نگاهی به کتاب طوطی فلوبر | مرور


«طوطی فلوبر» [Flaubert's parrot اثر جولین بارنز] نه کتابی روایت محور است و نه کتابی داستان محور. به بیان دیگر نه با داستانی خطی مواجهیم و نه با شخصیت هایی که به پیشرفتش مددی رسانند. کتاب توجه اش معطوف به «گوستاو فلوبر»، رمان نویس معروف فرانسوی و طوطی‌ای است که در «ساده دل» از آن استفاده کرده است. رمانی که داستان خدمتکاری به نام «فلیسیته» را روایت می‌کند که بیشتر عشق خود را صرف طوطی‌ای تزیینی کرد؛ اما آیا این تنها هدف بارنز برای خلق این کتاب بوده است؟ همه‌ی اینها دست به دست هم می‌دهند تا بیندیشیم آیا در این سفر، هدف راوی، درک حقیقی زندگی فلوبر است؟ راوی هر چه سعی می‌کند بیشتر با زندگی فلوبر آشنا شود، بیشتر دچار سردرگمی می‌شود؛ حتی در بخشی، بیوگرافی کاملی از نویسنده ارائه می‌دهد تا بر غیر قابل دستیابی بودن اطلاعات اصلی داستان تأکید کند.

طوطی فلوبر [Flaubert's parrot]

این اطلاعات گره ای از مشکلات راوی را باز نمی کند. هرچه بیشتر در این مسأله پیش می‌رویم، بیشتر درمی یابیم که چقدر اطلاعات ما از جهان ناقص اند و گاهی متوجه‌ی ساده ترین چیزهای اطراف مان نمی شویم. راوی مصمم است که راز طوطی را کشف کند. اما با غوطه ور شدن در این موضوع، با موانع دیگری روبه رو می‌شود. گاهی شک می‌کند که آیا زنده کردن توصیفات فلوبر در زمان حال امکان پذیر است یا نه؟ راوی در تشبیهی که فلوبر از مانند کردن خورشید به انگور فرنگی قرمز به دست می‌دهد، می­نویسد: «آیا در سال ۱۸۵۳ مربای انگور فرنگی قرمز در نرماندی همان رنگی را داشت که امروز دارد؟»
از طرفی دیگر می‌بینیم او منتقدان را مانند «لارنس استرن» و «هنری فیلدینگ» به باد تمسخر می‌گیرد و معتقد است که آنها گاهی از درک ساده ترین مطالب هم عاجزند. هنری فیلدینگ در «تام جونز» خطاب به منتقدی می‌گوید که تو از درک لحن نویسنده ای خوب ناتوان هستی. با اینحال منتقد همیشه بخش جدایی ناپذیر ادبیات بوده و کله شقی و تند مزاجی اش هم همیشه همراه ادبیات و نمی توان حضور ضروری اش را در عرصه‌ی ادبیات منکر شد. آیا درست نیست که هر دشمنی نقادانه نسبت به منتقد، اختیار کردن خود در جایگاه منتقد است؟ ولی آیا تمام اینها راوی را از بیان نظراتش بازمی دارد؟ خیر. بنابراین اگر این کتاب نه نقد است و نه داستان پس چیست؟ جلوتر پاسخ می‌دهیم.

در این کتاب با دو منتقد مواجهیم: یکی دکتر «کریستوفر ریکس»، از اساتید کمبریج که درباره‌ی «اشتباهات در ادبیات و اهمیت یا عدم اهمیت آنها» سخنرانی می‌کند. او دریافته که «ویلیام گولدینگ» در کتاب «سالار مگس ها» در تشخیص نوع عدسی «پگی» دچار اشتباه شده است. منتقد دیگر «اینید استارکی» است که فکر می‌کند فلوبر در مادام بواری از سه نوع رنگ چشم قهوه ای، قیرگون و آبی استفاده کرده است و راوی با استدلال ثابت می‌کند که حرف استارکی اشتباه بوده است. راوی داستان معتقد است که «مقایسه‌ی زمانی که فلوبر صرف کرده تا اطمینان یابد قهرمان داستانش چشمان شگفت انگیز و درک ناپذیر یک زناکار نگونبخت را دارد با زمانی که دکتر استارکی گذاشته تا با بی دقتی اش نویسنده را خوار کند مقایسه‌ی جالبی خواهد شد.»

