کلاسیکِ مدرن | الف


«هرکول و طویله‌ی اوجیاس» [herkules und der Stall des Augias : Der Prozess um des Esels Schatten] اثر رمان‌نویس و نمایشنامه‌نویس برجسته‌ی سوئیسی فردریش دورنمات نمایشنامه‌ای کمدی است که پیش از این با عناوین مختلف و توسط مترجمان متعدد بارها به زبان فارسی ترجمه شده است. این اثر در مدت کوتاهی پس از انتشار در سال 1962، با استقبال گسترده‌ی بین‌المللی روبه‌رو شد؛ نمایشنامه‌ای که به زبان‌های مختلفی ترجمه شده و در کشورهای گوناگونی به روی صحنه رفته است.

«هرکول و طویله‌ی اوجیاس» [herkules und der Stall des Augias : Der Prozess um des Esels Schatten]

شاید آشنایی مخاطب فارسی‌زبان با این اثر معروف جهانی، نخستین بار از طریق ترجمه‌ی محمدعلی جمال‌زاده با عنوان «طویله‌های اوجیاس» در سال 1341 صورت گرفته باشد اما بعدها حمید سمندریان بسیاری از آثار این نویسنده از جمله «شهاب آسمانی»، «غربت»، «روزهای آخر پاییز»، «پنچری»، «گفتگوی شبانه» و ... را ترجمه کرده و به روی صحنه برده است.

دورنمات که سال‌های بسیاری را صرف مطالعات عمیقی در زمینه‌ی ادبیات و نمایش، فلسفه و تاریخ و هنر کرده است، در این اثر همچون بسیاری دیگر از نمایشنامه‌هایش از کمدی‌های یونان باستان برداشت‌هایی آزاد کرده و از اسطوره‌های رومی و یونانی الهام گرفته است. ارجاعات متعدد به میتولوژی یونان چه در فرم و حضور شخصیت‌ها، و چه در معنی و درون‌مایه‌ها بسیار آشکار است. نویسنده در طول اثر از شگردهای مختلفی استفاده می‌کند تا مفاهیم جدی و فلسفی و اجتماعی جاری در آثار کلاسیک را با شکل و زبانی طنزگونه بیان کند. گویی دورنمات مشکلات ثابت و همیشگی جوامع انسانی را در طول تاریخ حل‌ناشدنی می‌پندارد و از این رو برای کاستن از ملال تکرار روایت، از شگرد طنز کمک می‌گیرد. در «هرکول و طویله‌ی اوجیاس» درون‌مایه‌هایی همچون عشق، وفاداری، غیرت و حمیت و غرور ملی در تقابل با مشکلات حاصل از مناسبات سیاسی و قوانین و ملزومات اجتماعی قرار می‌گیرند.

این نمایشنامه با نُه شخصیت اصلی و چهار شخصیت حاشیه‌ای و در قالب پانزده صحنه نوشته شده است. شخصیت‌های اصلی نمایش شامل هرکول؛ قهرمان ملی، دیانیرا؛ معشوقه‌ی هرکول، پلی‌بیوس؛ پیشکار هرکول، اوجیاس؛ کدخدا و رئیس شهر الیس، فیلئوس؛ پسر اوجیاس، ایوله؛ دختر اوجیاس، کامبیس؛ اسطبل‌دار اوجیاس، لیشاس؛ پستچی و تانتالوس؛ مدیر سیرک هستند. علاوه بر شخصیت‌پردازی و دیالوگ‌های بدیع و عمیق، در این اثر با جزئیات دقیقی به طراحی و دکور صحنه نیز پرداخته شده است و ایده‌های خلاقانه‌ای برای تغییر و تبدیل صحنه‌ها به یکدیگر ارائه شده است که نه تنها در زمان خود بلکه حتی امروزه نیز بسیار پیشرو می‌نمایند. از نظر فرمی نیز بخش‌های بسیاری از نمایش را راوی، پلی‌بیوس؛ پیشکار هرکول، روایت می‌کند. در بسیاری از صحنه‌ها، راوی مستقیم تماشاگر را مخاطب قرار می‌دهد و نکته‌هایی را گوشزد و یادآوری می‌کند؛ ویژگی‌هایی که شاید بیشتر در قالب تئاتر پست مدرن آشنا به نظر برسند.

