعتراف کلود در کارنامه داشت که با اقبال گسترده‌ای روبه رو شده و او را به عنوان داستان نویسی مستعد معرفی کرده بود.

این ماجرا مصادف با ایامی بود که زولا به لحاظ مالی سخت دوران سختی را میگذراند، به همین خاطر پذیرفت برای روزنامه‌ای در شهر مارسی پاورقی عامه پسندی با عنوان «اسرار مارسی» بر مبنای پرونده‌های جنایی بنویسد. مبلغی که بابت این پاورقی دریافت می‌کرد، می‌توانست وضعیت مالی او را تا حدی روبه راه کند، تا در کنار آن نوشتن رمانی را شروع کند با عنوان «ترز راکن» که در واقع پاسخی بود به بلند پروازی‌های او در داستان نویسی و به لحاظ روحی او را ارضاء می کرد.

این رمان در سال 1868 منتشر شد و چنانکه در آن ایام رسم بود برای اولین بار به صورت پاورقی در مجله‌‌ی آرتیست که مجله‌ای سطح بالاتر بود. مدیر مجله اصرار داشت تا تعدیل‌هایی در خشونت عریان نهفته در داستان صورت بگیرد، بخصوص که می‌گفت «علیا حضرت ملکه خواننده مجله ما هستند!» زولا اگر چه به برخی تعدیل ها رضایت می داد اما درنهایت از دستکاری خودسرانه‌ی مدیر مجله کلافه شد و اعتراض شدیدی به او کرد! به هر حال انتشار ترزراکن به پایان رسید و در مجموع با توجه و واکنش مخاطبان همراه بود. پرداخت جسورانه کتاب و همچنین خشونت نهفته در آن که به واسطه پرداخت ناتورالیستی‌اش بسیار تاثیر گذار از کار در آمده بود و انتقادهایی را به دنبال داشت؛ البته بودند کسانی که بر ارزشهای این رمان و آینده روشن نویسنده اش تاکید داشتند . اگرچه اغلب این واکنشها با انتقاد شدید و اعتراض همراه بودند و تعداد بسیار کمی آن را مورد ستایش قرار دادند. اما مجموعه‌ی آنها تاییدی بودند بر توانایی ها و تأثیر کار این نویسنده که اثری جسورانه را درباره عشق، نفرت و تباهی نوشته بود.

در همین ایام زولا در فکر پروژه ای بلند پروازانه بود که طی آن مجموعه‌ رمانهایی بنویسد که همه به زندگی اعضای یک خاندان در طی چند نسل می‌پردازند و در آنها تاثیر محیط و تربیت و همچنین عامل وراثت در این خاندان مورد بررسی قرار می گیرد. کتابهایی که باعنوان دارایی خاندان روگن ماکار منتشر شد و نام زولا را (آنگونه که این نویسنده جوان بلند پرواز آرزوی آن را داشت) سر زبانها انداخت.

اهمیت و ستایشی که از مجموعه بیست جلدی دارایی خاندان روگن ماکار در تاریخ ادبیات صورت گرفت، باعث نشد که ترزراکن جایگاه خود را به عنوان یکی از آثار شاخص کارنامه امیل زولا از دست بدهد. به همین خاطر با توجه به ویژگی های شاخص این رمان پر بیراه نیست که اگر قصد وارد شدن به دنیای امیل زولا را دارید این رمان میتواند بهترین شروع باشد.

زولای جوان هوشمندانه می‌دانست که قرار نیست یک رمان موفق فقط مجموعه ای تایید و تحسین را برانگیزد، بلکه انتقادهای تند و نقدهای منفی (خصوصا درباره پرداخت ناتورالیستی محتوای رمان) را نیز دلیلی بر تاثیرگذاری و موفقیت رمانش می‌شمرد. به همین دلیل بعد از انتشار این رمان به صورت پاورقی، برای چاپ دوم آن که در قالب کتاب منتشر می‌شد، مقدمه‌ای نوشت تا توضیحاتی به مخاطبان رمان ارائه کند.

او مقدمه خود را چنین آغاز می کند «ساده لوحانه می‌پنداشتم، که این رمان نیاز به مقدمه ندارد.» در ادامه او به این نکته اشاره می کند که پاره‌ای از نقدهای منفی و یا بدفهمی‌هایی او را وادار به نوشتن این مقدمه کرده تا اثرش را برای منتقدان توضیح دهد. «در ترز راکن قصد من مطالعه طبع انسانها بوده نه منش آنها چنانچه تمام کتاب برهمین منوال است. من شخصیت‌هایی را انتخاب کرده ام، که تا بیشترین حد ممکن در سلطه‌ی اعصاب و خونشان باشد و هر عمل زندگی‌شان را، تهی از اختیار بنا بر جبر تنشان انجام دهند. ترز و لوران حیواناتی انسان گونه اند و نه بیشتر. کوشیدم تا جزء به جزء فعالیت ناملموس امیال، استیلای غریزه و اختلالات ذهنی ای را که در تشنجی عصبی روی می‌دهد، در این حیوانات بررسی کنم.»

