در دل تاریخ قرن بیستم، رویدادی رخ داد که نه تنها مرزهای جنگ را جابه‌جا کرد، بلکه مرزهای اخلاقی بشر را نیز به چالش کشید: بمباران اتمی هیروشیما در ۶ اوت ۱۹۴۵. جان هرسی [John Hersey]، روزنامه‌نگار و نویسنده برجسته آمریکایی، با کتاب «هیروشیما» [Hiroshima]، نخستین گزارش جامع و انسانی از این فاجعه را به جهان عرضه کرد. این کتاب، که ابتدا در سال ۱۹۴۶ به صورت مقاله‌ای کامل در مجله نیویورکر منتشر شد، کل شماره آن مجله را به خود اختصاص داد و بیش از سه میلیون نسخه فروخت و به بیش از ۸۰ زبان ترجمه شد.



در ایران، این کتاب در سال ۱۴۰۱ توسط نشر چشمه و با ترجمه محمود قلی‌پور به فارسی منتشر شد. این ترجمه به دلیل دقت، تسلط زبانی، و نزدیکی به زبان امروزی مورد تحسین قرار گرفته است. در این مقاله، زندگی هرسی، محتوای کتاب، دلایل ارزش مطالعه آن، نوآوری‌های بدیع اثر، و ویژگی‌های برجسته ترجمه قلی‌پور با رویکردی تحلیلی بررسی می‌شود. هیروشیما نه تنها یک گزارش تاریخی، بلکه دعوتی به تأمل در تاب‌آوری و اخلاق انسانی در برابر ویرانی است.

روزنامه‌نگاری که تاریخ را انسانی کرد
جان ریچارد هرسی در ۱۷ ژوئن ۱۹۱۴ در تیانجین چین به دنیا آمد. والدینش، راسکو و گریس هرسی، مبلغان پروتستان آمریکایی بودند که برای YMCA فعالیت می‌کردند. او در محیطی چندفرهنگی رشد کرد و در ده‌سالگی به آمریکا بازگشت. تحصیلاتش را در مدرسه هاتچکیس و سپس دانشگاه ییل ادامه داد، جایی که عضو جامعه مخفی اسکال اند بونز بود و در تیم فوتبال فعالیت داشت.

هرسی حرفه روزنامه‌نگاری را با کار برای سینکلر لوئیس آغاز کرد و سپس به مجله تایم پیوست. در جنگ جهانی دوم، به‌عنوان خبرنگار جنگی در اروپا و آسیا حضور داشت و وقایعی چون تهاجم به سیسیل و نبرد گوادالکانال را پوشش داد. او چهار بار سقوط هواپیما را تجربه کرد و مدال شجاعت دریایی دریافت نمود. رمان ناقوسی برای آدانو در سال ۱۹۴۴ جایزه پولیتزر را برایش به ارمغان آورد.

ایده هیروشیما در زمستان ۱۹۴۵-۴۶ شکل گرفت. هرسی برای نیویورکر به ژاپن سفر کرد و با اسناد و مصاحبه‌های بازماندگان آشنا شد. او سه هفته با شش بازمانده مصاحبه کرد و مقاله‌ای ۳۱ هزار کلمه‌ای نوشت که کل شماره ۳۱ اوت ۱۹۴۶ نیویورکر را پر کرد. آثار دیگر او، مانند دیوار (درباره هولوکاست) نشان‌دهنده تعهدش به روایت‌های انسانی بود. هرسی استاد دانشگاه ییل شد، علیه جنگ ویتنام موضع گرفت و در ۲۴ مارس ۱۹۹۳ در کی‌وست فلوریدا درگذشت.

هرسی بنیان‌گذار «ژورنالیسم نو» بود که گزارشگری دقیق را با تکنیک‌های روایی رمان ترکیب کرد. تجربه زندگی در چین و مواجهه با جنگ، او را به راوی‌ای حساس به رنج‌های انسانی تبدیل کرد. هیروشیما محصول این حساسیت است که فاجعه را نه از منظر سیاسی، بلکه از نگاه انسان‌های عادی روایت می‌کند.

روایتی از شش بازمانده
کتاب هیروشیما زندگی شش بازمانده بمباران اتمی را از لحظه انفجار (۸:۱۵ صبح ۶ اوت ۱۹۴۵) تا یک سال بعد و در ویرایش ۱۹۸۵ تا ۴۰ سال بعد دنبال می‌کند. این شش نفر عبارت‌اند از:

۱. کشیش کیوشی تانیموتو: کشیش متودیست که خانواده‌اش را نجات داد و برای کمک به زخمی‌ها و بازسازی هیروشیما تلاش کرد.
2. خانم هاتسویو ناکامورا: بیوه‌ای با سه فرزند که از ریزش مو و کم‌خونی ناشی از تشعشع رنج برد، اما با کارهای پراکنده ادامه داد.
۳. دکتر ماساکازو فوجی: پزشکی که بیمارستانش ویران شد، اما به‌سرعت مطب جدیدی باز کرد.
۴. پدر ویلهلم کلاینزورگه (بعدها تاکورا): کشیش یسوعی که با وجود جراحات به دیگران کمک کرد و در ۱۹۷۷ درگذشت.
۵. دکتر تروفومی ساساکی: تنها پزشک سالم بیمارستان صلیب سرخ که هزاران زخمی را درمان کرد.
۶. توشیکو ساساکی: کارمند کارخانه که پس از آسیب شدید، راهبه شد و خانه سالمندان تأسیس کرد.

