حاصل عشقی دیرینه | الف


در میان چهره‌های نامدار تاریخ ادب این دیار، به ندرت بتوان چهره‌ای یافت که به اندازه صادق هدایت نظراتی ضد و نقیض را برانگیخته باشد؛ چنین موقعیتی بی‌اغراق خود تاکیدی است بر اهمیت صادق هدایت. البته عمده این واکنش‌ها نیز بازتابی است بر آثار داستانی او که نشان دهنده جهان بینی تیره و تلخ اوست که بر یاسی فلسفی استوار شده است.

پژوهشگران معاصر ایران: صادق هدایت هوشنگ اتحاد

اما صادق هدایت جدای جایگاه مناقشه برانگیز ادبی اش به عنوان داستان‌نویسی نوآور در تاریخ ادب معاصر؛ از وجهه‌ای در خور اعتنا به عنوان یکی از پژوهشگران پیشروی معاصر نیز برخوردار بوده است که چون در حاشیه این جدل‌ها قرار گرفته کمتر بدان پرداخته شده است. اما این وجه از شخصیت ادبی صادق هدایت مبنای قرار گرفتن او در میان چهره‌های برجسته و نامداری است که در مجموعه‌ای مفصل و پرو پیمان تحت عنوان «پژوهشگران معاصر ایران» منتشر شده است.

مجموعه‌ای 14 جلدی حاصل تلاشی بیست و پنج ساله از هوشنگ اتحاد که به شکلی نفیس به همت نشر فرهنگ معاصر منتشر شده است که به معرفی و بررسى احوال و آثار سى ‏و چهار تن از پژوهشگران معاصرى که اکنون در میان ما نیستند پرداخته‏ و اطلاعات دقیق و جامعى را درباره کار و کارنامه آنها به ‏دست مى‏ دهد.

ترتیب شخصیت‌هاى متن براساس تاریخ تولد آنها است که مبنا محمد قزوینى (متولد 1256 شمسى) بنیانگذار تحقیقات علمى در ایران و آخرین شخصیت احمد تفضلى (متولد 1316 شمسى) در نظر گرفته شده‏‌اند.

روایت است که روزی به آنتوان چخوف گفتند تو پزشکی، با ادبیات چه سر و سری داری؟ چخوف حکیمانه جواب داد: پزشکی همسرم و ادبیات معشوقه من است! پژوهشگران معاصر ایران را یک مهندس تدوین کرده، کسی که سالها کار فنی و اجرایی کرده‌است. همین شیوه کار او را از تذکره‌نویسی‌های جدید و قدیم متمایز ساخته است و اتحاد یافته هایش را به شیوه خاص خود تدوین کرده تا راوی زندگی و کار این پژوهشگران باشد. سَروسِر او با این کتاب چنان عاشقانه بوده که حاصل کارش هم به کار می‌آید و هم به دل می‌نشیند.

اتحاد در پژوهش، خود را متاثر و دنباله روی دکتر معین می‌خواند. روایت او از زندگی و آثار این چهره‌‌ها روایتی است مستند و متکی به انبوه منابعی که با زحمت بسیار گردآوری و به صورتی هدفدار تدوین شده اند. وقتی جلد نخست پژوهشگران معاصر ایران منتشر شد، کمتر کسی نامی از هوشنگ اتحاد شنیده‌ بود. مهندسی اهل ذوق که بی سروصدا در خلوت، به جست‌وجو و پژوهش می‌پرداخت. جلدهای نخست این مجموعه که منتشر شد، رفته رفته شناخته شد و با استقبال روبه رو شد.

جلد ششم مجموعه پژوهشگران معاصر ایران از مفصل‌ترین و البته از خواندنی‌ترین کتابهای این مجموعه است که به بررسی زندگی، انديشه‌ها و آثار صادق هدایت اختصاص یافته و پرو پیمان‌ترین مجلد این مجموعه است که در واقع تاکیدی است بر نکته‌‌ای که در آغاز این نوشته بدان اشاره شد. افزون بر این چنین حجمی حاصل تنوع حیطه‌های فعالیت صادق هدایت به عنوان یک نویسنده، مترجم و پژوهشگر است.

