مجهولی معلق و معوق به نام «ایشان» | کافه داستان


کتاب «ایشان» اثر احمد ابوالفتحی، روزنامه‌نگار و نویسندۀ مجموعه داستان «پل‌ها» هم مانند رمان «سال سی» وی داستان غبارزدایی از گذشته‌ای دور و خاک‌گرفته در تاریخ است. روایتی از تاریخ نهاوند با نقش‌آفرینندگانش که در آن دورانِ فراموش‌شده نفس می‌کشیدند و قصه‌شان ایده‌ای بوده برای نویسنده. «ایشان» داستان یک تعلیق است. مجهولی معلق و معوق به نام «ایشان» و کشف هیبت و هویت او توسط قهرمان رمان. کشف هویتی از انس و دیو. موجودی اساطیری که در باورهای عامیانه می‌تواند در جلد و قالب‌هایی مختلف ظاهر شود و کارهای سنگین و معجزه‌وار انجام دهد.

نقد ایشان احمد ابوالفتحی

رمان «ایشان» تعلیقی پررنگ دارد و نقش اساسی و پیش‌برنده‌ای در روندِ آن. در هر فصل از روایت، تعلیق یا تعلیق‌هایی توسط نویسنده شکل گرفته که سرانجامِ آن را به فصلی از فصل‌های آینده‌ی کتاب حواله می‌کند؛ شاید دو فصل بعدتر یا شاید چند فصل دیگر. او حتی در روایت‌های خود از گذشته نیز از تعلیق استفاده نموده است. گذشته‌ای که گذشته‌تر از آن را در فصل‌هایی بعدتر به نگارش درآورده است. شیوه و روش تعلیقی که ابوالفتحی در رمان «ایشان» از آن استفاده کرده، بهترین قلاب است برای به‌دام‌انداختن مخاطب و کشاندن و همراه‌کردن او با سینا بهره‌مند، قهرمان داستان.

ایشان روایتی پرکشش دارد. از خرافات و موهومات باطلی می‌گوید که همیشه با هر میزان از اثبات واقعیت و حقیقت با انسان و زندگی او همراه بوده است، انسانی که مدعی عقل و منطق است. جهانی که قهرمان داستان، سینای بهره‌مند، در آن بزرگ شده جهانی مرموز است. جهانی از باورهایی وهم شده که سینه به سینه و دهن به دهن در اهالی شهر و دیارش رواج یافته است. باورها و افسانه‌هایی که از همین نقل‌شدن‌ها جان گرفته و مکرر شده است. همیشه عده‌ای پیرو و دنبال‌کننده و مؤمن به این باورها در گوشه گوشۀ این سرزمین لبیک خود را گفته‌اند.

فضای داستان رمان در شهر نهاوند است؛ شهری با تمدنی قدیمی و تاریخی، شهری که در گذشته خان و خان‌زاده داشته و مردمی ستم‌دیده و مظلوم از ظلمی که به آنها روا می‌شده است. اتفاقاً یکی از دلایل خرافه‌پرستی مردم آن منطقه، تعدی و اجحافی بوده که به آنها روا می‌شده و برای رهایی و آزادی خود، دست به دامان خیالات و توهماتی می‌زده که منجی‌شان شود. توهماتی به شکل جن و از ما بهتران، به نام ایشان، به نام مردآزما که با قدرت ماورایی خود آنها را از نعمت و برکت خدا بهره‌مند سازد.