این امر مشهود است که خود راوی برای توجیه دلبستگی خودش به نویسنده مجبور است از متنی نقادانه استفاده کند و در همان حال از آن دوری گزیند. با اینحال اگر نویسنده و زندگی اش از مقابل چشمان تیزبین محقق می‌گریزد، ولی اثرش که اینگونه نیست. به همین دلیل این اثر مدام میان بیان مطالب زندگی نامه ای و نقادانه در کشاکش است.

کم نیستند گزاره های نقادانه ای که او در این کتاب از آنها استفاده می‌کند: «دانش انسان ناقص است، بنابراین رمان هم باید ناقص باشد». «اشتباهات متظاهرانه و تردید رمان نویس های مدرن درست به اندازه‌ی الهیت دروغین رمان نویس قرن ۱۹ مربوط به لذت جویی است». رمان نویس در حالی که گزاره هایی این چنینی بیان می‌دارد، وضعیت خودش هم بهتر از رمان نویس های مدرن نیست. او هم مدام با شک و دودلی روبه رو است. قطعا خود نویسنده از این تقابل دو سویه آگاه بود و در این نقطه است که ما در می‌یابیم راوی و نویسنده دو شخصیت جداگانه اند. «جفری بریث ویت» در جست و جوی طوطی حقیقی‌ای است که فلوبر در رمان ساده دل از آن بهره برده. او که مردی عجیب است و دهه‌ی ۶۰ سالگی اش را از سر می‌گذراند، در جستجوی طوطی فلوبر به «روآن» می‌آید. در اینجا با سه طوطی روبه رو هستیم: طوطی فلیسیته، طوطی اتل- دیو و طوطی کرواسه. راوی کاملا نسبت به بیهودگی سفر آگاه هست و می‌داند که به هیچ جا نمی رسد. ولی برای یافتن آنچه در پی آن است، کوتاهی نمی کند.

فکر کنم اکنون وقت آن است که بگوییم ما در این کتاب همزمان شاهد داستان، رمان، زندگی نامه و نقد ادبی هستیم و همه‌ی این عناصر باعث شده تا با اثری کاملا نو رودر رو شویم. اثری که خود را از تمام قید و بندهای سنت و مدرنیته رهانیده و زندگی را از دریچه های گوناگونی تماشا می‌کند: بارنز هم داستان نوشته و هم نقد، هم زندگی نامه نوشته و هم نقیضه. دلیل اینکه این کتاب با وجودی که تمام این عناصر را در خود جای داده و خواننده با مطالعه اش خسته نمی شود مربوط به این قضیه است که تلاش بریث ویت متوجه‌ی احیای گذشته ای است که تسلیم روایت تاریخی سرراست نمی شود، چون مربوط به گذشته ای شخصی است که با اثر فلوبر در یک بازه‌ی زمانی قرار نمی گیرد. به نوعی تمام وضعیت ها در این کتاب نامعلومند: همسر راوی که گویی در گذشته به او خیانت کرده، به تازگی مرتکب خودکشی شده است.

رابطه‌ی فلوبر با معشوقه اش متزلزل بوده؛ این ناپایداری و تأثیر زودگذر هنرمند در ابتدای کتاب به ما نشان داده می‌شود؛ تصویری که گویی پایان داستان را در مقابل دیدگان ما به نمایش می‌گذارد: «بگذارید از مجسمه شروع کنم: آن بالا ایستاده است، همیشگی و نه چندان خوش تراش، با اشک های مسیِ روان از دیدگانش. جلیقه و شلوار خمره ای به تن دارد، با پاپیونی شل و ول و سبیلی نامرتب، چهره ای بیمناک و منزوی از این مرد. فلوبر به ما نگاه نمی کند. به جنوب چشم دوخته است، از میدان کارم به کاتدرال. از فراز شهری که از آن نفرت داشت به بیرون نگاه می‌کند، شهری که به تلافی این بیزاری یکسره نادیده اش گرفته است.»