این کتاب نیز از ساختار کلی دیگر مجلدات پیروی می‌کند و از چند بخش اصلی تشکیل می‌شود ، بخش نخست به خلق و خوی او اختصاص یافته است. این یکی از خواندنی‌ترین قسمت‌های کتاب محسوب می‌شود.چرا که بر پایه روایت‌هایی دست اول از نزدیک‌ترین دوستان اوست که درآن از عادات، خلق و خو و ویژگی‌های شخصی صادق هدایت می‌گویند و تصویری زنده و ملموس از او ترسیم می‌کنند.

روش کار نویسنده چنان بوده که در مورد هر یک از این چهره ها، آنچه یافته به شیوه‌ای سیال تدوین کرده و آنچه درباره این بزرگان در منابع گوناگون نوشته و گفته شده، در اینجا به شکلی جذاب از پی هم روایت می‌شود. هوشنگ اتحاد در مقام قاضی نمی‌نشیند، او خواننده را به جایی می‌رساند تا در نهایت خود درباره این شخصیت‌ها قضاوت کند.

بخش دوم کتاب به نویسندگی صادق هدایت نظر دارد. در این بخش اتحاد کوشیده مروری گذرا بر آثار گوناگون صادق هدایت داشته باشد، چنانکه نشان دهنده تنوع آثار او باشد و در عین حال تصویری از هدایت نویسنده نیز ارائه کند. هدایتی که خود از نویسندگان بزرگ تاثیر پذیرفته و سپس خود در جایگاه نویسنده ای نامدار بر دیگران تاثیر گذاشته است. بنابراین این فصل می‌تواند بازتاب دهنده جایگاه واقعی صادق هدایت در ادبیات داستانی ایران باشد. کسی که به عنوان پلی رابط برای پیوند ادبیات مدرن غرب با ادبیات داستانی ایران عمل می‌کند. در این بخش علاوه بر آثار ادبی و روایی هدایت همانند: سفرنامه، نمایشنامه، رمان، داستان کوتاه و ترجمه‌های هدایت از متون فرنگی و زبان پهلوی؛ به پژوهش‌های او درباره فرهنگ مردم (فولکلور) پرداخته شده ‌است.

در بخش سوم کتاب به زندگی نامه صادق هدایت پرداخته شده که به دلیل تنوع نگاه‌های ارائه شده در این بخش و تنظیم آنها در قالب روایتی که از تقدم و تاخر تاریخی برخوردار است به عنوان یکی از خواندنی‌ترین زندگی نامه‌های هدایت می‌توان از آن یاد کرد.

پایان بخش کتاب ارائه نمونه‌هایی از آثار مختلف هدایت از رمان و داستان کوتاه گرفته تا قضیه‌های او در کتاب «وغ وغ ساهاب» و همچنین سفرنامه ها، مقالات و نیز آثار او در زمینه فولکلور. نمونه ‌هایی که تصویری تقریبا کامل از چگونگی نثر او ارائه می‌کنند. کتاب با فهرست آثار، نمایه و یادداشت‌های (پی‌نوشت‌های) متن به پایان می‌رسد. جالب اینکه یادداشت‌های کتاب نیز خود شامل نکات خواندنی و کارآمد در پژوهش‌های متکی به ادبیات است. اتحاد در این مجموعه اغلب کسانی را که در متن کتابها اسمی از آنها برده شده در صورت اهمیت، معرفی و بیوگرافی کوتاهی از آنها ارائه کرده که کار خواننده کتاب را تا حد زیادی راحت کرده است.

درباره صادق هدایت آثار بسیار منتشر شده اما حسن کتاب حاضر در آن است که هدایت را نه از نگاه نویسنده کتاب که از دریچه گروهی از نزدیک‌ترین دوستان و برجسته‌ترین صاحب نظران، پیش روی خواننده قرار داده است تا خود به دریافتی مقرون به واقعیت دست یابد؛ روایتی کامل از زندگی و نویسندگی هدایت و همچنین نمونه‌هایی چند از نثر آثار متنوعِ صادق هدایت که بی گمان هم برای خیل دوست داران این نویسنده بزرگ معاصر خواندنی است و هم برای پژوهشگران و نویسندگانی که به زندگی و آثار هدایت می‌پردازند منبع و راهنمایی کارآمد محسوب می‌شود. از ویژگی‌های مهم مجموعه پژوهشگران معاصر ایران آن است که هرجلد و یا هر بخشی که به یک نویسنده و پژوهشگر اختصاص یافته، متنی است مستقل و می‌توان بدون نیاز به مطالعه دیگر جلدها از آن استفاده کرد. هرچند اغلب کسانی که مجذوب روانی متن و کارآمدی خیل منابع گرد آمده در آن هستند، ترجیح می‌دهند مجموعه کامل پژوهشگران معاصر ایران را در کتابخانه داشته باشند.

