ای برادر تو همه اندیشه‌ای | اعتماد


این روزها اصطلاح «تفکر انتقادی» کمابیش به گوش‌های ما می‌خورد؛ اصطلاحی وزین و پُرطمطراق. به این نام کلاس‌ها، نشست‌ها و لایوهایی هم برگزار می‌شود که شعارشان ترویج قدرت تفکر انتقادی است. اما کتاب‌های بدیع، جمع‌وجور، مُشت‌پُرکن و روان در این موضوع چندان زیاد نیستند و همین نکته باعث شده است که یا آشنایی با مفهوم تفکر انتقادی به‌طور کلی منتفی شود یا به تصوری بسیط و ساده محدود بماند.

اندیشیدن از الف تا یاء» [Thinking from A to Z]  نایجل واربرتن [Nigel Warburton]

اگر بخواهیم یکی از کتاب‌هایی را معرفی کنیم که در این وضعیت فقیر بتواند کمبود حاضر را برطرف و مخاطب را با مقدمات اندیشه انتقادی هم‌گام کند، انتخاب ما می‌تواند «اندیشیدن از الف تا یاء» [Thinking from A to Z] با زیرعنوان گام نخست در تفکر نقادانه، نوشته نایجل واربرتن [Nigel Warburton] فیلسوف انگلیسی و استادیار فلسفه باشد؛ کتابی که تفکر انتقادی را به‌ویژه از منظر مرور مغالطه‌های منطقی مشهور و الگوهای سنجشگری پی گرفته، مهدی خسروانی آن را به شیوایی ترجمه کرده و به‌تازگی به چاپ چهارم رسیده است.

اجازه بدهید از انتخاب جایگزین مترجم برای اصطلاح «تفکر انتقادی» آغاز کنیم؛ نکته‌ای که چهل صفحه مقدماتی مترجم را به خود اختصاص داده است. خسروانی در چهل صفحه با جزییات و دلیل‌های بسیاری توضیح می‌دهد که «سنجشگرانه‌اندیشی» ترجمه درست‌تری برای اصطلاح critical Thinking است. پیش‌تر از این ما با معادل تفکر انتقادی بیشتر آشنا بودیم، اما خسروانی استدلال می‌کند که تفکر انتقادی هنوز آن‌طورها که باید جا نیفتاده است و می‌توان سنجشگرانه‌اندیشی را برایش جایگزین کرد. توضیحات چند ده صفحه‌ای روان او برای این انتخاب تامل‌برانگیز و آموزنده است.

پس از مقدمه مترجم، کتاب اصلی واربرتن در 216 صفحه آغاز می‌شود. همان‌طورکه گفته شد سویه آشنایی با مغالطه‌های منطقی و مرور آن بن‌مایه کتاب واربرتن را تشکیل می‌دهد. از این رو کتاب خیلی شبیه کتاب‌های مرور مغالطات شده است، با این تفاوت که در اینجا ما تا حدودی با سویه‌های ایجابی سنجیده‌اندیشی هم آشنا می‌شنویم. ولی در هر صورت شباهت محتوایی کتاب با کتاب‌هایی که پیش‌تر درباره مغالطه‌ها نوشته و منتشر شده به حدی است که می‌توان عنوان کتاب را آشنایی با مغالطه‌های منطقی گذاشت. البته گفتیم که محتوا محدود به مغالطه نیست و الگوهایی تفکری را هم توضیح می‌دهد که به تقویت سنجشگری می‌انجامد. با همه اینها این پرسش همچنان در ذهن خواننده نوپا شکل می‌گیرد که آیا تفکر انتقادی یا سنجشگرانه‌اندیشی منحصر در آشنایی و پرهیز از مغالطه‌های منطقی و برخی الگوهای سنجشگری است؟ به این پرسش در کتاب پاسخ داده نمی‌شود.

اندیشیدن از الف تا یاء یا A تا Z در نسخه اصلی، با پایه قرار دادن مرور مغالطه‌های منطقی (در کنار الگوهای سنجشگرانه‌اندیشی مثل آزمایش ذهنی) برحسب حروف الفبا تدوین یافته است. با لحاظ اینکه در نسخه فارسی و ترجمه شده این تدوین و دسته‌بندی با نظم الفبایی فارسی صورت گرفته است. مثلا در باب «آ» ما با مفاهیم و مغالطه‌هایی مثل آدمک پوشالی، آرزویی‌اندیشی و آزمایش ذهنی آشنا می‌شنویم.

