نگاهی به کتاب طوطی فلوبر اثر جولین بارنز | مرور


«طوطی فلوبر» [Flaubert's parrot] نه کتابی روایت محور است و نه کتابی داستان محور. به بیان دیگر نه با داستانی خطی مواجهیم و نه با شخصیت هایی که به پیشرفتش مددی رسانند. کتاب توجه اش معطوف به «گوستاو فلوبر»، رمان نویس معروف فرانسوی و طوطی‌ای است که در «ساده دل» از آن استفاده کرده است. رمانی که داستان خدمتکاری به نام «فلیسیته» را روایت می‌کند که بیشتر عشق خود را صرف طوطی‌ای تزیینی کرد؛ اما آیا این تنها هدف بارنز برای خلق این کتاب بوده است؟ همه‌ی اینها دست به دست هم می‌دهند تا بیندیشیم آیا در این سفر، هدف راوی، درک حقیقی زندگی فلوبر است؟ راوی هر چه سعی می‌کند بیشتر با زندگی فلوبر آشنا شود، بیشتر دچار سردرگمی می‌شود؛ حتی در بخشی، بیوگرافی کاملی از نویسنده ارائه می‌دهد تا بر غیر قابل دستیابی بودن اطلاعات اصلی داستان تأکید کند.

طوطی فلوبر [Flaubert's parrot]

این اطلاعات گره ای از مشکلات راوی را باز نمی کند. هرچه بیشتر در این مسأله پیش می‌رویم، بیشتر درمی یابیم که چقدر اطلاعات ما از جهان ناقص اند و گاهی متوجه‌ی ساده ترین چیزهای اطراف مان نمی شویم. راوی مصمم است که راز طوطی را کشف کند. اما با غوطه ور شدن در این موضوع، با موانع دیگری روبه رو می‌شود. گاهی شک می‌کند که آیا زنده کردن توصیفات فلوبر در زمان حال امکان پذیر است یا نه؟ راوی در تشبیهی که فلوبر از مانند کردن خورشید به انگور فرنگی قرمز به دست می‌دهد، می­نویسد: «آیا در سال ۱۸۵۳ مربای انگور فرنگی قرمز در نرماندی همان رنگی را داشت که امروز دارد؟»
از طرفی دیگر می‌بینیم او منتقدان را مانند «لارنس استرن» و «هنری فیلدینگ» به باد تمسخر می‌گیرد و معتقد است که آنها گاهی از درک ساده ترین مطالب هم عاجزند. هنری فیلدینگ در «تام جونز» خطاب به منتقدی می‌گوید که تو از درک لحن نویسنده ای خوب ناتوان هستی. با اینحال منتقد همیشه بخش جدایی ناپذیر ادبیات بوده و کله شقی و تند مزاجی اش هم همیشه همراه ادبیات و نمی توان حضور ضروری اش را در عرصه‌ی ادبیات منکر شد. آیا درست نیست که هر دشمنی نقادانه نسبت به منتقد، اختیار کردن خود در جایگاه منتقد است؟ ولی آیا تمام اینها راوی را از بیان نظراتش بازمی دارد؟ خیر. بنابراین اگر این کتاب نه نقد است و نه داستان پس چیست؟ جلوتر پاسخ می‌دهیم.

در این کتاب با دو منتقد مواجهیم: یکی دکتر «کریستوفر ریکس»، از اساتید کمبریج که درباره‌ی «اشتباهات در ادبیات و اهمیت یا عدم اهمیت آنها» سخنرانی می‌کند. او دریافته که «ویلیام گولدینگ» در کتاب «سالار مگس ها» در تشخیص نوع عدسی «پگی» دچار اشتباه شده است. منتقد دیگر «اینید استارکی» است که فکر می‌کند فلوبر در مادام بواری از سه نوع رنگ چشم قهوه ای، قیرگون و آبی استفاده کرده است و راوی با استدلال ثابت می‌کند که حرف استارکی اشتباه بوده است. راوی داستان معتقد است که «مقایسه‌ی زمانی که فلوبر صرف کرده تا اطمینان یابد قهرمان داستانش چشمان شگفت انگیز و درک ناپذیر یک زناکار نگونبخت را دارد با زمانی که دکتر استارکی گذاشته تا با بی دقتی اش نویسنده را خوار کند مقایسه‌ی جالبی خواهد شد.»

