مجهولی معلق و معوق به نام «ایشان» | کافه داستان


کتاب «ایشان» اثر احمد ابوالفتحی، روزنامه‌نگار و نویسندۀ مجموعه داستان «پل‌ها» هم مانند رمان «سال سی» وی داستان غبارزدایی از گذشته‌ای دور و خاک‌گرفته در تاریخ است. روایتی از تاریخ نهاوند با نقش‌آفرینندگانش که در آن دورانِ فراموش‌شده نفس می‌کشیدند و قصه‌شان ایده‌ای بوده برای نویسنده. «ایشان» داستان یک تعلیق است. مجهولی معلق و معوق به نام «ایشان» و کشف هیبت و هویت او توسط قهرمان رمان. کشف هویتی از انس و دیو. موجودی اساطیری که در باورهای عامیانه می‌تواند در جلد و قالب‌هایی مختلف ظاهر شود و کارهای سنگین و معجزه‌وار انجام دهد.

نقد ایشان احمد ابوالفتحی

رمان «ایشان» تعلیقی پررنگ دارد و نقش اساسی و پیش‌برنده‌ای در روندِ آن. در هر فصل از روایت، تعلیق یا تعلیق‌هایی توسط نویسنده شکل گرفته که سرانجامِ آن را به فصلی از فصل‌های آینده‌ی کتاب حواله می‌کند؛ شاید دو فصل بعدتر یا شاید چند فصل دیگر. او حتی در روایت‌های خود از گذشته نیز از تعلیق استفاده نموده است. گذشته‌ای که گذشته‌تر از آن را در فصل‌هایی بعدتر به نگارش درآورده است. شیوه و روش تعلیقی که ابوالفتحی در رمان «ایشان» از آن استفاده کرده، بهترین قلاب است برای به‌دام‌انداختن مخاطب و کشاندن و همراه‌کردن او با سینا بهره‌مند، قهرمان داستان.

ایشان روایتی پرکشش دارد. از خرافات و موهومات باطلی می‌گوید که همیشه با هر میزان از اثبات واقعیت و حقیقت با انسان و زندگی او همراه بوده است، انسانی که مدعی عقل و منطق است. جهانی که قهرمان داستان، سینای بهره‌مند، در آن بزرگ شده جهانی مرموز است. جهانی از باورهایی وهم شده که سینه به سینه و دهن به دهن در اهالی شهر و دیارش رواج یافته است. باورها و افسانه‌هایی که از همین نقل‌شدن‌ها جان گرفته و مکرر شده است. همیشه عده‌ای پیرو و دنبال‌کننده و مؤمن به این باورها در گوشه گوشۀ این سرزمین لبیک خود را گفته‌اند.

فضای داستان رمان در شهر نهاوند است؛ شهری با تمدنی قدیمی و تاریخی، شهری که در گذشته خان و خان‌زاده داشته و مردمی ستم‌دیده و مظلوم از ظلمی که به آنها روا می‌شده است. اتفاقاً یکی از دلایل خرافه‌پرستی مردم آن منطقه، تعدی و اجحافی بوده که به آنها روا می‌شده و برای رهایی و آزادی خود، دست به دامان خیالات و توهماتی می‌زده که منجی‌شان شود. توهماتی به شکل جن و از ما بهتران، به نام ایشان، به نام مردآزما که با قدرت ماورایی خود آنها را از نعمت و برکت خدا بهره‌مند سازد.

سینا، قهرمانِ «ایشان» خوش‌سخن و خوش‌لحن است. او در فرایند شکل‌گیری و روند داستان و با تدبیر نویسنده، مشتاق کشف و مواجهه با ایشان می‌شود تا جوانمردی و قدرت خود را به خود و به دیگران اثبات کند و او هم بتواند مثل همان پدربزرگ از کشف و دریافت حضور ایشان‌ها بهره‌مند شود. سینای جوینده یابنده می‌شود. یابندۀ حقیقتی تلخ که در پشت نقابی قدرتمند از همان خرافات و موهومات قرار داشته و عمری از او و امثال او را به هدر داده است. ابوالفتحی گام به گام قهرمانش را جوری پیش می‌برد تا مسئولیت جادوزدایی و خرافه‌زدایی را بر عهده قهرمان رمانش بگذارد، فصل به فصل. قهرمانی که جویای حل‌کردن معمایی بوده که زندگی خود و خانواده‌ را تحت تأثیر قرار داده و به قول راوی قهرمان، چندین سال از نوجوانی و جوانی او را پوچ و بی‌حاصل کرده است.

رمان «ایشان» نویسنده‌ای دیگری دارد به نام سینا که قهرمان و نویسنده‌ است. نویسنده‌ای که اذعان می‌کند بی‌قصه هیچ است و شروع و قوت قصۀ خود را در قصه‌های مادربزرگ خود می‌داند و روایت می‌کند. قهرمانی که از کودکی قصه‌هایی شنیدنی و هزارپیرنگ شنیده و در اولین مرحله از رهیابی به دنیای پررمز و راز بزرگترها از او طلب نویسنده‌شدن می‌کنند. مهمترین ایده برای خلق داستان از زبان قهرمان. در زمان خواندن کتاب «ایشان» خواننده، همزمان هم نویسنده را درمی‌یابد هم قهرمان داستانش را. در حالی که سینا بهره‌مند در طول قصه‌سرایی خود به خواننده متذکر می‌شود که من نویسندۀ داستان هستم. این تضاد و در عین حال وابستگی نویسنده و قهرمان در رمان «ایشان» جذابیت دیگری به داستان بخشیده است.

