ای برادر تو همه اندیشه‌ای | اعتماد


این روزها اصطلاح «تفکر انتقادی» کمابیش به گوش‌های ما می‌خورد؛ اصطلاحی وزین و پُرطمطراق. به این نام کلاس‌ها، نشست‌ها و لایوهایی هم برگزار می‌شود که شعارشان ترویج قدرت تفکر انتقادی است. اما کتاب‌های بدیع، جمع‌وجور، مُشت‌پُرکن و روان در این موضوع چندان زیاد نیستند و همین نکته باعث شده است که یا آشنایی با مفهوم تفکر انتقادی به‌طور کلی منتفی شود یا به تصوری بسیط و ساده محدود بماند.

اندیشیدن از الف تا یاء» [Thinking from A to Z]  نایجل واربرتن [Nigel Warburton]

اگر بخواهیم یکی از کتاب‌هایی را معرفی کنیم که در این وضعیت فقیر بتواند کمبود حاضر را برطرف و مخاطب را با مقدمات اندیشه انتقادی هم‌گام کند، انتخاب ما می‌تواند «اندیشیدن از الف تا یاء» [Thinking from A to Z] با زیرعنوان گام نخست در تفکر نقادانه، نوشته نایجل واربرتن [Nigel Warburton] فیلسوف انگلیسی و استادیار فلسفه باشد؛ کتابی که تفکر انتقادی را به‌ویژه از منظر مرور مغالطه‌های منطقی مشهور و الگوهای سنجشگری پی گرفته، مهدی خسروانی آن را به شیوایی ترجمه کرده و به‌تازگی به چاپ چهارم رسیده است.

اجازه بدهید از انتخاب جایگزین مترجم برای اصطلاح «تفکر انتقادی» آغاز کنیم؛ نکته‌ای که چهل صفحه مقدماتی مترجم را به خود اختصاص داده است. خسروانی در چهل صفحه با جزییات و دلیل‌های بسیاری توضیح می‌دهد که «سنجشگرانه‌اندیشی» ترجمه درست‌تری برای اصطلاح critical Thinking است. پیش‌تر از این ما با معادل تفکر انتقادی بیشتر آشنا بودیم، اما خسروانی استدلال می‌کند که تفکر انتقادی هنوز آن‌طورها که باید جا نیفتاده است و می‌توان سنجشگرانه‌اندیشی را برایش جایگزین کرد. توضیحات چند ده صفحه‌ای روان او برای این انتخاب تامل‌برانگیز و آموزنده است.

پس از مقدمه مترجم، کتاب اصلی واربرتن در 216 صفحه آغاز می‌شود. همان‌طورکه گفته شد سویه آشنایی با مغالطه‌های منطقی و مرور آن بن‌مایه کتاب واربرتن را تشکیل می‌دهد. از این رو کتاب خیلی شبیه کتاب‌های مرور مغالطات شده است، با این تفاوت که در اینجا ما تا حدودی با سویه‌های ایجابی سنجیده‌اندیشی هم آشنا می‌شنویم. ولی در هر صورت شباهت محتوایی کتاب با کتاب‌هایی که پیش‌تر درباره مغالطه‌ها نوشته و منتشر شده به حدی است که می‌توان عنوان کتاب را آشنایی با مغالطه‌های منطقی گذاشت. البته گفتیم که محتوا محدود به مغالطه نیست و الگوهایی تفکری را هم توضیح می‌دهد که به تقویت سنجشگری می‌انجامد. با همه اینها این پرسش همچنان در ذهن خواننده نوپا شکل می‌گیرد که آیا تفکر انتقادی یا سنجشگرانه‌اندیشی منحصر در آشنایی و پرهیز از مغالطه‌های منطقی و برخی الگوهای سنجشگری است؟ به این پرسش در کتاب پاسخ داده نمی‌شود.

اندیشیدن از الف تا یاء یا A تا Z در نسخه اصلی، با پایه قرار دادن مرور مغالطه‌های منطقی (در کنار الگوهای سنجشگرانه‌اندیشی مثل آزمایش ذهنی) برحسب حروف الفبا تدوین یافته است. با لحاظ اینکه در نسخه فارسی و ترجمه شده این تدوین و دسته‌بندی با نظم الفبایی فارسی صورت گرفته است. مثلا در باب «آ» ما با مفاهیم و مغالطه‌هایی مثل آدمک پوشالی، آرزویی‌اندیشی و آزمایش ذهنی آشنا می‌شنویم.

زبان کتاب بسیار روان و جذاب، مثال‌ها ملموس و آشنا و توضیحات تا حد ممکن عاری از اصطلاحات فنی منطقی و فلسفی است. خواننده در پایان کتاب با مرور و اشراف بر هر کدام از مفاهیم مثل شاهد حکایتی، توسل به جمعیت، بازتعریف دلبخواهی، توریه‌گویی، قیاس ناکامل، استدلال دندان‌شکن، پاسخ وکیل، وکیل مدافع شیطان، پاسخ سیاستمدار، برهان جهل، ژرف‌نمایی، استدلال شیب لغزنده و ... و نیز مغالطه‌هایی صوری و غیرصوری‌ای مثل مغالطه حمله شخصی، آدمک پوشالی، خودت هم، ون گک، تعلق شخصی، این را نگویی چه بگویی، پیداش، خلط همبستگی/علت، دلیل‌های بد، دموکراتیک، ریشه‌شناختی و ... می‌تواند با ذهنی پخته و تیزتر اندیشه‌های خود و دیگران را حلاجی ‌کند و مینیاتوری‌ می‌سنجد.