سینا، قهرمانِ «ایشان» خوش‌سخن و خوش‌لحن است. او در فرایند شکل‌گیری و روند داستان و با تدبیر نویسنده، مشتاق کشف و مواجهه با ایشان می‌شود تا جوانمردی و قدرت خود را به خود و به دیگران اثبات کند و او هم بتواند مثل همان پدربزرگ از کشف و دریافت حضور ایشان‌ها بهره‌مند شود. سینای جوینده یابنده می‌شود. یابندۀ حقیقتی تلخ که در پشت نقابی قدرتمند از همان خرافات و موهومات قرار داشته و عمری از او و امثال او را به هدر داده است. ابوالفتحی گام به گام قهرمانش را جوری پیش می‌برد تا مسئولیت جادوزدایی و خرافه‌زدایی را بر عهده قهرمان رمانش بگذارد، فصل به فصل. قهرمانی که جویای حل‌کردن معمایی بوده که زندگی خود و خانواده‌ را تحت تأثیر قرار داده و به قول راوی قهرمان، چندین سال از نوجوانی و جوانی او را پوچ و بی‌حاصل کرده است.

رمان «ایشان» نویسنده‌ای دیگری دارد به نام سینا که قهرمان و نویسنده‌ است. نویسنده‌ای که اذعان می‌کند بی‌قصه هیچ است و شروع و قوت قصۀ خود را در قصه‌های مادربزرگ خود می‌داند و روایت می‌کند. قهرمانی که از کودکی قصه‌هایی شنیدنی و هزارپیرنگ شنیده و در اولین مرحله از رهیابی به دنیای پررمز و راز بزرگترها از او طلب نویسنده‌شدن می‌کنند. مهمترین ایده برای خلق داستان از زبان قهرمان. در زمان خواندن کتاب «ایشان» خواننده، همزمان هم نویسنده را درمی‌یابد هم قهرمان داستانش را. در حالی که سینا بهره‌مند در طول قصه‌سرایی خود به خواننده متذکر می‌شود که من نویسندۀ داستان هستم. این تضاد و در عین حال وابستگی نویسنده و قهرمان در رمان «ایشان» جذابیت دیگری به داستان بخشیده است.

رمان «ایشان» نثری پاکیزه و بدون سکته دارد. تصویرسازی داستان به اندازه و در حد نیاز بدون شلوغ‌کاری صحنه انجام شده است. نویسنده ساده و سلیس داستانش را به تحریر در آورده. جوری که در هیچ کجای داستان خواننده نیاز به خواندن دوباره‌ی جمله‌های کتاب را ندارد. یکی دیگر از جذابیت‌های رواییِ رمان «ایشان» نام‌گذاری شخصیت‌های داستان است. نام‌هایی خاص و تکرارنشده‌تر که خوانندۀ کتاب را مشتاق می‌کند تا شخصیت او را دریابد. مثل نام «سنگین‌بانو» که نام مادربزرگ سینا بهره‌مند است یا «مظاهر» نگهبان باغ «کوهانی»، باغی مرموز که مردآزما دارد.

راوی در رمان «ایشان» با صداقت و شجاعت از تقدس کلیشه‌ایِ روابط خانوادگی می‌گذرد و به چالش می‌کشاند. تقدس رابطۀ پدر و پسر. پدر را با منطق و بی هیچ غرضی واکاوی می‌کند و به مخاطب می‌گوید که لزوماً آن که تو را به وجود می‌آورد شخصی کامل و بی‌عیب نیست. سینا روبه‌روی پدر می‌ایستد و از او انتقاد می‌کند و برای خواننده از شخصیت خاکستری پدر پرده‌برداری می‌کند. در نهایت سیناست که در لحظه‌ای از آنچه که پدر در آن با او به رقابت بوده می‌گذرد. برتری نسلی که می‌اندیشد و دنیای بزرگتری دارد تا آن که خیال می‌کند با کوله‌باری از تجربه و عمری بیشتر، دانا و متعالی است و محق.

رمان «ایشان» داستانی است تکرار شده در هر زمان از تاریخی که بر این سرزمین می‌گذرد. تاریخی که از ظالم بالادست و مظلومیت فرودست روایت می‌کند. در آخرین فصل از کتاب «ایشان» نویسنده، هوشیاری و اتحاد کسانی مثل سینا بهره‌مند را متذکر و یادآور می‌شود که نسبت به دغدغه‌های مردم سرزمینشان تصمیم به کاری مؤثر می‌گیرند تا برای آیندگان قصه‌ای بهتر را برای نوشتن مهیا کنند.

