نیم‌قرن با تابستان همان سال | آرمان ملی


کمتر پیش می‌آید که نویسنده‌ای با یک کتاب، آن‌هم یک مجموعه‌داستان کم‌حجم اینقدر نامش سر زبان‌ها بیفتد و از او و داستان‌هایش حرف بزنند. ناصر تقوایی با «تابستان همانسال» شاید تنها نویسنده ایرانی باشد که یک کتاب دارد، و البته کلی فیلم خوب ساخته‌شده و نشده. «تابستان همان سال»، در سال 1348 منتشر شد؛ تنها یک چاپ، که از آن نیم‌قرن می‌گذرد، اما همان یک چاپ هنوز به شکل‌های مختل بازنشر می‌شود و خوانده می‌شود.

تابستان همان سال ناصر تقوایی

سرنوشت تلخ «تابستان همان سال» پس از نیم‌قرن هنوز ما را با این پرسش مواجه می‌کند که چرا تقوایی داستان‌های بیشتری ننوشت؟ شاید پاسخ را باید از لابه‌لای حرف‌های خود تقوایی جست: «كُلا دوازده داستان كوتاه نوشتم. جلال آل‌احمد خیلی كارهایم را دوست داشت. او معتقد بود كه من اولین داستان‌های «كارگری- صنعتی» را در ادبیات ایران نوشته‌ام. پیش از من هرچه نوشته شده بود درباره حرفه‌های سنتی مثل میراب‌باشی، بقالی و... اینها بود. اما داستان‌های من در محیط‌های صنعتی مثل شركت نفت و باراندازهای جنوب اتفاق می‌افتاد. من عاشق ادبیات بودم و هستم و برایش مقام بالاتری نسبت به سینما قائلم. اگر هم ادبیات را كنار گذاشتم و به سینما روی آوردم، علت‌های اجتماعی داشت؛ چون داستان‌هایم معمولا با سانسور روبه‌رو می‌شدند. به‌طوری‌كه وقتی مجموعه‌داستان «تابستان همان سال» را درآوردم، كه زندگی هشت كارگر اسكله بود، این كتاب توقیف شد. در دهه هفتاد هم قصه‌هایم را جمع‌وجور كردم و فرستادم برای چاپ اما كتاب چاپ‌شده‌ من در محاق مانده است. چه اشكالی در نوع تفكرات ما وجود دارد كه یك حكومتی رفته و یك حكومت انقلابی آمده اما اجازه‌ نمی‌دهد قصه‌هایی كه حكومت قبلی ممنوع كرده چاپ شود؟»

«تابستان همان‌سال»، این‌گونه آغاز می‌شود: «در خانه­ ژنی همه­ درها به حیاط باز می‌شد. صبح زود، در خانه ژنی، اگر شب‌خواب‌ها حال بیرون‌آمدن داشتند درِ اتاق‌هایشان به حیاط چهارگوش آجرفرشی بازمی‌شد که وسطش یک حوض سبز شش پهلوی کوچک کاشی بود با چهار پاشویه پر از پنبه... .» و در ادامه، داستان به داستان، خورشیدو، عاشور، و دیگر کاراکترهای داستان‌ها، ما را از «روز بد» به «بین دو دور»، «تنهایی»، «پناهگاه»، «هار»، «مهاجرت»، «عاشورا در پاییز» می‌کشانند و درنهایت در «تابستان همان سال» رها می‌کنند: «برگشتن تو فکر بودم. بی‌معطلی باید چیزی می‌زدیم. آفتاب گرمی بود. داغ‌تر از روی دریا که بودیم. شناکردن در دریا که تمیز بود و آبی شفاف و تهش را نمی‌شد دید و درازکشیدن روی بارها و طناب‌های عرشه کیف داشت. زیر آفتاب به دست‌هامان که خیره می‌شدیم می‌دیدیم چطور سیاه می‌شد. تخلیه‌ بار از کشتی به‌ دو به کار سختی نبود و روی هم دو هفته‌ای راحت بودیم. اما خوش نبودیم. هرچه روی دریا نگاه می‌کردی همه‌اش آب بود و نمی‌شد کافه‌ای پیدا کنی، با دوربین هم نمی‌شد. آب کشتی بی‌مزه بود و معده‌مان شوره بسته بود، از بس حب نمک خورده بودیم. بدی‌‌اش همین‌ها بود و عیب دیگری نداشت، بااین‌همه برگشتن به ساحل کیف داشت. تند می‌رفتیم، زودتر از بچه‌ها، تا سری به گاراگین بزنیم. جلوتر از ما سه نفر می‌رفتند. با زیرپیراهن‌های سفید و شلوار کوتاه، هر سه عینکی. زیر پیراهن‌های ما هم خیس بود و به تن‌مان چسبیده بود. ما کلاه داشتیم، عینک نداشتیم. آفتاب را همان‌طور می‌دیدم که بود، انگار زرد. انگلیسی‌‌ کوتاه‌تر برگشت و از پشت عینکش ما را پایید. پوستش را آفتاب قهوه‌ای کرده بود. مندی گفت: «خسه‌م کردن.» و همان‌طور که می‌رفت، لنگرانداز، رفت وسط آنها... .»