این کتاب اگر سؤالی را جواب ندهد و مسأله ای را هم به سرانجام نرساند (حتی مسأله‌ی خود طوطی را)، با اینحال ما را بی وقفه با کوچک ترین جزئیات شگفت زده می‌کند؛ گویی مدام نقاش را در حال تکمیل اثرش بر روی بوم می‌بینیم. تصویری که هیچگاه کامل نمی شود ولی همیشه در مقابل چشمان ما قرار دارد.

................ تجربه‌ی زندگی دوباره ...............

دو زن و یک مرد همدیگر را، پس از مرگ، در دوزخ می‌یابند... همجنس‌بازی است که دوستش را به نومیدی کشانده و او خودکشی کرده است... مبارز صلح‌طلبی است که به مسلکِ خود خیانت کرده است... بچه‌ای را که از فاسقش پیدا کرده در آب افکنده و باعث خودکشی فاسقش شده... دژخیم در واقع «هریک از ما برای آن دو نفرِ دیگر است»... دلبری می‌کند اما همدمی این دو هم دوام نمی‌آورد... در باز می‌شود، ولی هیچ‌کدام از آنها توانایی ترک اتاق را ندارد ...
«سم‌پاشی انسان‌ها» برای نجات از آفت‌های ایدئولوژیک اجتناب‌ناپذیر است... مانع ابراز مخالفتِ مخالفین آنها هم نمی‌شویم... در سکانس بعد معلوم می‌شود که منظور از «ابراز مخالفت»، چماق‌کشی‌ و منظور از عناصر سالم و «پادزهرها» نیز «لباس‌شخصی‌ها»ی خودسر!... وقتی قدرت در یک حکومت، مقدس و الهی جلوه داده شد؛ صاحبان قدرت، نمایندگان خدا و مجری اوامر اویند و لذا اصولا دیگر امکانی! برای «سوءاستفاده» باقی نمی‌ماند ...
رفتار جلال را ناشی از قبول پست وزارت از سوی خانلری می‌داند و ساعدی را هم از مریدان آل‌احمد می‌بیند... خودداری سردبیر مجله سخن از چاپ اشعار نیما باعث دشمنی میان این دو شد... شاه از او خواسته بوده در موکب ملوکانه برای افتتاح جاده هراز بروند... «مادر و بچه» را به ترجمه اشرف پهلوی منتشر کرد که درواقع ثمینه باغچه‌بان مترجم آن بود... کتاب «اندیشه‌های میرزافتحعلی آخوندزاده» را نزد شاه می‌برد: «که چه نشسته‌اید؟ دین از دست رفت! این کتاب با ترویج افکار الحادی احساسات مردم مسلمان را جریحه‌دار کرد ...
در نیمه‌های دوره قاجار اقتصاد کشور با اقتصاد جهانی پیوند یافت و بخش کشاورزی و جامعه روستایی با توجه به این شرایط در معرض تغییر قرار گرفت... تا پیش از اصلاحات ارضی شکل غالب کار در کشور نه کار مزدی که کار رعیتی بود... هیچ برنامه ملی برای ثبت بیکاری و برقراری بیمه‌های بیکاری وجود ندارد... سیاست‌های دولت برای اسکان مهاجران بیکار با شکست مواجه شده... گفتارهای همدلانه انقلابیون موجب شد این گروه‌ها با انقلابیون همراه شوند ...
پزشک اقامتگاه کنار چشمه‌های آب معدنی است که جدیداً افتتاح شده است و برادرش، شهردار آن منطقه... ناگهان کشف می‌کند که آب‌ها، به دلیل زه‌کشی نامناسب، آلوده است... ماجرا را اگرچه بر ضد منافعش برملا می‌کند... با زنش جر و بحث دارد، ولی هنگامی که سیاست‌بازان و روزنامه و مالکان و در پی آنها، جمعیت بر ضد او متحد می‌شوند، زنش جانب مدعای او را می‌گیرد... برای باج‌خواهی از او سرانجام او را متقاعد می‌کند که دشمنان احاطه‌اش کرده‌ بودند! ...