مرتضی ویسی | اعتماد


توجه به تاریخ یکپارچه ایران از روزگاران گذشته همواره در میان مورخان علاقه‌مند به تاریخ ایران وجود داشته است. شاید یکی از مهم‌ترین آغازگران این مسیر، کتاب تاریخ کامل ایران، تالیف حسن پیرنیا و عباس اقبال‌آشتیانی باشد که کوشیده تاریخ ایران را از آغاز تا روزگار معاصر روایت کند. پس از آن نیز تلاش‌های متعددی در این زمینه صورت گرفت؛ از جمله مجموعه تاریخ کمبریج که مطالب مهمی را در برمی‌گیرد. در همین راستا، مجموعه ۱۱جلدی «اندیشه ایران» [The Idea of Iran] به‌ تازگی از سوی انتشارات امیرکبیر منتشر و روانه بازار شده است. این مجموعه که با سرپرستی خسرو خواجه‌نوری ترجمه شده، به‌طور خاص به ایده ایران و فضای فکری تاریخ ایران از دوران باستان تا اواخر دوره قاجار می‌پردازد. آیین رونمایی این مجموعه نیز به ‌تازگی در سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران برگزار شد و جمعی از استادان برجسته تاریخ در آن به سخنرانی پرداختند.



در این نشست، غلامرضا امیرخانی عضو هیات علمی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، علی بهرامیان عضو هیات علمی دایره‌المعارف بزرگ اسلامی، خسرو خواجه‌نوری دبیر مجموعه «اندیشه ایران»، سینا فروزش عضو هیات علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات، میرزا محمد حسنی استاد دانشگاه آزاد اسلامی و ابراهیم شمشیری معاون تولید انتشارات امیرکبیر به سخنرانی پرداختند. همچنین چارلز ملویل، استاد دانشگاه کمبریج، با ارسال پیام ویدیویی در این برنامه حضور داشت. آنچه در پی می‌آید، گزیده‌ای از سخنان مطرح ‌شده در این نشست است.

خسرو خواجه‌نوری:
زبان فارسی نقش یک زبان بین‌المللی داشت

این مجموعه یازده‌ جلدی حدود ۲۵۰۰ سال از تاریخ ایران را در برمی‌گیرد؛ تاریخی که از دوران باستان و عصر هخامنشیان آغاز می‌شود و تا پایان دوره قاجار ادامه می‌یابد. نویسندگان این مجموعه همگی از متخصصان و صاحب‌نظران شناخته ‌شده در دوره‌های تاریخی مورد بحث هستند و از این رو، اثر حاضر را می‌توان تازه‌ترین و یکی از معتبرترین پژوهش‌ها درباره تاریخ ایران دانست که به زبان انگلیسی منتشر شده است. از مهم‌ترین ویژگی‌های این مجموعه، توجه به بخش‌های کمتر دیده‌ شده و نقاط مبهم تاریخ ایران است. ترجمه این اثر نیز که حدود سه سال به طول انجامید، با بهره‌گیری از توان مترجمان برجسته فارسی صورت گرفته است.

بررسی‌های تاریخی نشان می‌دهد که پس از ظهور اسلام، زبان فارسی جایگاهی ویژه یافت؛ چنانکه در قرون میانه اسلامی به ‌منزله زبان بین‌المللی پهنه‌ای گسترده فرهنگی و سیاسی به کار می‌رفت. برای نمونه، مکاتبات میان پادشاهان عثمانی و ازبک به زبان فارسی انجام می‌شد و در شهرهایی چون قونیه و نواحی آن ‌سوی ماوراءالنهر نیز شعر فارسی سروده می‌شد.

امید است این مجموعه بتواند نگاه تازه‌ای به تاریخ ایران پدید آورد و برای مخاطبان، اعم از دانشجویان، استادان دانشگاه و دیگر علاقه‌مندان، افق‌های نوینی بگشاید و به تعمیق فهم تاریخی ما ایرانیان یاری رساند.