«تابستان همان سال»، مجموعه‌ای است از هشت داستان کوتاه به‌هم‌پیوسته رئال از دوران طلایی دهه چهل، که در عین تعلق و وفاداری به سنت­های رئالیستی در داستان‌نویسی، در فرم، تکنیک و زبان، فراتر از مرزهای رئالیسم قدم برداشته و عملکردی مترقی از خود به نمایش گذاشته است؛ این نمایش را می‌توان در نوع نگاه تقوایی نیز جست. «تابستان همان سال» برش‌هایی از زندگی کارگران اسکله‌های مناطق نفت‌خیز جنوب را در برهه‌ای تاریخی به تصویر می‌کشد. داستان‌های بومی تقوایی هرچند در محیطی کارگری و مردانه اتفاق می‌افتند، اما از اقلیم خود فراتر می‌رود؛ هرکدام به تنهایی واجد ویژگی‌های یک داستان کوتاه کامل‌اند و درعین‌حال وجه اشتراک هایی دارند که آنها را به‌هم متصل می‌کنند.

نیم‌قرن پس از «تابستان همان سال»، محمود دولت‌آبادی به‌عنوان بزرگ‌ترین رمان‌نویس معاصر، داستان‌ننوشتنِ تقوایی و فیلم‌نساختنش را این‌گونه توصیف می‌کند: «به گمانم ناصر تقوایی می‌توانست خط و مسیر درستی را در سینما - و حتی ادبیات - دنبال کند، اما مثل همه امور در کشور ما که نیمه‌کاره رها می‌شود، او هم نیمه‌کاره ماند... و این مایه‌تاسف است.» در ادامه دولت‌آبادی می‌نویسد: «مجموعه «تابستان همان سال» را همان سال انتشار خوانده بودم و بسیار به دلم نشسته بود. تصاویر، آدم‌ها و روابط میان آنها، نشانه‌ها و ایجاز دلپذیر یکایک داستان‌ها با نثری زیبا و به دور از تصنع، درعین‌حال با حس شدید وسواس نسبت به هر رفتار، گفتار و تصویر... .»

................ تجربه‌ی زندگی دوباره ...............

سند در ژاپن، قداست دارد. از کودکی به مردم می‌آموزند که جزئیات را بنویسند... مستند کردن دانش و تجربه بسیار مهم است... به شدت از شگفت‌زده شدن پرهیز دارند و همیشه دوست دارند همه چیز از قبل برنامه‌ریزی شده باشد... «هانسه» به معنای «خودکاوی» است یعنی تأمل کردن در رفتاری که اشتباه بوده و پذیرفتن آن رفتار و ارزیابی کردن و تلاش برای اصلاحش... فرایند تصمیم‌سازی در ژاپن، نظام رینگی ست. نظام رینگی، نظام پایین به بالا است... این کشور را در سه کلمه توصیف می‌کنم: هارمونی، هارمونی، هارمونی! ...
دکتر مصدق، مهندس بازرگان را مسئول لوله‌کشی آب تهران کرده بود. بعد کودتا می‌شود اما مهندس بازرگان سر کارش می‌ماند. اما آخر هفته‌ها با مرحوم طالقانی و دیگران دور هم جمع می‌شدند و از حکومت انتقاد می‌کردند. فضل‌الله زاهدی، نخست‌وزیر کودتا می‌گوید یعنی چه، تو داری برای من کار می‌کنی چرا از من انتقاد می‌کنی؟ بازرگان می‌گوید من برای تو کار نمی‌کنم، برای مملکت کار می‌کنم، آب لوله‌کشی چه ربطی به کودتا دارد!... مجاهدین بعد از انقلاب به بازرگان ایراد گرفتند که تو با دولت کودتا همکاری کردی ...
توماس از زن‌ها می‌ترسد و برای خود یک تز یا نظریه ابداع می‌کند: دوستی بدون عشق... سابینا یک‌زن نقاش و آزاد از هر قیدوبندی است. اما ترزا دختری خجالتی است که از خانه‌ای آمده که زیر سلطه مادری جسور و بی‌حیا قرار داشته... نمی‌فهمید که استعاره‌ها خطرناک هستند. نباید با استعاره‌ها بازی کرد. استعاره می‌تواند به تولد عشق منجر شود... نزد توماس می‌رود تا جسمش را منحصر به فرد و جایگزین‌ناپذیر کند... متوجه می‌شود که به گروه ضعیفان تعلق دارد؛ به اردوی ضعیفان، به کشور ضعیفان ...
شاید بتوان گفت که سینما غار پیشرفته‌ افلاطون است... کاتلین خون‌آشامی است که از اعتیادش به خون وحشت‌زده شده است و دیگر نمی‌خواهد تسلیم آن شود. به‌عنوان یک خون‌آشام، می‌داند که چگونه خود را از بین ببرد. اما کازانووا می‌گوید: «به این راحتی هم نیست»... پدر خانواده در همان آغاز شکل‌گیری این بحران محل را به‌سرعت ترک کرده و این مادر خانواده است که بچه‌ها را با مهر به آغوش کشیده است. اینجاست که ما با آغاز یک چالش بزرگ اخلاقی مواجه می‌شویم ...
فنلاند امروز زنده است بخاطر آن وسط‌باز. من مخلص کسی هستم که جام زهر [پذیرش قطعنامه برای پایان جنگ 8ساله] را به امام نوشاند. من به همه وسط‌بازها ارادت دارم. از مرحوم قوام تا مرحوم هاشمی. این موضوع روشنی است که در یک جایی از قدرت حتما باید چنین چیزهایی وجود داشته باشد و اصلا نمی‌توان بدون آنها کشور را اداره کرد... قدرت حرف زدن من امروز از همان معترض است و اگر الان داریم حرف می‌زنیم به خاطر آن آدم است که به خیابان آمده است ...