کشف یک ذهن خلاق | الف


میرچا الیاده [Mircea Eliade] (1907-1986) نویسنده، اسطوره‌شناس، پژوهشگر و استاد دانشگاه‌های سوربن، شیکاگو و هاروارد، کتاب‌های بسیار زیادی را در کارنامه‌ی آثار تألیفی و پژوهشی خود دارد که از میان آن‌ها بسیاری نیز به فارسی ترجمه شده‌اند: «تاریخ اندیشه‌های دینی»؛ از عصر حجر تا اسرار الئوسیس، ترجمه‌ی بهزاد سالکی، «چشم‌اندازهای اسطوره» ترجمه‌ی جلال ستاری، «اسطوره بازگشت جاودانه» ترجمه‌ی بهمن سرکاراتی و ... نگرش الیاده در آثارش، تلفیقی و کثرت‌گرایانه است و آمیزه‌ای است از همه‌ی تجربه‌ها، خوانده‌ها و آموخته‌هایش در زمینه‌ی علوم قدیم و دانش‌های تازه؛ از مردم‌شناسی و پدیدارشناسی هوسرلی گرفته تا ساخت‌گرایی و تأویل و کشف معنای باطنی (هرمنوتیک). با آن که میرچا الیاده در ایران به عنوان استادی صاحب‌نظر در موضوعاتی چون تاریخ ادیان، اسطوره‌شناسی و شرق‌شناسی شناخته می‌شود، اما خواندن داستان‌هایش مخاطب را به این باور می‌رساند که او نویسنده‌ای چیره‌دست و خلاق نیز هست که از بستر داستان هر جا که لازم باشد، برای بیان باورها و دستاوردهایش استفاده می‌کند بی آن که داستان از اصل قصه‌گویی و ماهیت داستان‌بودگی‌اش خارج شود و محتوایش حالتی شعارگونه به خود بگیرد. نویسنده در مورد آثار داستانی‌اش معتقد است که: «من به خاطر ندارم که از اسناد اسطوره‌شناسی و اشارات نمادین آن‌ها در نوشتن آثار ادبی استفاده کرده باشم. در حقیقت موضوع رمان یا نوول را در حین نوشتن کشف کرده‌ام. جهانی که داستان از آن پرده برمی‌دارد، حاصل ذهنیت خلاق است نه تسلط مورخ تاریخی ادیان بر علم یا تفاسیر کتب آسمانی.»

در خیابان مینتولاسا [In curte la dionis] میرچا الیاده

«در خیابان مینتولاسا» [In curte la dionis] به نقل از مقدمه‌ی مترجم «شامل یک رمان و 2 نوول کوتاه است که از مجموعه‌ای با نام "دوستی با دیونیس" از زبان رومانیایی ترجمه شده است.» ؛ رمانی که هم‌نام کتاب است و نوول‌هایی با نام‌های «یک مرد بزرگ» و «دوازده هزار رأس گاو» که با معیارهای امروزین بیشتر داستان کوتاه هستند تا نوول. این سه داستان را پیشگفتاری از نویسنده و مقدمه‌ای از مترجم، محمدعلی صوتی، همراهی می‌کنند. صوتی داستان‌ها و نمایشنامه‌های بسیاری را از زبان رومانیایی به فارسی ترجمه کرده است و در زمینه‌ی ادبیات تطبیقی فارسی و رومانیایی و اصول و روش‌های ترجمه نیز پژوهش‌های ارزشمندی انجام داده است.

رمان «در خیابان مینتولاسا» از زبان راوی سوم شخصی روایت می‌شود که با شخصیت اصلی داستان، زاهاریا فریما، همراه است. فریما که به ادعای خودش مدیر مدرسه بوده است، اکنون به دیدن سرگرد برزا از وزارت امور داخله می‌رود اما سرگرد هیچ خاطره‌ای از او ندارد. به این ترتیب او راوی داستان‌هایی می‌شود که هر بار مخاطب متفاوتی دارد. قطعات مختلف پازل روایت‌های فریما نه تنها به کامل کردن داستان نمی‌انجامند بلکه هر بار شنونده را با سؤالاتی جدید تشنه‌ی شنیدن ادامه‌ی روایت می‌کنند. با آن که برخی از ملاقات‌های فریما با مخاطبانش حالتی از بازجویی به خود می‌گیرد اما هم او و هم مخاطبان مختلفش همچنان اصرار دارند تا داستان روایت شود. در مقدمه‌ی مترجم درباره‌ی این داستان آمده است: «نویسنده فرم داستان را از هزار و یک شب برگرفته، با این تفاوت که در اینجا شهرزاد یکی است و "ملک جوانبخت" چندین بازپرس ادارة امنیت.»