................ تجربه‌ی زندگی دوباره ...............

قدرت در هر زمان و مکان نقاب‌هایی مسخ‌شده از چهره‌ی دین می‌سازد و آن را به‌عنوان دین عرضه می‌کند تا ستم خویش را مشروع جلوه دهد... نشان می‌دهد که خوانش ایدئولوژیک از حاکمیت چگونه بر دیدگاه اسلام‌گرایانی همچون ابوالاعلی مودودی و سید قطب تاثیر گذاشته است... بسیاری از حاکمان از شعار «اطاعت از اولی‌الامر» استفاده می‌کنند و افراد جامعه را سرکوب و آزادی آن‌ها را سلب می‌کنند... معترضان از عثمان خواستند که ترک حکومت کند، اما او نپذیرفت و به‌جای حل اعتراضات از طریق دموکراتیک دست به خشونت زد ...
انسان را به نظاره‌ی شاعرانه‌ی اشیا در درونی‌ترین زندگی آنها می‌برد... اراده‌ی خدا را جانشین اراده‌ی خویش می‌کند، و به همین سبب، استقلال مطلق در برابر خلق و وارستگی در برابر اشیا پیدا می‌کند؛ دیگر خلق و اشیا را برای خودشان دوست می‌دارد؛ همان‌گونه که خدا آنها را دوست می‌دارد... انسان به عنوان آفریده‌ی عشق مرکز آزادی است و مغرورانه در برابر خدا و سراسر جهان هستی می‌ایستد. عمق درون او را تنها خدا می‌تواند بخواند! ...
گراس برای تک‌تک سال‌های یک قرن، داستانی به وجود آورده است... از اتفاقات بزرگ و گاه رویدادهای به نظر بی‌اهمیت تا تحولات فنی و اکتشافات علم و تکنولوژی، خودبزرگ‌بینی انسان‌ها، شکنجه و کشتار و در نهایت، شروع‌های دوباره... طوری به جنگ جهانی نگاه می‌کنند که انگار دارند درباره یک بازی فوتبال حرف می‌زنند...دلسردی چپ‌ها از تئودور آدورنو، تیراندازی به رودی دوچکه، محرک جنبش دانشجویی آلمان، ملاقات پل سلان و مارتین هایدگر ...
اکنون می‌توانند در زندگی زمینی خود تأمل کنند، گناهان و خطاهای خود را خود داوری کنند... نخست غرور است و حسد و خشم؛ در پی آنها تنبلی، خست، شکم‌پرستی و شهوت‌رانی... خدا دل‌هایی را که میان خود برادرند برکت می‌دهد. این راز ارواح است که زندگی آنها عین زندگی خداست... رفیق نوش‌خواری‌ها و سرگردانی‌های خود را ملاقات می‌کند. هردو، خوشحال از بازیافتن یکدیگر، از گذشته‌ی مشترک خود یاد می‌کنند ...
نابرابری به فلسفه سیاسی ربط پیدا می‌کند و فلسفه سیاسی هم با نهادها سروکار دارد. به تعبیر دیگر، مخاطب اسکنلن نهادها هستند و در میان نهادها مهم‌ترین آن دولت است... نابرابری‌های مبتنی بر نظام‌ کاستی، نژاد، یا جنسیت و ایجاد تفاوت‌های تحقیرآمیز در منزلت ... اگر رسانه‌های عمومی دراختیار عده قلیلی باشد، به این عده میزان کنترل غیرقابل‌قبولی اعطا می‌کند... ثروتمندان بیشتر از دیگران می‌توانند مناصب سیاسی را به دست آورند و بیشتر می‌توانند روی صاحب‌منصبان تاثیر بگذارند ...