هرسی با توصیف دقیق لحظه انفجار، آتش، سیل، و بیماری‌های ناشی از تشعشع، تصویری عینی از فاجعه می‌سازد تا نشان دهد چگونه این افراد زندگی‌شان را بازسازی کردند: از صلح‌طلبی تانیموتو تا بازنشستگی ناکامورا.
هیروشیما صرفاً شرح فاجعه نیست، بلکه روایتی از تاب‌آوری انسانی است. هرسی با انتخاب افراد عادی (نه سیاستمداران یا نظامیان) نشان می‌دهد که چگونه انسان‌ها در بدترین شرایط، معنا و امید می‌یابند. این انتخاب، کتاب را به اثری جهانی و فرازمانی تبدیل کرده است.

نوآوری‌هایی که ژورنالیسم را بازتعریف کرد
هیروشیما به‌عنوان یک رمان غیرداستانی یا روایت غیرداستانی شناخته می‌شود که گزارشگری دقیق را با تکنیک‌های داستانی درهم‌آمیخته است. ویژگی‌های بدیع آن عبارت‌اند از:
۱. ساختار روایی موازی: هرسی زندگی شش نفر را به‌صورت موازی روایت می‌کند، اما این خطوط داستانی در نقاط کلیدی (مانند لحظه انفجار یا کمک به دیگران) به هم گره می‌خورند. این ساختار خواننده را در تجربه جمعی فاجعه غرق می‌کند.

۲. سبک خنثی و عینی: هرسی از قضاوت یا احساسات شخصی پرهیز می‌کند. وحشت فاجعه از واقعیات عریان برمی‌خیزد: «۱۰۰ هزار نفر کشته شدند، بازماندگان نمی‌دانستند چرا زنده‌اند.» این سبک، تأثیر عاطفی را تقویت می‌کند.

۳. انسان‌محوری: به‌جای تمرکز بر مسائل سیاسی یا نظامی، هرسی افراد عادی را محور قرار داد. شجاعت آن‌ها در کمک به یکدیگر، در زندگی روزمره را نشان می‌دهد.

۴. انتشار انقلابی: اختصاص کل شماره نیویورکر به یک مقاله، بی‌سابقه بود. این تصمیم بحث‌های گسترده‌ای درباره سلاح‌های هسته‌ای ایجاد کرد و حتی دانشمندانی چون اوپنهایمر را به تأمل واداشت.

این نوآوری‌ها هیروشیما را از گزارش صرف به اثری ادبی-ژورنالیستی تبدیل کرد. ساختار موازی، خواننده را به تجربه‌ای چندوجهی می‌برد؛ سبک خنثی، قضاوت را به مخاطب واگذار می‌کند؛ و تمرکز بر افراد عادی، فاجعه را ملموس‌تر می‌سازد. این اثر، ژورنالیسم را به ابزاری برای صلح و آگاهی بدل کرد.



چرا هیروشیما ارزش مطالعه دارد؟
هیروشیما در جهانی که همچنان با تهدید تسلیحات هسته‌ای روبه‌روست، اثری ضروری است. دلایل ارزش مطالعه آن:
۱. انسانی‌سازی فاجعه: هرسی با روایت داستان‌های شخصی، قربانیان را از مفهوم انتزاعی «دشمن» به انسان‌هایی با آرزوها و رنج‌ها تبدیل کرد.
۲. تأثیر فرهنگی و سیاسی: این کتاب دیدگاه آمریکایی‌ها را نسبت به ژاپنی‌ها تغییر داد و ادبیات ضدجنگ اتمی را پایه‌گذاری کرد. پس از انتشار، بحث‌های گسترده‌ای درباره اخلاق استفاده از بمب اتم شکل گرفت.
۳. درس اخلاقی و علمی:هیروشیما نشان می‌دهد که پیشرفت علمی بدون ملاحظات اخلاقی می‌تواند فاجعه‌بار باشد. این درس پس از فوکوشیما (۲۰۱۱) نیز اهمیت خود را حفظ کرد.
۴. جهان‌شمولی و تداوم تأثیر: فروش میلیونی و ترجمه به ۸۰ زبان، نشان‌دهنده تأثیر جهانی آن است. هیروشیما همچنان الهام‌بخش فعالان صلح است.
هیروشیما خواننده را وادار می‌کند تا درباره مسئولیت جمعی بشر در برابر فناوری‌های مخرب تأمل کند. این کتاب با ایجاد همدلی، نه‌تنها آگاهی تاریخی می‌دهد، بلکه انگیزه‌ای برای ترویج صلح و جلوگیری از تکرار فجایع مشابه ایجاد می‌کند.