این بخش از مقدمه زولا بر ترزاراکن درواقع عصاره‌ی آن کاری است که در این رمان انجام داده و در همین مقدمه برای نخستین بار به ناتورالیسم اشاره کرده است. درواقع نگاه ناتورالیستی او به سوژه رمان است که باعث شده کیفیت حیوانی غرایز و امیال شخصیت‌ها پررنگ شود.

ایده اصلی رمان ترز راکن را زولا از یکی از آثار آلفونس دوده و آدلف بلو به نام «ونوس گور» گرفته بود؛ با این تفاوت که در آنجا اگر شخصیت‌های خطاکار در برابر محکمه و قاضی پاسخ گوی اعمالشان بودند، در ترز راکن با ظرافتی هنرمندانه این شخصیت ها باید در محکمه‌ای که وجدان آنها نقش قاضی را برعهده گرفته است و در نهایت نیز تبلور همین وجدان است که در موقعیتی دراماتیزه شده آنها را کیفر می دهد.

مادام راکن، پسرش کامی و همسر او ترز زندگی آرامی را باهم دارند، اما این زندگی یکنواخت تر از شوری‌ست که در روح ترز انباشته شده است. روزی کامی هنگام برگشتن به خانه یکی از دوستان قدیمی اش به نام لوران را به خانه می‌آورد. حضور لوران در خانه و زندگی آنها موقعیتی است که موجب فوران آن شور و غریزه‌ی درونی است که حوادث رمان را شکل داده و در دو سطح درونی و بیرونی در مناسبات و موقعیت‌های داستان متبلور می‌کند و نشان می‌دهد چگونه رهاشدن در جریان امیال و غرایز به ویرانی و سقوط می‌انجامد.

................ تجربه‌ی زندگی دوباره ...............

وازهه که ما چرا نباید کتاب بخوانیم اما... مال اون‌وقتاس که مردم بیکار بودن... «لایک» نداره. بیشتر کتابا حتی ازشون «کپشن»م درنمیاد یا اگه درمیاد لایک‌خور نیست... بهداشتی هم نیست. آدم هرورقی که میخواد بزنه، باید انگشت‌شو تفمال کنه... میدونید همون درختا اگه برای کتاب قطع نشن، میتونن چقدر ذغال لیموی خوب بدن و چقدر قلیون دوسیب... کی جواب کله‌های سم‌گرفته ما رو میده؟... ندونی این هفته «فاطما گل» چیکار کرده، تو دورهمی نمیتونی تو بحس شرکت کنی ...
به سه دهه نخست انقلاب نیز می‌پردازد و تا انتخابات پرحاشیه‌ی سال 1388 و آغاز دومین دوره ریاست جمهوری محمود احمدی نژاد هم پیش می‌‌رود... تاریخ ایران را صرفا در حیات سیاسی و حکومت صاحبان قدرت و شاهان خلاصه نکرده که در حیات جمعی مردم و زیست اجتماعی آنها نیز مشاهده و دنبال می کنند و براین اساس به بررسی دنیای ایرانی و تاریخ آن پرداخته و برای این منظور فراتر از مرزهای کنونی رفته که همانا هویت ایرانی است... آن را بستری برای شناخت و درک ایران امروز می‌سازد ...
بیشترین اخبار مربوط به مبارزه کارگران و به خصوص شوراهای کارگری در نشریات گروه‌های چپ منعکس می‌شد... نقش آیت‌الله طالقانی نیز در ترویج زبان شوراها بسیار مهم بود... منطق دیگری بر ذهنیت کارگران حکمفرما شد... کارگران اغلب از داشتن نماینده واقعی و مقتدر محروم بودند... انحلال نهاد شوراها، اخراج یا بازداشت فعالین مستقل و غیراسلامی در گسست «قدرت دوگانه» شورا و مدیریت، نقش بسیار مهمی داشت ...
نزول از نظم اخلاقی کامو به تحقیر آیرونیک ساراماگو... یکی از اولین‌ مبتلایان، مردی است که در حال رانندگی با ماشین، بینایی خود را از دست می‌دهد. این لحظه بسیار شبیه مسخ کافکاست... راننده‌ ناآرامی نمی‌کند، جیغ نمی‌کشد و شکایتی نمی‌کند. چیزی که او می‌گوید این است: «کسی من را به خانه می‌برد لطفا؟»... مدام ما را به یاد اردوگاه‌های زندانیان سیاسی می‌اندازد، به یاد بی‌عدالتی‌های کاپیتالیسم بدون اندکی خودداری، به یاد سردی و خشکی بروکراسی ...
ایرانیان کورکورانه خود را با ایده‌‎های جدید و محصولات مصرفی تطبیق ندادند، بلکه آنها را به چالش کشیدند... «اندرونی» که غربی‌‎ها به آن انگ مکان زندانی کردن و ستم به زنان زده بودند، به یکی از مراکز فعالیت سیاسی بدل شد... برنامه اصل چهارم ترومن، کمک به دختران جوان ایرانی بود تا بتوانند سلیقه خود را در دکوراسیون و مبله کردن خانه‌‎های‌شان پرورش دهند... اتاق ناهارخوری مطابق با ایده خانه امریکایی بر اساس یک خانواده کوچک پیکره‌بندی شده بود ...