این امر مشهود است که خود راوی برای توجیه دلبستگی خودش به نویسنده مجبور است از متنی نقادانه استفاده کند و در همان حال از آن دوری گزیند. با اینحال اگر نویسنده و زندگی اش از مقابل چشمان تیزبین محقق می‌گریزد، ولی اثرش که اینگونه نیست. به همین دلیل این اثر مدام میان بیان مطالب زندگی نامه ای و نقادانه در کشاکش است.

کم نیستند گزاره های نقادانه ای که او در این کتاب از آنها استفاده می‌کند: «دانش انسان ناقص است، بنابراین رمان هم باید ناقص باشد». «اشتباهات متظاهرانه و تردید رمان نویس های مدرن درست به اندازه‌ی الهیت دروغین رمان نویس قرن ۱۹ مربوط به لذت جویی است». رمان نویس در حالی که گزاره هایی این چنینی بیان می‌دارد، وضعیت خودش هم بهتر از رمان نویس های مدرن نیست. او هم مدام با شک و دودلی روبه رو است. قطعا خود نویسنده از این تقابل دو سویه آگاه بود و در این نقطه است که ما در می‌یابیم راوی و نویسنده دو شخصیت جداگانه اند. «جفری بریث ویت» در جست و جوی طوطی حقیقی‌ای است که فلوبر در رمان ساده دل از آن بهره برده. او که مردی عجیب است و دهه‌ی ۶۰ سالگی اش را از سر می‌گذراند، در جستجوی طوطی فلوبر به «روآن» می‌آید. در اینجا با سه طوطی روبه رو هستیم: طوطی فلیسیته، طوطی اتل- دیو و طوطی کرواسه. راوی کاملا نسبت به بیهودگی سفر آگاه هست و می‌داند که به هیچ جا نمی رسد. ولی برای یافتن آنچه در پی آن است، کوتاهی نمی کند.

فکر کنم اکنون وقت آن است که بگوییم ما در این کتاب همزمان شاهد داستان، رمان، زندگی نامه و نقد ادبی هستیم و همه‌ی این عناصر باعث شده تا با اثری کاملا نو رودر رو شویم. اثری که خود را از تمام قید و بندهای سنت و مدرنیته رهانیده و زندگی را از دریچه های گوناگونی تماشا می‌کند: بارنز هم داستان نوشته و هم نقد، هم زندگی نامه نوشته و هم نقیضه. دلیل اینکه این کتاب با وجودی که تمام این عناصر را در خود جای داده و خواننده با مطالعه اش خسته نمی شود مربوط به این قضیه است که تلاش بریث ویت متوجه‌ی احیای گذشته ای است که تسلیم روایت تاریخی سرراست نمی شود، چون مربوط به گذشته ای شخصی است که با اثر فلوبر در یک بازه‌ی زمانی قرار نمی گیرد. به نوعی تمام وضعیت ها در این کتاب نامعلومند: همسر راوی که گویی در گذشته به او خیانت کرده، به تازگی مرتکب خودکشی شده است.

رابطه‌ی فلوبر با معشوقه اش متزلزل بوده؛ این ناپایداری و تأثیر زودگذر هنرمند در ابتدای کتاب به ما نشان داده می‌شود؛ تصویری که گویی پایان داستان را در مقابل دیدگان ما به نمایش می‌گذارد: «بگذارید از مجسمه شروع کنم: آن بالا ایستاده است، همیشگی و نه چندان خوش تراش، با اشک های مسیِ روان از دیدگانش. جلیقه و شلوار خمره ای به تن دارد، با پاپیونی شل و ول و سبیلی نامرتب، چهره ای بیمناک و منزوی از این مرد. فلوبر به ما نگاه نمی کند. به جنوب چشم دوخته است، از میدان کارم به کاتدرال. از فراز شهری که از آن نفرت داشت به بیرون نگاه می‌کند، شهری که به تلافی این بیزاری یکسره نادیده اش گرفته است.»

