بازه‌ای سی‌ساله را -از رحلت پیامبر تا صلح امام حسن(ع)- در برمی‌گیرد و چگونگی ظهور جریانی افراطی در تاریخ اسلام را بررسی می‌کند که امروزه به‌نام نو خارجی‌گری (سلفی/تکفیری) بازمی‌شناسیم... گرانبار از غنایم و ثروتی که ثمره‌ گشایش ایرانشهر و سایر بلاد مفتوحه بود سربرآورد؛ و جامعه‌ اسلامی را که می‌رفت تا از عبای خلفای راشدین، قبای سلطنت بر قامت امویان بردوزد، دچار چنددستگی و اختلاف ساخت

کهنه‌روایتی دیگر | آرمان ملی
 

محمدعلی موحد در کتاب «در کشاکش دین و دولت» با گزارشی شتاب‌آلود از سی سال نخست صدر اسلام، می‌کوشد پاسخی به دغدغه‌های دیرسال خود (دو مجلد دیگر این کتاب تاکنون منتشر نشده) درباب رابطه‌ دین و دولت، فراهم آورد و بنیان‌های آنچه را که ـ به‌زعم وی ـ کجروی از حکومت اسلامی محض بوده واکاود. کتاب، بازه‌ای سی‌ساله را -از رحلت پیامبر تا صلح امام حسن(ع)- در برمی‌گیرد و چگونگی ظهور جریانی افراطی در تاریخ اسلام را بررسی می‌کند که امروزه به‌نام نو خارجی‌گری (سلفی/تکفیری) بازمی‌شناسیم.

محمدعلی موحد در کشاکش دین و دولت

در این دوره‌ پرتلاطم که شورش اهل رده و مدعیان دروغین نبوت، ارکان دولت نوپای اسلامی را به لرزه افکنده بود؛ اختلافات عشیره‌ای و تفاخر به اصل‌ونسب، که در زمان حیات پیامبر فروخفته اما هرگز نمرده بود، آشکار شد و با تخطی از سفارشات صریح نبوی و غصب مقام خلافت، زمینه‌ساز بروز اختلافاتی شد که تا به امروز مبتلا ‌به جهان اسلام است. این اختلافات، یک ‌چند به علت تثبیت حکومت و آغاز فتوحات اسلامی به حاشیه رانده شد ولی دیگربار‌، و گرانبار از غنایم و ثروتی که ثمره‌ گشایش ایرانشهر و سایر بلاد مفتوحه بود سربرآورد؛ و جامعه‌ اسلامی را که می‌رفت تا از عبای خلفای راشدین، قبای سلطنت بر قامت امویان بردوزد، دچار چنددستگی و اختلاف ساخت. در معرکه‌ جمل و به‌دنبال آن نبرد صفین، مسلمین ـ برای نخستین‌بارـ تیغ درمیان خود گذاشتند و بسیاری از مخلصین و سابقون در اسلام، طعمه‌ فتنه‌ داخلی شدند.

در فصل دوم، نویسنده به موازات گزارش اصلی، روایتی تاریخی/ادبی از روند انحطاط جهانشاهی ساسانی،‌ به‌دنبال شکست از رومیان و منازعات داخلی بر سر تاج‌وتخت، و چگونگی فتح ایران به‌دست اعراب را نیز ارائه می‌دهد و در تلاش است با تامل در اسناد و روایات معتبر اسلامی/ایرانی، روایتی واحد بازگوید که فحوای همه روایات موجود را دربرداشته باشد.

اما آنچه در فصل سوم می‌خوانیم را -علی‌رغم تخصصی‌بودن مبحث- باید میان‌پرده‌ای نامربوط لحاظ کرد که چندان سنخیتی با سایر فصول کتاب ندارد. این فصل به برآمدن دیوان‌سالاری دستگاه‌های دولتی در جهان اسلام اختصاص یافته؛ و چگونگی، ریشه‌ها و دلایل نیاز به ایجاد یک نظام بوروکراتیک را ـ در خلافتی که هرروز به وسعت قلمروش اضافه می‌شد، مورد بررسی قرار می‌دهد. اینکه چطور افزایش مداخلات و درآمد ناشی از فتوحات، شیوه سنتی و قبیله‌ای تقسیم غنائم را ناکارآمد ساخت و نیاز نودولتان مسلمان را به اقتباس از نظام دیوانی دولت ساسانی را فراهم ساخت. این فصل اما می‌توانست - با توجه به اشراف نویسنده به موضوع و جامعیت اطلاعات موجود- به‌عنوان مقاله یا حتی، کتابی مجزا به رشته تحریر درآید و آوردن آن در این مجموعه، شاید صرفاً بدلیل سابقه نویسنده در امر وکالت، توجیه‌پذیر باشد.

در فصل چهارم، گزارش اولیه پی‌گرفته می‌شود و علاوه بر اشاراتی به سابقه آشنایی و ارتباط بین ایرانیان و اعراب، تا پیش از عصر فتوحات و از آن جمله سرنوشت ایرانی‌تباران یمن (ابناالاحرار) و همچنین ایرانیان مقیم در بحرین و عمان؛ چگونگی تعامل مغلوبان و فاتحان در ایران تسخیرشده، علل گروش ایرانیان به اسلام و نقش ایشان در حوادث بعد از رحلت تا آغاز فتنه اول (جنگ داخلی) -که راه را برای بروز شقاق در جهان اسلام هموار ساخت- بازخوانی شده است.