زبان کتاب بسیار روان و جذاب، مثال‌ها ملموس و آشنا و توضیحات تا حد ممکن عاری از اصطلاحات فنی منطقی و فلسفی است. خواننده در پایان کتاب با مرور و اشراف بر هر کدام از مفاهیم مثل شاهد حکایتی، توسل به جمعیت، بازتعریف دلبخواهی، توریه‌گویی، قیاس ناکامل، استدلال دندان‌شکن، پاسخ وکیل، وکیل مدافع شیطان، پاسخ سیاستمدار، برهان جهل، ژرف‌نمایی، استدلال شیب لغزنده و ... و نیز مغالطه‌هایی صوری و غیرصوری‌ای مثل مغالطه حمله شخصی، آدمک پوشالی، خودت هم، ون گک، تعلق شخصی، این را نگویی چه بگویی، پیداش، خلط همبستگی/علت، دلیل‌های بد، دموکراتیک، ریشه‌شناختی و ... می‌تواند با ذهنی پخته و تیزتر اندیشه‌های خود و دیگران را حلاجی ‌کند و مینیاتوری‌ می‌سنجد.

باید اشاره کرد که انتشارات علمی و فرهنگی کتاب Thinking from A to Z با عنوان فارسی «اندیشیدن از الف تا یاء»، نوشته نایجل واربرتن با ترجمه مهدی خسروانی را منتشر کرده است. این کتاب نخست‌بار در سال 1388 منتشر شده است. انتشارات علمی و فرهنگی پس از استقبال مخاطبان از کتاب به‌تازگی چاپ چهارم اندیشیدن از الف تا یاء را با قیمت 38 هزار تومان روانه بازار کرده و پیش چشم کسانی قرار داده است که در دوران انواع تلقین و تناقض و تردستی‌های فکری و رسانه‌ای، می‌دانند که به قول مولانا «ای برادر تو همان اندیشه‌ای/ مابقی تو استخوان و ریشه‌ای».

................ تجربه‌ی زندگی دوباره ...............

عشقش او را ترک کرده؛ پدرش دوست ندارد او را ببیند و خودش هم از خودش بیزار است... نسلی که نمی‌تواند بی‌خیال آرمان‌زدگی و شعار باشد... نسلی معلق بین زمین ‌و هوا... دوست دارند قربانی باشند... گذشته‌ای ساخته‌اند برای خودشان از تحقیرها، نبودن‌ها و نداشتن‌ها... سعی کرده زهر و زشتی صحنه‌های اروتیک را بگیرد و به جایش تصاویر طبیعی و بکر از انسان امروز و عشق رقم بزند... ...
دو زن و یک مرد همدیگر را، پس از مرگ، در دوزخ می‌یابند... همجنس‌بازی است که دوستش را به نومیدی کشانده و او خودکشی کرده است... مبارز صلح‌طلبی است که به مسلکِ خود خیانت کرده است... بچه‌ای را که از فاسقش پیدا کرده در آب افکنده و باعث خودکشی فاسقش شده... دژخیم در واقع «هریک از ما برای آن دو نفرِ دیگر است»... دلبری می‌کند اما همدمی این دو هم دوام نمی‌آورد... در باز می‌شود، ولی هیچ‌کدام از آنها توانایی ترک اتاق را ندارد ...
«سم‌پاشی انسان‌ها» برای نجات از آفت‌های ایدئولوژیک اجتناب‌ناپذیر است... مانع ابراز مخالفتِ مخالفین آنها هم نمی‌شویم... در سکانس بعد معلوم می‌شود که منظور از «ابراز مخالفت»، چماق‌کشی‌ و منظور از عناصر سالم و «پادزهرها» نیز «لباس‌شخصی‌ها»ی خودسر!... وقتی قدرت در یک حکومت، مقدس و الهی جلوه داده شد؛ صاحبان قدرت، نمایندگان خدا و مجری اوامر اویند و لذا اصولا دیگر امکانی! برای «سوءاستفاده» باقی نمی‌ماند ...
رفتار جلال را ناشی از قبول پست وزارت از سوی خانلری می‌داند و ساعدی را هم از مریدان آل‌احمد می‌بیند... خودداری سردبیر مجله سخن از چاپ اشعار نیما باعث دشمنی میان این دو شد... شاه از او خواسته بوده در موکب ملوکانه برای افتتاح جاده هراز بروند... «مادر و بچه» را به ترجمه اشرف پهلوی منتشر کرد که درواقع ثمینه باغچه‌بان مترجم آن بود... کتاب «اندیشه‌های میرزافتحعلی آخوندزاده» را نزد شاه می‌برد: «که چه نشسته‌اید؟ دین از دست رفت! این کتاب با ترویج افکار الحادی احساسات مردم مسلمان را جریحه‌دار کرد ...
در نیمه‌های دوره قاجار اقتصاد کشور با اقتصاد جهانی پیوند یافت و بخش کشاورزی و جامعه روستایی با توجه به این شرایط در معرض تغییر قرار گرفت... تا پیش از اصلاحات ارضی شکل غالب کار در کشور نه کار مزدی که کار رعیتی بود... هیچ برنامه ملی برای ثبت بیکاری و برقراری بیمه‌های بیکاری وجود ندارد... سیاست‌های دولت برای اسکان مهاجران بیکار با شکست مواجه شده... گفتارهای همدلانه انقلابیون موجب شد این گروه‌ها با انقلابیون همراه شوند ...