این کتاب اگر سؤالی را جواب ندهد و مسأله ای را هم به سرانجام نرساند (حتی مسأله‌ی خود طوطی را)، با اینحال ما را بی وقفه با کوچک ترین جزئیات شگفت زده می‌کند؛ گویی مدام نقاش را در حال تکمیل اثرش بر روی بوم می‌بینیم. تصویری که هیچگاه کامل نمی شود ولی همیشه در مقابل چشمان ما قرار دارد.

بی‌خود و بی‌جهت... فیلم «زن و شوهرها» را دوست دارد، فیلمی که تولیدش همزمان با رسوایی او و سون‌-یی شد... در مورد مادرش می‌نویسد: زن جذابی نبود و شبیه به گروچو مارکس بود... دو فرزندخوانده‌اش خودکشی کردند و سومی با توجه به اینکه دختر دوست‌داشتنی‌ای بود، در حالی‌که در سی سا‌لگی با بیماری ایدز دست‌وپنجه نرم می‌کرد، توسط میا رها شد تا صبح کریسمس در بیمارستان و در تنهایی فوت کند... هیچ داستان جالبی برای وودی آلن وجود ندارد ...
از تهران آغاز و به استانبول و سپس پاریس ختم می‌شود... در مواجهه با زن‌ها دچار نوعی خودشیفتگی است... ثریا تقریبا هیچ نقش فعالی در رمان ندارد... کِرم کمک‌کردن به دیگران را دارد خاصه که عشقی هم در میان باشد... اغلب آدم‌هایی که زندگی‌شان روایت می‌شود، آدم‌های ته خطی‌اند. حتی انقلابیون و آنان که در حال جنگ و مبارزه هستند... مثل نسلی در ایران و مهاجرانی در خارج... ...
اتی(احترام) به جهان می‌گوید: «تو هم بدبختی! از تو هم بدم میاد!» آری جهان(جهانگیر) هم بدبخت است، اما نه از آن رو که جنوبِ شهر زندگی می‌کند؛ یا پدر و برادرش در قبرستان، کتاب دعا و شمع می‌فروشند؛ یا «پراید» ندارد تا صدای ضبطش را تا ته! بلند کند... بلکه جهان بدبخت است، چرا که دختری را دوست دارد که جهانِ او را دوست ندارد. جهان برای «نجات» دختری دست و پا می زند، که خودش به جای اراده به تغییر، خیالِ «فرار» در سر می‌پرورد... ...
انسان تا عاشق نشود از خودمحوری و انانیت رهایی ندارد... باورهای زندگی‌ساز... وقتی انسان خودش را با یک باور یا یک تئوری یکی بداند، این موجب می‌شود هر که به نظر او حمله کرد، فکر کند به او حمله شده ... باورهای ما باید آزموده باشند نه ارثی... چون حقیقت تلخ است، انسان برای شیرین‌کردن زندگی به تعمیم‌های شتاب‌زده روی می‌آورد... مجموعه درس گفتارهای ملکیان درباره اخلاق کاربستی ...
در تور دار و دسته فاگین پیر می‌افتد. یهودی دزدی که در محله‌‌های فقیرنشین لندن بر دزدان و فواحش پادشاهی می‌کند... تا امروز، نزدیک به 20 بار و با فیلمنامه‌های متفاوت بر روی پرده سینما و تلویزیون رفته است... الیور به اشتباه به جای دزد دستگیر شده است و مالباخته که شخصی فرهیخته است با قاضی دادگاه درباره‌ی حقوق متهم جدل می‌کند. طنز تلخ دیکنز در نقد دستگاه قضایی... خدا رو شکر کن که این کتابفروش ازت شکایت نکرد! ...