شاهکاری از محمود قلی‌پور
او نه تنها به عنوان مترجم، بلکه به عنوان نویسنده و منتقد ادبی نیز فعالیت می‌کند و تمرکز اصلی کارهایش بر ادبیات و فرهنگ شرقی، به‌ویژه ژاپن، است. قلی‌پور با تسلط بر زبان‌های انگلیسی و ژاپنی، آثاری را به فارسی برگردانده که عمدتاً به جنبه‌های فرهنگی، مذهبی و اجتماعی جوامع شرقی می‌پردازند. این علاقه عمیق به فرهنگ ژاپن، ریشه در مطالعات دانشگاهی و تجربیات شخصی او دارد؛ نتخاب کتاب هیروشیما برای ترجمه، مستقیماً از علاقه قلی‌پور به فرهنگ ژاپن نشأت می‌گیرد. این کتاب، که روایتی مستند از بمباران اتمی هیروشیما در ۱۹۴۵ است، برای قلی‌پور فرصتی بود تا فاجعه‌ای تاریخی را از منظر انسانی و فرهنگی ژاپنی بررسی کند. او در مصاحبه‌ای با نشر چشمه (انتشارات کتاب) اشاره کرده که مطالعه تاریخ ژاپن پس از جنگ جهانی دوم، او را به این نتیجه رساند که هیروشیما نه تنها یک سند تاریخی، بلکه نمادی از تاب‌آوری ژاپنی‌هاست – مفهومی که در شینتو و فلسفه زِن ریشه دارد. ترجمه او در سال ۱۴۰۱ (۲۰۲۲ میلادی) توسط نشر چشمه منتشر شد و به دلیل دقت در انتقال لحن خنثی و عینی جان هرسی (سبک ژورنالیستی بدون قضاوت)، مورد استقبال قرار گرفت.



ویژگی‌های این ترجمه:
۱. بازخوانی نهایی بی‌نقص:
متن عاری از خطاهای نگارشی یا معنایی است. قلی‌پور با دقت، هر جمله را بازخوانی کرده تا از انسجام و صحت آن مطمئن شود. این دقت، خواندن را روان و لذت‌بخش می‌کند و به خواننده اطمینان می‌دهد که با متنی معتبر مواجه است.

۲. تسلط به زبان مبدأ و مقصد:
قلی‌پور به انگلیسی (زبان اصلی) و فارسی مسلط است و اصطلاحات پیچیده (را با معادل‌های دقیق و کنایات مناسب منتقل کرده است. این تسلط باعث شده که حس و لحن اصلی هرسی حفظ شود، و خواننده فارسی‌زبان همان تجربه عاطفی نسخه اصلی را دریافت کند.

۳. زبان امروزی:
قلی پور در این ترجمه از زبان رسمی و کهنه پرهیز کرده و به گفتار معاصر نزدیک است، که برای خوانندگان جوان جذابیت دارد. این ویژگی، هیروشیما را به اثری زنده و مرتبط با مخاطب امروزی تبدیل می‌کند، گویی فاجعه همین دیروز رخ داده است.

۴. علاقه به فرهنگ ژاپن و ویرایش حرفه‌ای:
قلی‌پور به‌دلیل شیفتگی به فرهنگ ژاپن، این اثر را انتخاب کرد. نمونه‌خوانی و ویرایش توسط او و مهرک ملک‌مرزبان (ویراستار آثار متعدد) با دقت انجام شده. علاقه قلی‌پور به ژاپن، درک عمیقی از زمینه فرهنگی هیروشیما به ترجمه بخشیده، و ویرایش حرفه‌ای، کیفیت نهایی را تضمین کرده است. این ترجمه نه‌تنها متن را به فارسی منتقل کرده، بلکه روح اثر هرسی را زنده نگه داشته است. نزدیکی به زبان امروزی و دقت در انتقال اصطلاحات، آن را به یکی از بهترین ترجمه‌های ادبیات ژورنالیستی در ایران تبدیل کرده است.

هیروشیما، شاهکار جان هرسی، فراتر از یک گزارش تاریخی است؛ این کتاب، آینه‌ای است که رنج، امید، و تاب‌آوری بشر را نشان می‌دهد. ترجمه محمود قلی‌پور با دقت، تسلط زبانی، و نزدیکی به فرهنگ امروزی، این اثر را برای خوانندگان فارسی‌زبان دسترس‌پذیر و تأثیرگذار کرده است. مطالعه هیروشیما دعوتی است به تأمل در مسئولیت ما برای جلوگیری از فجایع مشابه و ترویج صلح جهانی. این کتاب به ما یادآوری می‌کند که حتی در تاریک‌ترین لحظات، نور انسانیت می‌تواند بدرخشد.

[این کتاب نخستین بار با ترجمه چ‍ن‍گ‍ی‍ز ح‍ی‍ات‌داوودی و در سال ۱۳۵۲ منتشر شده است.]