شمشیری:
روایت تاریخ ایران باید با قلم و نگاه ایرانی تقویت شود

در مجموعه فعالیت‌های انتشارات امیرکبیر، توجه به تاریخ و انتشار آثار تاریخی پیشینه‌ای طولانی دارد و مجموعه تاریخ کمبریج و دیگر کتاب‌های تاریخی منتشر شده نمونه‌هایی از این رویکرد به شمار می‌آیند. خرسندکننده است که اعلام شود در فاصله‌ای کوتاه از انتشار این مجموعه، یکی از مجلدات آن - جلد مربوط به دوران ساسانی - به چاپ دوم رسیده است؛ موضوعی که از استقبال گسترده مخاطبان حکایت دارد. از جمله اقدامات ارزشمند و ماندگار در این مجموعه، ابتکاری است که خسرو خواجه‌نوری انجام داده و در آغاز هر مجلد، کتاب را به یکی از استادان برجسته تاریخ تقدیم کرده است.انتشار این آثار را نیز باید در همین مسیر ارزیابی کرد. بی‌تردید بازنمایی تاریخ متاثر از فضای سیاسی و فرهنگی هر جامعه است و از این‌رو، پس از انتشار اثر نیز باید برای دیده ‌شدن و دسترسی مخاطبان به آن تلاشی جدی صورت گیرد تا آثار منتشر شده بتوانند جایگاه شایسته خود را بیابند.

چارلز ملویل:
پرسش اصلی ما: ایران در ذهن مردم چگونه شکل گرفته است؟

در سال ۲۰۱۶ میلادی پیشنهاد سرپرستی این مجموعه به من داده شد و با اشتیاق این مسوولیت را پذیرفتم، زیرا این اثر را برجسته و شایسته دانستم و ارزش آن را داشت که سال‌ها برای آن وقت گذاشته شود. علاوه بر این، این مجموعه نقشی مهم در گسترش فرهنگ ایرانی و زبان فارسی در خارج از کشور، به‌ویژه در بریتانیا ایفا می‌کند. همچنین از آماده بودن جلد دوازدهم این اثر، مربوط به دوران قاجار، خبر داده و ابراز امیدواری شد که تا پایان تابستان همان سال منتشر شود.

دغدغه اصلی من در تدوین این مجموعه، «ایده ایران» بوده و همچنان این ایده در ذهنم پابرجاست. مهم‌ترین پرسش این بود که مردم و دیگر بازیگران تاریخی درباره ایران چگونه می‌اندیشیدند؛ چه خارجی‌هایی که به ایران سفر کرده بودند و چه آنهایی که هرگز به این سرزمین پا نگذاشته بودند. به‌طور خاص، این پرسش مطرح بود که مردم ایران خود چگونه به سرنوشت و تاریخ کشورشان نگاه می‌کردند. این دو دیدگاه، گرچه متفاوت، مکمل یکدیگر هستند. از سفرنامه‌های خارجی‌ها می‌توان تا حدی دریافت که آنان درباره ایران چه تصوری داشتند، اما شناخت افکار مردم ایران، حتی تا همین اواخر، کاری دشوار بوده است.بهترین راه برای این امر مطالعه تاریخ‌نگاری و بررسی نحوه روایت مورخان از رویدادهاست. افزون بر این، ادبیات و هنر، به‌ویژه شاعران، بخش مهمی از تاریخ ایران را تشکیل می‌دهند و نیازمند توجه ویژه هستند. امید می‌رود این مجموعه بتواند به درک بهتر یکی از بزرگ‌ترین تمدن‌های جهان کمک کند.