در داستان «یک مرد بزرگ»، راوی که حضور پررنگی در داستان دارد، دوست دوران مدرسه‌اش، کوکوآنش را در دفتر کار خود ملاقات می‌کند. او که از اختلال بسیار عجیبی که به تازگی در بدنش رخ داده رنج می‌برد، به واسطه‌ی همین رازگشایی با راوی صمیمی می‌شود و از او کمک می‌طلبد. آن‌ها پس از مشورت با پزشکان، درمی‌یابند که کوکوآنش دچار بیماری‌ای به نام «خاصیت بزرگ‌شوندگی» شده است. این بیماری که تا قبل از آن در سالنامه‌های پزشکی وجود داشته است، با سرعت رشدی عجیب و فراگیر ظاهر می‌شود تا بدان‌جا که بیمار دیگر امکان زندگی در خانه‌اش و ماندن در شهری که بر اساس مقیاس‌های انسانی طراحی شده است، را ندارد. پزشکان معتقدند که این بیماری ناشی از فعالیت غده‌ای است که در گذشته‌های بسیار دور در بدن پستانداران وجود داشته است اما از دوره‌ی چهارم زمین‌شناسی و در پی تکامل، به تدریج از بدن آنان حذف شده است. به نظر می‌رسد روایت ساده و سرراست داستان از زبان فردی معمولی، با درون‌مایه‌ی پیچیده و فلسفی آن در تضادی خلاقانه است: «- با این همه، به ما بگو، چه می‌بینی، چه احساسی داری، چه می‌فهمی! به ما بگو آیا خدا وجود دارد؟ ما چه باید بکنیم که او را بشناسیم! به ما بگو آیا زندگی پس از مرگ وجود دارد. ما چه جوری باید خودمان را برای آن آماده کنیم! به ما بگو! به ما یاد بده! ... دوست من دوباره نوشتة روی تخته را نشان داد و خندید. دستانش را به جانب آسمان بلند کرد و بنای صحبت با ما را گذاشت. کلمات او که در دره‌ها می‌پیچید، مثل این بود که خبر از طوفان بدهد؛ درختان می‌لرزیدند و شاخه‌ها در هم می‌پیچیدند. لنورا وحشت‌زده چشمانش را بست و ما همه گویی کوچک‌تر از آن شده بودیم که به نظر می‌رسید هستیم.»

«دوازده هزار رأس گاو» نیز داستان کوتاهی است به روایت راوی دانای کل. شخصیت اصلی داستان، یانکو گوره، به پئونسکو، کارمند وزارت دارایی، پولی داده است تا جواز وارد کردن شش هزار راس گاو را بگیرد ولی در حین بمباران‌های بخارست خبری از پئونسکو نیست. گوره از میخانه‌ای که مکان اصلی روایت است، بیرون می‌آید، صدای آژیری را می‌شنود و به پناهگاهی وارد می‌شود. گویی با ورودش به پناهگاه سیر خطی زمان تغییر می‌کند و زمان و مکان از نظم آشنا در ذهن انسان امروزی خارج می‌شوند یا به بیانی، ماهیت واقعی زمان و مکان در پیوند با یکدیگر، بر گوره آشکار می‌شود. این داستان کوتاه نیز با آن که ساختاری فلسفی دارد، همچنان از اصول داستان بودگی پیروی می‌کند.

................ تجربه‌ی زندگی دوباره ...............

عشقش او را ترک کرده؛ پدرش دوست ندارد او را ببیند و خودش هم از خودش بیزار است... نسلی که نمی‌تواند بی‌خیال آرمان‌زدگی و شعار باشد... نسلی معلق بین زمین ‌و هوا... دوست دارند قربانی باشند... گذشته‌ای ساخته‌اند برای خودشان از تحقیرها، نبودن‌ها و نداشتن‌ها... سعی کرده زهر و زشتی صحنه‌های اروتیک را بگیرد و به جایش تصاویر طبیعی و بکر از انسان امروز و عشق رقم بزند... ...
دو زن و یک مرد همدیگر را، پس از مرگ، در دوزخ می‌یابند... همجنس‌بازی است که دوستش را به نومیدی کشانده و او خودکشی کرده است... مبارز صلح‌طلبی است که به مسلکِ خود خیانت کرده است... بچه‌ای را که از فاسقش پیدا کرده در آب افکنده و باعث خودکشی فاسقش شده... دژخیم در واقع «هریک از ما برای آن دو نفرِ دیگر است»... دلبری می‌کند اما همدمی این دو هم دوام نمی‌آورد... در باز می‌شود، ولی هیچ‌کدام از آنها توانایی ترک اتاق را ندارد ...
«سم‌پاشی انسان‌ها» برای نجات از آفت‌های ایدئولوژیک اجتناب‌ناپذیر است... مانع ابراز مخالفتِ مخالفین آنها هم نمی‌شویم... در سکانس بعد معلوم می‌شود که منظور از «ابراز مخالفت»، چماق‌کشی‌ و منظور از عناصر سالم و «پادزهرها» نیز «لباس‌شخصی‌ها»ی خودسر!... وقتی قدرت در یک حکومت، مقدس و الهی جلوه داده شد؛ صاحبان قدرت، نمایندگان خدا و مجری اوامر اویند و لذا اصولا دیگر امکانی! برای «سوءاستفاده» باقی نمی‌ماند ...
رفتار جلال را ناشی از قبول پست وزارت از سوی خانلری می‌داند و ساعدی را هم از مریدان آل‌احمد می‌بیند... خودداری سردبیر مجله سخن از چاپ اشعار نیما باعث دشمنی میان این دو شد... شاه از او خواسته بوده در موکب ملوکانه برای افتتاح جاده هراز بروند... «مادر و بچه» را به ترجمه اشرف پهلوی منتشر کرد که درواقع ثمینه باغچه‌بان مترجم آن بود... کتاب «اندیشه‌های میرزافتحعلی آخوندزاده» را نزد شاه می‌برد: «که چه نشسته‌اید؟ دین از دست رفت! این کتاب با ترویج افکار الحادی احساسات مردم مسلمان را جریحه‌دار کرد ...
در نیمه‌های دوره قاجار اقتصاد کشور با اقتصاد جهانی پیوند یافت و بخش کشاورزی و جامعه روستایی با توجه به این شرایط در معرض تغییر قرار گرفت... تا پیش از اصلاحات ارضی شکل غالب کار در کشور نه کار مزدی که کار رعیتی بود... هیچ برنامه ملی برای ثبت بیکاری و برقراری بیمه‌های بیکاری وجود ندارد... سیاست‌های دولت برای اسکان مهاجران بیکار با شکست مواجه شده... گفتارهای همدلانه انقلابیون موجب شد این گروه‌ها با انقلابیون همراه شوند ...