برشی از «چرا ادبیات؟» یوسا ترجمه عبدالله کوثری | شرق
هیچ چیز بهتر از ادبیات به ما نمیآموزد که تفاوتهای قومی و فرهنگی را نشانه غنای میراث آدمی بشماریم و این تفاوتها را که تجلی قدرت آفرینش چندوجهی آدمی است بزرگ بداریم. مطالعه ادبیات خوب بیگمان لذتبخش است، اما در عینحال به ما میآموزد که چیستیم و چگونهایم، با وحدت انسانیمان و با نقصهای انسانیمان، با اعمالمان، رویاهامان و اوهاممان، به تنهایی و با روابطی که ما را به هم میپیوندد، در تصویر اجتماعیمان و در خلوت وجدانمان.
این مجموعه پیچیده حقایق متضاد -به وام از آیزایا برلین- درواقع چکیده وضعیت بشری است. در دنیای امروز یگانه چیزی که ما را به شناخت کلیت انسانیمان رهنمون میشود در ادبیات نهفته است. این نگرش وحدتبخش، این کلام کلیتبخش نه در فلسفه یافت میشود و نه در تاریخ، نه در هنر و نه بیگمان در علوم اجتماعی. علوم اجتماعی نیز مدتهاست که به تقسیم و پارهپاره شدن دانش تن دادهاند و بیش از پیش به صورت بخشهای فنی جداگانه و منزوی درآمدهاند که حرفهاشان و واژگانشان از دسترس مردان و زنان عادی بهدور است. بعضی از منتقدان تا آنجا پیش میروند که میخواهند ادبیات را هم به نوعی علم تبدیل کنند. اما این خیال باطل است، چرا که داستان به وجود نیامده تا تنها یک محدوده واحد از تجربیات انسانی را بررسی کند. علت وجودی آن غنابخشیدن به کل زندگی آدمی است و این زندگی را نمیتوانیم تکهتکه کنیم، تجزیه کنیم یا به مجموعهای از طرحها و فرمولهای کلی تقلیل بدهیم. این معنای آن کلام پروست است که گفت: «زندگی واقعی، که سرانجام در روشنایی آشکار میشود و تنها زندگیمان که به تمامی زیسته میشود ادبیات است.» پروست گزافگویی نمیکرد و این کلام هم صرفا زاییده عشق او به کار خودش نبود. او این گزاره را پیش مینهاد که زندگی در پرتو ادبیات بهتر شناخته و بهتر زیسته میشود؛ و نیز اینکه زندگی اگر قرار است بهتمامی زیستهآید باید با دیگران تقسیم شود.
آن پیوند برادرانه که ادبیات میان انسانها برقرار میکند و ایشان را وامیدارد تا با هم گفتوگو کنند و خاستگاه مشترک و هدف مشترک را به یاد ایشان میآورد، از همه موانع ناپایدار فراتر میرود. ادبیات از طریق متونی که به دست ما رسیده ما را به گذشته میبرد و پیوند میدهد با کسانی که در روزگاران سپریشده سوداها به سر پختهاند، لذتها بردهاند و رویاها پروراندهاند و همین متون امروز به ما امکان میدهند که لذت ببریم و رویاهای خودمان را بپرورانیم. این احساس اشتراک در تجربه جمعی انسانی در درازای زمان و مکان والاترین دستاورد ادبیات است و هیچ چیز به اندازه ادبیات در نو شدن این احساس برای هر نسل موثر نیست. بورخس همیشه از این پرسش که «فایده ادبیات چیست؟» برآشفته میشد. او این پرسش را ابلهانه میشمرد و در پاسخ آن میگفت «هیچکس نمیپرسد فایده آواز قناری و غروب زیبا چیست.» اگر این چیزهای زیبا وجود دارند و اگر به یمن وجود آنها، زندگی حتی در یک لحظه کمتر زشت و کمتر اندوهزا میشود، آیا جستوجوی توجیه عملی برای آنها کوته فکری نیست؟
................ تجربهی زندگی دوباره ...............