میرزا محمد حسنی:
ایده ایران مفهومی چندلایه است و ترجمه دقیقی ندارد

در آغاز باید توضیحی درباره مفهوم «ایده ایران» ارایه دهیم و این پرسش مطرح شود که این ایده چیست و اساسا چگونه می‌توان مفهوم «ایده» را در زبان فارسی ترجمه کرد؟ در این مجموعه معادل‌هایی مانند «فکر»، «آرمان» و «مفهوم» برای واژه «ایده» انتخاب شده است؛ با این حال، به نظر می‌رسد هیچ‌ یک ترجمه‌ای دقیق و کامل از مفهوم اصلی آن نیست. به‌طور کلی، «ایده ایران» مفهومی گسترده و چندلایه است که در طول تاریخ شکل گرفته و بازتاب آن به ‌خوبی در این مجموعه مشاهده می‌شود.

یکی از مهم‌ترین مباحث مطرح ‌شده در این مجموعه، موضوع شاپور و مساله زرتشتی بودن یا نبودن او است که در جلد مربوط به دوران ساسانی مورد بحث قرار گرفته است. می‌دانیم که شاپور در سکه‌ها و متون آن دوران ارادت خود را به اهورامزدا ابراز کرده است، اما در عین حال مذهب مانویت نیز در آن زمان اجازه فعالیت داشته است. همان‌طور که در این اثر آمده، شاپور از نظر سیاسی سیاست مهار دوگانه‌ای را پیش گرفت؛ به‌گونه‌ای که با ایجاد تعادل میان این دو مذهب، هر یک را تحت کنترل خود قرار دهد.

علی بهرامیان:
دیوان‌سالاری یکی از عوامل تداوم تاریخی ایران است

انتشار مجموعه یازده‌ جلدی «اندیشه ایران» به زبان انگلیسی، اهمیت مطالعات مربوط به تاریخ ایران در غرب را نشان می‌دهد و این روند همچنان ادامه دارد. دانشگاه‌های غرب با سرعت آثار متعددی درباره ایران و تاریخ آن منتشر می‌کنند که بیانگر اشتیاق بالای آنان به شناخت ایران است.

نکته مهم برای مخاطبان آن است که مطالعه این مجموعه نیازمند آگاهی نسبی از تاریخ ایران است، زیرا نویسندگان قصد ورود به جزییات پیچیده را ندارند و بیشتر بر نتایج بحث تمرکز کرده‌اند؛ موضوعی که برای مخاطبان غیرحرفه‌ای می‌تواند چالش‌برانگیز باشد.

یکی از مباحث مهم مجموعه، چگونگی ورود اسلام به ایران است. جلد مربوط به این دوره با تاکید بر جنگ‌های طولانی خسروپرویز با امپراتوری روم نشان می‌دهد چگونه این نبردها ایران را تضعیف کرد و زمینه ظهور قدرتی جدید، یعنی اسلام را فراهم آورد.

از دیگر ویژگی‌های این مجموعه، توجه به «ایده ایران» در حوزه‌هایی فراتر از سیاست، از جمله هنر، ادبیات و نظام اداری است؛ حوزه‌هایی که در انتقال مفهوم ایران نقش مهمی داشته‌اند. این رویکرد به فهم تداوم تاریخی ایران کمک می‌کند، زیرا شکاف میان ایران باستان و ایران اسلامی، آن‌گونه که گاه تصور می‌شود، چندان واقعی نیست و بیشتر با نوعی تداوم تاریخی همراه است.همچنین در تاریخ‌نگاری این دوره گاه فتح با اشغال یکسان تلقی می‌شود، در حالی که گستره ایران و محدودیت جمعیت مهاجمان چنین امکانی را فراهم نمی‌کرد. توجه به مفهوم «ایده ایران» می‌تواند به درک دقیق‌تر این واقعیت تاریخی کمک کند.

غلامرضا امیرخانی:
حدود پنج قرن است که در پارادایم صفوی زندگی می‌کنیم

مجموعه ۱۱ جلدی «اندیشه ایران» در امتداد آثار مهم دیگری منتشر می‌شود که تاکنون انتشارات امیرکبیر روانه بازار نشر کرده است. از این‌رو، تداوم این راه را به انتشارات امیرکبیر تبریک می‌گویم و از تلاش این مجموعه برای در اختیار قرار دادن اثری مهم به مخاطبان و علاقه‌مندان تاریخ قدردانی می‌کنم.