رمان «ایشان» نثری پاکیزه و بدون سکته دارد. تصویرسازی داستان به اندازه و در حد نیاز بدون شلوغ‌کاری صحنه انجام شده است. نویسنده ساده و سلیس داستانش را به تحریر در آورده. جوری که در هیچ کجای داستان خواننده نیاز به خواندن دوباره‌ی جمله‌های کتاب را ندارد. یکی دیگر از جذابیت‌های رواییِ رمان «ایشان» نام‌گذاری شخصیت‌های داستان است. نام‌هایی خاص و تکرارنشده‌تر که خوانندۀ کتاب را مشتاق می‌کند تا شخصیت او را دریابد. مثل نام «سنگین‌بانو» که نام مادربزرگ سینا بهره‌مند است یا «مظاهر» نگهبان باغ «کوهانی»، باغی مرموز که مردآزما دارد.

راوی در رمان «ایشان» با صداقت و شجاعت از تقدس کلیشه‌ایِ روابط خانوادگی می‌گذرد و به چالش می‌کشاند. تقدس رابطۀ پدر و پسر. پدر را با منطق و بی هیچ غرضی واکاوی می‌کند و به مخاطب می‌گوید که لزوماً آن که تو را به وجود می‌آورد شخصی کامل و بی‌عیب نیست. سینا روبه‌روی پدر می‌ایستد و از او انتقاد می‌کند و برای خواننده از شخصیت خاکستری پدر پرده‌برداری می‌کند. در نهایت سیناست که در لحظه‌ای از آنچه که پدر در آن با او به رقابت بوده می‌گذرد. برتری نسلی که می‌اندیشد و دنیای بزرگتری دارد تا آن که خیال می‌کند با کوله‌باری از تجربه و عمری بیشتر، دانا و متعالی است و محق.

رمان «ایشان» داستانی است تکرار شده در هر زمان از تاریخی که بر این سرزمین می‌گذرد. تاریخی که از ظالم بالادست و مظلومیت فرودست روایت می‌کند. در آخرین فصل از کتاب «ایشان» نویسنده، هوشیاری و اتحاد کسانی مثل سینا بهره‌مند را متذکر و یادآور می‌شود که نسبت به دغدغه‌های مردم سرزمینشان تصمیم به کاری مؤثر می‌گیرند تا برای آیندگان قصه‌ای بهتر را برای نوشتن مهیا کنند.

................ تجربه‌ی زندگی دوباره ...............

دو زن و یک مرد همدیگر را، پس از مرگ، در دوزخ می‌یابند... همجنس‌بازی است که دوستش را به نومیدی کشانده و او خودکشی کرده است... مبارز صلح‌طلبی است که به مسلکِ خود خیانت کرده است... بچه‌ای را که از فاسقش پیدا کرده در آب افکنده و باعث خودکشی فاسقش شده... دژخیم در واقع «هریک از ما برای آن دو نفرِ دیگر است»... دلبری می‌کند اما همدمی این دو هم دوام نمی‌آورد... در باز می‌شود، ولی هیچ‌کدام از آنها توانایی ترک اتاق را ندارد ...
«سم‌پاشی انسان‌ها» برای نجات از آفت‌های ایدئولوژیک اجتناب‌ناپذیر است... مانع ابراز مخالفتِ مخالفین آنها هم نمی‌شویم... در سکانس بعد معلوم می‌شود که منظور از «ابراز مخالفت»، چماق‌کشی‌ و منظور از عناصر سالم و «پادزهرها» نیز «لباس‌شخصی‌ها»ی خودسر!... وقتی قدرت در یک حکومت، مقدس و الهی جلوه داده شد؛ صاحبان قدرت، نمایندگان خدا و مجری اوامر اویند و لذا اصولا دیگر امکانی! برای «سوءاستفاده» باقی نمی‌ماند ...
رفتار جلال را ناشی از قبول پست وزارت از سوی خانلری می‌داند و ساعدی را هم از مریدان آل‌احمد می‌بیند... خودداری سردبیر مجله سخن از چاپ اشعار نیما باعث دشمنی میان این دو شد... شاه از او خواسته بوده در موکب ملوکانه برای افتتاح جاده هراز بروند... «مادر و بچه» را به ترجمه اشرف پهلوی منتشر کرد که درواقع ثمینه باغچه‌بان مترجم آن بود... کتاب «اندیشه‌های میرزافتحعلی آخوندزاده» را نزد شاه می‌برد: «که چه نشسته‌اید؟ دین از دست رفت! این کتاب با ترویج افکار الحادی احساسات مردم مسلمان را جریحه‌دار کرد ...
در نیمه‌های دوره قاجار اقتصاد کشور با اقتصاد جهانی پیوند یافت و بخش کشاورزی و جامعه روستایی با توجه به این شرایط در معرض تغییر قرار گرفت... تا پیش از اصلاحات ارضی شکل غالب کار در کشور نه کار مزدی که کار رعیتی بود... هیچ برنامه ملی برای ثبت بیکاری و برقراری بیمه‌های بیکاری وجود ندارد... سیاست‌های دولت برای اسکان مهاجران بیکار با شکست مواجه شده... گفتارهای همدلانه انقلابیون موجب شد این گروه‌ها با انقلابیون همراه شوند ...
پزشک اقامتگاه کنار چشمه‌های آب معدنی است که جدیداً افتتاح شده است و برادرش، شهردار آن منطقه... ناگهان کشف می‌کند که آب‌ها، به دلیل زه‌کشی نامناسب، آلوده است... ماجرا را اگرچه بر ضد منافعش برملا می‌کند... با زنش جر و بحث دارد، ولی هنگامی که سیاست‌بازان و روزنامه و مالکان و در پی آنها، جمعیت بر ضد او متحد می‌شوند، زنش جانب مدعای او را می‌گیرد... برای باج‌خواهی از او سرانجام او را متقاعد می‌کند که دشمنان احاطه‌اش کرده‌ بودند! ...