هرکول، قهرمان ملی یونان که به دعوت اوجیاس، پادشاه، شهردار یا کدخدای شهر الیس برای کمک به دولت و مردم این شهر، به همراه معشوقه‌اش دیانیرا و پیشکارش پلی‌بیوس از شهر تِب راهی الیس شده است، پس از بستن قراردادی با شورای عالی ملی وارد بازی‌های پیچیده‌ای می‌شود؛ از بوروکراسی اداری عجیب و دست و پاگیر الیسی تا دست و پنجه نرم‌کردن با رفتارهای نامتعارف مردم غیر‌متمدن الیس و حتی بی‌سوادی و کوته‌فکری همگون مسئولان و عوام.

«-...
- هرکول: از اداره‌چی‌ها متنفرم.
- اوجیاس: منم همین‌طور، ولی روالِ کاره دیگه. مجوز سازمان آبو توی یه چشم به‌هم زدن می‌گیری، دو سه هفته‌ای ولی بعدش باید بری اداره‌ی اتباع خارجی ثبتش کنی.
- هرکول: اداره‌ی اتباع خارجی!
- کامبیس: آروم، خال‌خالی.
- اوجیاس: و بعدش وزارت کار.
- کامبیس: و بعدش دفتر مهندسی عمران.
- هرکول: دفتر مهندسی عمران!
- اوجیاس: مجوزها رو که گرفتی اون وقت گزارشش رو می‌دی به وزارت دارایی.
- هرکول: (عرق از پیشانی‌اش پاک می‌کند.) سر تا پاتونو کثافت و گُه گرفته، اون وقت این همه اداره دارید.
- اوجیاس: درست به همین دلیل.»

به ظاهر این مأموریت هرکول برای پاک‌کردن کثافات شهر الیس است که کم‌کم او را خسته، فروپاشیده و پریشان می‌کند تا جایی که حتی رابطه‌اش با دیانیرا نیز دستخوش تغییراتی بنیادین می‌شود. اما طنز تلخ داستان آن جا به اوج می‌رسد که پرده‌های ظاهری کنار زده شوند و دلیل واقعی تمام تحقیر شدن‌ها و سرخوردگی‌های هرکول آشکار شود: فقر و بدهکاری. هرکول که گذر از خان‌هایی همچون کشتن مارهای چندسر، از بین بردن هیولای ماقبل تاریخ، تنبیه شوالیه‌ی راهزن، شکار خوک نر افسانه‌ای کوه‌های آلپ و رویارویی با بسیاری از موجودات و نیروهای فرابشری را در کارنامه دارد، از سر فقر و تنها برای پرداخت بدهکاری‌هایش به اهالی تِب است که قبول می‌کند به خفت تمیزکردن پِهِن از سر و روی شهر الیس تن دردهد.


«- ...
- دیانیرا: اگه بمونم اینجا دیگه تِب رو نمی‌بینم، نه باغ‌ها رو، نه کادمیا رو، نه قلعه‌ی طلایی رو.
- هرکول: بهش عادت می‌کنی. تِبِ خودتو اینجا بساز، دژِ طلایی کادمیا رو. من این زجرو به خودم می‌دم تا کوه‌های کثافت رو از بین ببرم، این کار سخت رو انجام می‌دم، چون فقط من از پسش بر میام. بعدش تو به این سرزمین پاک‌شده روح زیبایی و بخشندگی و معنا می‌دی. این جوری ما هردومون به درد الیس می‌خوریم. ما دو تا توی این سرزمین انسانیت رو بهشون می‌دیم. کنار فیلئوس بمون، دیانیرا، چون این کثیف‌ترین کارم شرافتمندانه‌ترین کارم می‌شه.
- ...»