باید اشاره کرد که انتشارات علمی و فرهنگی کتاب Thinking from A to Z با عنوان فارسی «اندیشیدن از الف تا یاء»، نوشته نایجل واربرتن با ترجمه مهدی خسروانی را منتشر کرده است. این کتاب نخست‌بار در سال 1388 منتشر شده است. انتشارات علمی و فرهنگی پس از استقبال مخاطبان از کتاب به‌تازگی چاپ چهارم اندیشیدن از الف تا یاء را با قیمت 38 هزار تومان روانه بازار کرده و پیش چشم کسانی قرار داده است که در دوران انواع تلقین و تناقض و تردستی‌های فکری و رسانه‌ای، می‌دانند که به قول مولانا «ای برادر تو همان اندیشه‌ای/ مابقی تو استخوان و ریشه‌ای».

................ تجربه‌ی زندگی دوباره ...............

بازگوکردن روابط عاشقانه بی‌نتیجه‌اش، اقدامش به خودکشی، دوستی‌ها و پروژه‌های ادبی‌ منقطعش، تحت‌‌الشعاعِ بخش‌هایی از پیشینه خانوادگی قرار می‌گیرد که مسیر مهاجرت از جمهوری دومینیکن به ایالات متحده آمریکا را معکوس می‌کند و روی زنان خانواده اسکار متمرکز می‌شود... مادرش زیبارویی تیره‌پوست بود... عاشق جنایتکار بدنامی شد... ارواح شرور گهگاه در داستان به‌کار گرفته می‌شوند تا بداقبالی خانواده اسکار را به تصویر بکشند ...
فهم و تحلیل وضعیت فرهنگ در جامعه مصرفی... مربوط به دوران اخیر است، یعنی زاده مدرنیته متأخر، دورانی که با عناوین دیگری مثل جامعه پساصنعتی، جامعه مصرفی و غیره نامگذاری شده است... در یک سو گرایشی هست که معتقد است باید حساب دین را از فرهنگ جدا کرد و برای احیای «فرهنگ اصیل ایرانی» حتی باید آن را هر گونه «دین خویی» پالود؛ در سوی مقابل، اعتقاد بر این است که فرهنگ صبغه‌ای ارزشی و استعلایی دارد و هر خصلت یا ویژگی فرهنگیِ غیردینی را باید از دایره فرهنگ بیرون انداخت ...
وقتی می‌خواهم تسلیم شوم یا وقتی به تسلیم‌شدن فکر می‌کنم، به او فکر می‌کنم... یک جریان به‌ظاهر بی‌پایان از اقتباس‌ها است، که شامل حداقل ۱۷۰ اجرای مستقیم و غیرمستقیم روی صحنه نمایش است، از عالی تا مضحک... باعث می شود که بپرسیم، آیا من هم یک هیولا هستم؟... اکنون می‌فهمم خدابودن چه احساسی دارد!... مکالمه درست درمورد فرانکنشتاین بر ارتباط عمیق بین خلاقیت علمی و مسئولیت ما در قبال خود و یکدیگر متمرکز خواهد شد ...
همسایه و دوست هستند... یک نزاع به‌ظاهر جزیی بر سر تفنگی قدیمی... به یک تعقیب مادام‌العمر تبدیل می‌شود... بدون فرزند توصیف شده، اما یک خدمتکار دارد که به‌نظر می‌رسد خانه را اداره می‌کند و به‌طرز معجزه‌آسایی در اواخر داستان شامل چندین فرزند می‌شود... بقیه شهر از این واقعیت که دو ایوان درحال دعوا هستند شوکه شده‌اند و تلاشی برای آشتی انجام می‌شود... همه‌چیز به مضحک‌ترین راه‌هایی که قابل تصور است از هم می‌پاشد ...
یک ریسه «ت» پشت سر هم ردیف می‌کرد و حسابی آدم را تف‌کاری می‌کرد تا بگوید تقی... قصه‌ی نویسنده‌ی «سایه‌ها و شب دراز» است که مرده است و زنش حالا دست‌نویس پانصد ششصدصفحه‌ای آن داستان را می‌دهد به فرزند خلف آن نویسنده‌ی مرحوم... دیگر حس نمی‌کردم که داوود غفارزادگان به من نارو زده... عاشق شدم، دانشجو شدم، فعالیت سیاسی کردم، از دانشسرا اخراج شدم... آسمان ریسمان نمی‌بافد؛ غر می‌زند و شیرین تعریف می‌کند... ...