فصل بعدی به نحوه‌ رفتار تازیان در ایران و حوادث مربوط به سقوط شاهنشاهی ساسانی اختصاص یافته و به‌نوعی بازگفت حوادث پیشین و مکمل آنهاست به‌دیگر سخن، فصل پنجم کتاب را بایستی پیوستی زائد دانست، که می‌شد در ذیل همان فصول قبل جای‌گیرد. فصل ششم اما، به‌نسبت فصول قبل، از تازگی بیشتری برخوردار است و مباحث مربوط به جریان قرا و جنبش فراگیر خوارج را با توجه به نظرات اسلام‌شناسان متأخرتر مطرح می‌کند. در این بخش، شاهد آنیم که چگونه مخدوش‌بودن مرزهای تشخیص حق و باطل در نظر قاطبه مسلمین -و انفعال جمعی از نامدارترین صحابه پیامبر- منجر به چالش کشیده‌شدن اندیشه‌ امت واحده شد که آفات خود را در نبرد خونبار صفین و مساله حکمیت آشکار ساخت. حکمیت راه را بر جریان خوارج گشود؛ جریانی که قاریان را در هسته‌ مرکزی خود داشت. پدیده قرا البته هنوز از نکات ناروشن تاریخ صدر اسلام است و نویسنده سعی دارد با بیان فرضیات مطروحه در این مبحث تصویری واضح‌تر از ایشان و نقش مهم‌شان در بروز و جهت‌دهی به حوادث عصر فتنه به‌دست دهد.

................ تجربه‌ی زندگی دوباره ...............

فهم و تحلیل وضعیت فرهنگ در جامعه مصرفی... مربوط به دوران اخیر است، یعنی زاده مدرنیته متأخر، دورانی که با عناوین دیگری مثل جامعه پساصنعتی، جامعه مصرفی و غیره نامگذاری شده است... در یک سو گرایشی هست که معتقد است باید حساب دین را از فرهنگ جدا کرد و برای احیای «فرهنگ اصیل ایرانی» حتی باید آن را هر گونه «دین خویی» پالود؛ در سوی مقابل، اعتقاد بر این است که فرهنگ صبغه‌ای ارزشی و استعلایی دارد و هر خصلت یا ویژگی فرهنگیِ غیردینی را باید از دایره فرهنگ بیرون انداخت ...
وقتی می‌خواهم تسلیم شوم یا وقتی به تسلیم‌شدن فکر می‌کنم، به او فکر می‌کنم... یک جریان به‌ظاهر بی‌پایان از اقتباس‌ها است، که شامل حداقل ۱۷۰ اجرای مستقیم و غیرمستقیم روی صحنه نمایش است، از عالی تا مضحک... باعث می شود که بپرسیم، آیا من هم یک هیولا هستم؟... اکنون می‌فهمم خدابودن چه احساسی دارد!... مکالمه درست درمورد فرانکنشتاین بر ارتباط عمیق بین خلاقیت علمی و مسئولیت ما در قبال خود و یکدیگر متمرکز خواهد شد ...
همسایه و دوست هستند... یک نزاع به‌ظاهر جزیی بر سر تفنگی قدیمی... به یک تعقیب مادام‌العمر تبدیل می‌شود... بدون فرزند توصیف شده، اما یک خدمتکار دارد که به‌نظر می‌رسد خانه را اداره می‌کند و به‌طرز معجزه‌آسایی در اواخر داستان شامل چندین فرزند می‌شود... بقیه شهر از این واقعیت که دو ایوان درحال دعوا هستند شوکه شده‌اند و تلاشی برای آشتی انجام می‌شود... همه‌چیز به مضحک‌ترین راه‌هایی که قابل تصور است از هم می‌پاشد ...
یک ریسه «ت» پشت سر هم ردیف می‌کرد و حسابی آدم را تف‌کاری می‌کرد تا بگوید تقی... قصه‌ی نویسنده‌ی «سایه‌ها و شب دراز» است که مرده است و زنش حالا دست‌نویس پانصد ششصدصفحه‌ای آن داستان را می‌دهد به فرزند خلف آن نویسنده‌ی مرحوم... دیگر حس نمی‌کردم که داوود غفارزادگان به من نارو زده... عاشق شدم، دانشجو شدم، فعالیت سیاسی کردم، از دانشسرا اخراج شدم... آسمان ریسمان نمی‌بافد؛ غر می‌زند و شیرین تعریف می‌کند... ...
جهل به ماهیت درد باعث انواع نظریه‌پردازی‌ها و حتی گمانه‌زنی‌ها شده... دوگانه‌انگاری باعث شده آثار مربوط به درد غالباً یا صرفاً به جنبه‌ی فیزیکی بدن بپردازند یا فقط به بعد ذهنی-روانی... درد حتی سویه‌های فرهنگی هم دارد و فرهنگ‌های مختلف در تجربه‌ی درد و شدت و ضعف آن تأثیرگذارند... انسان فقط با درد خودش سروکار ندارد. او با درد دیگران هم مواجه می‌شود... سازوکار درمان نیز به همان اندازه اهمیت دارد؛ یعنی بررسی این مسئله که چگونه سازوکار درد متوقف می‌شود ...