................ تجربه‌ی زندگی دوباره ...............

آثاری از این دست فقط ما را عالم‌تر یا محقق‌تر نمی‌کنند، بلکه حال ما را خوش‌تر و خوب‌تر می‌کنند... می‌گوید مفاهیم اخلاقی 8 تاست... ما نخست قهرمانان اخلاقی و قدیسان اخلاقی و فرزانگان اخلاقی (به صورت خلاصه اسوه‌های اخلاقی) را تشخیص می‌دهیم، سپس می‌گوییم هر چه در اینها هست، از نظر اخلاقی خوب یا درست یا فضیلت است... اما ما نمی‌توانیم به احساسات و عواطف صرف تکیه کنیم... ممکن است کسی از یک جنبه الگو باشد و از جنبه‌های دیگر خیر... پس ما معیاری مستقل از وجود الگوها یا اسوه‌ها داریم! ...
شناخت ما از خودمان را معطوف به نوشته‌های غیرایرانی کردند... سرنوشت تاسیس پارلمان در ایران با مشاهدات سفرنامه‌نویسان گره خورده... مفهوم و کارکرد پارلمان در اواخر دوره ناصری... مردم بیشتر پیرو و تابع بودند، یعنی متابعت و اطاعت از دالِّ سیاسی مرکز قدرت، امری پذیرفته شده تلقی می‌شده ... مشورت برای نخبگان ایرانی اغلب جنبه تاسیسی نداشته و تنها برای تایید، ‌همفکری و یاری‌دهندگی به شاه مورد استفاده قرار می‌گرفته... گفت‌وگو و تعاملی بین روشنفکران ملی‌گرا و روحانیون مشروطه‌خواه ...
با خنده به دنیا آمده است... به او لقب سفیر شادی، خنده و گشاده‌رویی می‌دهند... از لرزش بال حشره‌ای تا آه زنی در حسرت عشق را می‌تواند بشناسد و تحلیل کند... شخصیتی که او به‌عنوان معجزه‌گر در روابط انسانی معرفی می‌کند و قدرت‌اش را در برقراری و درک ارتباط با آدم‌ها و سایر موجودات به‌تفصیل نشان می‌دهد، در زندگی شخصی خود عاجز از رسیدن به تفاهم است ...
سرچشمه‌های ایران‌دوستی متعدد هستند... رفتار دوربین شعیبی در مکان مقدسی مثل حرم، رفتاری سکولاریستی است... جامعه ما اما جامعه بیماری است و این بیماری عمدتا محصول نگاه سیاسی است. به این معنا که اگر گرایش‌های دینی داری حتما دولتی و حکومتی هستی و اگر می‌خواهی روشنفکر باشی باید از دین فاصله بگیری... در تاریخ معاصر همین روس‌ها که الان همه تکریم‌شان می‌کنند و نباید از گل نازک‌تر به آنها گفت، گنبد امام رضا (ع) را به توپ بستند اما حرم امن ماند ...
با بهره‌گیری از تکنیک کات‌آپ و ‌تکه‌تکه کردن روایت، متن‌هایی به‌ظاهر بریده‌ و ‌بی‌ربط را نوشته ‌است، تکه­‌هایی که در نهایت همچون پازلی نامرئی خواننده را در برابر قدرت خود مبهوت می‌کند... با ژستی خیرخواهانه و گفتاری مبتنی بر علم از هیچ جنایتی دریغ نمی‌کند... مواد مخدر به نوعی تسلط و کنترل سیستم بدن ‌ِفرد معتاد را در دست می‌گیرد؛ درست مانند نظام کنترلی که شهروندان بدون آن احساس می‌کنند ناخوش‌اند، شهروندانی محتاج سرکوب امیال­شان... تبعید‌گاهی‌ پهناور است که در یک کلمه خلاصه می‌شود: مصونیت ...