................ تجربه‌ی زندگی دوباره ...............

آثاری از این دست فقط ما را عالم‌تر یا محقق‌تر نمی‌کنند، بلکه حال ما را خوش‌تر و خوب‌تر می‌کنند... می‌گوید مفاهیم اخلاقی 8 تاست... ما نخست قهرمانان اخلاقی و قدیسان اخلاقی و فرزانگان اخلاقی (به صورت خلاصه اسوه‌های اخلاقی) را تشخیص می‌دهیم، سپس می‌گوییم هر چه در اینها هست، از نظر اخلاقی خوب یا درست یا فضیلت است... اما ما نمی‌توانیم به احساسات و عواطف صرف تکیه کنیم... ممکن است کسی از یک جنبه الگو باشد و از جنبه‌های دیگر خیر... پس ما معیاری مستقل از وجود الگوها یا اسوه‌ها داریم! ...
شناخت ما از خودمان را معطوف به نوشته‌های غیرایرانی کردند... سرنوشت تاسیس پارلمان در ایران با مشاهدات سفرنامه‌نویسان گره خورده... مفهوم و کارکرد پارلمان در اواخر دوره ناصری... مردم بیشتر پیرو و تابع بودند، یعنی متابعت و اطاعت از دالِّ سیاسی مرکز قدرت، امری پذیرفته شده تلقی می‌شده ... مشورت برای نخبگان ایرانی اغلب جنبه تاسیسی نداشته و تنها برای تایید، ‌همفکری و یاری‌دهندگی به شاه مورد استفاده قرار می‌گرفته... گفت‌وگو و تعاملی بین روشنفکران ملی‌گرا و روحانیون مشروطه‌خواه ...
با خنده به دنیا آمده است... به او لقب سفیر شادی، خنده و گشاده‌رویی می‌دهند... از لرزش بال حشره‌ای تا آه زنی در حسرت عشق را می‌تواند بشناسد و تحلیل کند... شخصیتی که او به‌عنوان معجزه‌گر در روابط انسانی معرفی می‌کند و قدرت‌اش را در برقراری و درک ارتباط با آدم‌ها و سایر موجودات به‌تفصیل نشان می‌دهد، در زندگی شخصی خود عاجز از رسیدن به تفاهم است ...
سرچشمه‌های ایران‌دوستی متعدد هستند... رفتار دوربین شعیبی در مکان مقدسی مثل حرم، رفتاری سکولاریستی است... جامعه ما اما جامعه بیماری است و این بیماری عمدتا محصول نگاه سیاسی است. به این معنا که اگر گرایش‌های دینی داری حتما دولتی و حکومتی هستی و اگر می‌خواهی روشنفکر باشی باید از دین فاصله بگیری... در تاریخ معاصر همین روس‌ها که الان همه تکریم‌شان می‌کنند و نباید از گل نازک‌تر به آنها گفت، گنبد امام رضا (ع) را به توپ بستند اما حرم امن ماند ...
با بهره‌گیری از تکنیک کات‌آپ و ‌تکه‌تکه کردن روایت، متن‌هایی به‌ظاهر بریده‌ و ‌بی‌ربط را نوشته ‌است، تکه­‌هایی که در نهایت همچون پازلی نامرئی خواننده را در برابر قدرت خود مبهوت می‌کند... با ژستی خیرخواهانه و گفتاری مبتنی بر علم از هیچ جنایتی دریغ نمی‌کند... مواد مخدر به نوعی تسلط و کنترل سیستم بدن ‌ِفرد معتاد را در دست می‌گیرد؛ درست مانند نظام کنترلی که شهروندان بدون آن احساس می‌کنند ناخوش‌اند، شهروندانی محتاج سرکوب امیال­شان... تبعید‌گاهی‌ پهناور است که در یک کلمه خلاصه می‌شود: مصونیت ...