نکته مهم درباره دوره تیموری آن است که این دوران به عنوان مقطع پیش از روی کار آمدن صفویان شناخته می‌شود. از سوی دیگر، حدود پنج قرن است که در پارادایم برآمده از عصر صفوی زندگی می‌کنیم؛ عصری که با پذیرش مذهب تشیع، چارچوبی ماندگار برای هویت دینی و سیاسی ایران شکل گرفت و تا امروز تداوم یافته است. برخی مسائل پیرامونی ایران، از جمله نوع ارتباط با ماوراءالنهر و سرزمین‌های همسایه‌ای چون ترکیه امروزی نیز ریشه در همان دوره دارد و همچنان با آنها مواجه هستیم. مقاله جان وودز از جمله مقالات مجلد مربوط به سده تیموری است که به سفرنامه‌های اواخر دوره تیموری می‌پردازد. می‌دانیم که سفرنامه‌های مربوط به ایران در این دوره بسیار اندک است؛ از جمله سفرنامه روی گونسالس دِ کلاویخو که از معدود روایت‌های خارجیانِ وارد شده به ایران به شمار می‌آید. در مقابل، دو سفرنامه از ایرانیانی که به خارج سفر کرده‌اند، باقی مانده است: یکی گزارش سفر غیاث‌الدین نقاش که در دوره شاهرخ به عنوان سفیر به چین رفت و دیگری سفرنامه ‌نویسنده کتاب مطلع‌السعدین که به هند سفر کرده است. وودز در این مقاله به دو سیاح ایرانی کمتر شناخته ‌شده اشاره می‌کند که تاکنون توجه چندانی به آنان نشده و در زمره چهره‌های نسبتا گمنام قرار دارند.

دو سفرنامه‌ای که در این مقاله به آنها اشاره شده، یکی سفرنامه کمال‌الدین ابیوردی است که ماجرای رساندن اشتباهی کتابی به دربار سلطان یعقوب، از جانب او در حبیب السیر نقل شده است. سفرنامه دیگر متعلق به شخصی به نام سید میرعلی طوسی - مشهور به معالی - است که با عنوان «خنگار‌نامه» به سرزمین‌های عربی، حجاز، عتبات و مصر سفر کرده است. این سفرنامه‌ها از نادرترین متون این دوره به شمار می‌آیند که در این اثر مورد توجه قرار گرفته‌اند.

در مجموع، مجلد سده تیموری اثری فاخر و ارزشمند است و مقالات آن به دست صاحب‌نظران نام آشنای تاریخ ایران نوشته شده است.

سینا فروزش:
اگر خودمان تاریخمان را ترجمه نکنیم، دیگران روایت خواهند کرد

من قصد دارم درباره ترجمه و ترجمه‌نگاری در فارسی و تاریخ‌نگاری صحبت کنم. سنت ترجمه در دوران بسیار قدیم، یعنی اوایل اسلام، سابقه داشته است. نکته مهم، احساس نیاز جامعه علمی و فرهنگی به ترجمه بوده است. در تاریخ، شخصیت برجسته‌ای مانند ابن‌مقفع را داریم که می‌توان نقش او را در جهان اسلام همسنگ نقش فردوسی در زبان فارسی دانست؛ به‌ویژه در ترجمه کلیله و دمنه.

بحث اصلی این است که چرا ما آثار تالیفی خود را به زبان‌های دیگر ترجمه نکنیم. منابع تاریخی ارزشمندی در اختیار داریم و استادان برجسته‌ای در کشور فعال هستند. به نظر می‌رسد باید به ترجمه آثار داخلی به زبان‌های دیگر توجه بیشتری شود تا روایت ایرانی از تاریخ در سطح جهانی پررنگ‌تر شود.