ماجراهای شاعرانۀ یک فیزیک | الف


«حتی واقعیت‌های علمی می‌توانند با خشکی‌شان ذهن را خاک‌آلود کنند.» این جمله‌ی هنری دیوید ثورو وقتی به ذهنم متبادر شد، که این بند را خواندم:

هلگولند؛ درک معنای انقلاب کوانتومی» [Helgoland : making sense of the quantum revolution] نوشته کارلو روولی [Carlo Rovelli]

«برای تسکین یک آلرژی که دچارش بود به جزیره آمده بود. هلگولند – نامی که معنی‌اش جزیره‌ی مقدس است – عملاً درختی ندارد و گرده‌ی بسیار کمی در هوایش است. (به قول جیمز جویس در «اولیس»: «هلگولند با تک‌درختش».) شاید افسانه‌هایی نیز از مخفی شدن دزد دریایی نابکار، اشتورتبکر در جزیره که هایزنبرگ در کودکی دوست داشت، در ذهنش بود. اما دلیل اصلی هایزنبرگ برای آن‌جا بودن، غوطه‌ور شدن در مسأله‌ای بود که برایش به دغدغه تبدیل شده بود، مبحثی داغ که نیلز بور به او محول کرده بود. کم می‌خوابید و اوقاتش را در تنهایی می‌گذراند و سعی می‌کرد چیزی را محاسبه کند که قوانین درک‌نشدنی بور را توجیه کند. هر از گاهی دست از کار می‌کشید تا بالای صخره‌‌های جزیره برود یا اشعاری از "دیوان غربی-شرقی" گوته را حفظ کند، مجموعه اشعاری که در آن بزرگ‌ترین شاعر آلمان عشقش را به اسلام ترنم می‌کرد.»

آدم با خواندن این سطور گمان می‌کند که با شروع یک رمان امروزی سروکار دارد. البته که جذابیت رمان را دارد، اما «هلگولند؛ درک معنای انقلاب کوانتومی» [Helgoland : making sense of the quantum revolution] نوشته کارلو روولی [Carlo Rovelli] درباره‌ی دشوارترین و پیچیده‌ترین حوزه‌ی دانش است: فیزیک کوانتوم. انقلاب مطلق در نگاه علمی به جهان.

ما مدام از نگاه علمی به عالم و آدم دم می‌زنیم. بر اساس نگاه علمی، دین و اخلاق و فرهنگ و سنت و سیاست و همه‌چیز را – البته به خیال خام خودمان – می‌سنجیم و حتی زیر سؤال می‌بریم. اما نگاه علمی دقیقاً چیست؟ علم در بنیادی‌ترین لایه‌اش فیزیک است و امروزه جدیدترین نسخه‌اش فیزیک کوانتوم است. یکی از ویژگی‌های فیزیک کوانتوم این است که هنوز به آگاهی جمعی انسان‌ها وارد نشده است؛ این درحالی‌ست که تقریباً صد سال از عمرش می‌گذرد و رسانه‌های جمعی کوچکترین و بی‌اهمیت‌ترین خبر را حداکثر ظرف چند دقیقه در کل جهان به سمع و بصر و مغز مردمان می‌رسانند. اگر بیشتر افراد فیزیک کوانتوم نمی‌دانند، پس دم زدن از نگاه علمی به امور چه معنایی دارد؟! اصلاً چرا این‌طور است؟

این‌طور است، چون فیزیک کوانتوم بسیار پیچیده و مبهم یا دست‌کم بسیار عجیب و غریب است. آن‌قدر خلاف‌آمد عادت است که برخی بر این باورند که اساساً فهمیدنی نیست! حداکثر عده‌ای بسیار اندک می‌توانند از آن سر دربیاورند، حتی در میان فیزیک‌دانان! برای نمونه، اینشتین آستین بالا زد که حرف‌های هایزنبرگ را ابطال کند و نشان دهد که ورژن پیشرفته‌ی فیزیک کوانتوم غلط است. کار به جایی رسید که اساتید فیزیک به دانشجویان توصیه می‌کردند از اینشتین فاصله بگیرند. رابرت اپنهایمر هم صراحتاً می‌گفت اینشتین پاک قاطی کرده است.

همین‌جا این سؤال مطرح می‌شود که اصلاً چرا فیزیک کوانتوم جانشین فیزیک‌های قبلی، از جمله فیزیک نسبیّت، شد؟ پاسخ این است که فیزیک کوانتوم موفق‌تر بود. به این معنا که بهتر از فیزیک‌های قبلی امور خرد و کلان جهان را تبیین می‌کند. طبق فیزیک‌های قبلی، برخی از پدیده‌ها درست تبیین نمی‌شوند، اما فیزیک کوانتوم آن‌ها را به‌خوبی حل‌وفصل می‌کند. ولی در این‌جا یک اتفاق بسیار عجیب رخ می‌دهد. اگرچه فیزیک کوانتوم می‌تواند همه‌چیز را تبیین کند، اما خودش مبهم و نامعلوم است! وقتی آن را برای تبیین پدیده‌های جهان به‌کار می‌گیریم، هیچ مشکلی نیست، اما به‌محض این‌که نگاه‌مان را به خود آن معطوف می‌کند تا از خودش سر دربیاوریم، همه‌چیز تیره و تار می‌شود. گویی پا به سرزمینی می‌گذاریم که پوشیده از مه غلیظ است.

پس، دلیل آن مخالفت‌ها این است که فیزیک کوانتوم با مفاهیم و نظریات پایه‌ایِ فهم ما ناهمخوان است. با مقولات معمولی یا قالب‌های متعارف ذهن‌مان نمی‌توانیم این نوع دانش را بفهمیم. اساساً این فیزیک بدین معناست که این مقولات و قالب‌ها را باید کنار بگذاریم. واقعیت – همین واقعیت مادی دم‌دستی – اصلاً و ابداً آن چیزی نیست که الان داریم تصور می‌کنیم؛ به‌کلی متفاوت است. باور کنید یا نه، بدون اغراق، فیزیک کوانتوم از فیلم‌های علمی-تخیلی هم عجیب‌تر و پیچیده‌تر است.(در همین کتاب چنین عجایبی خواهید دید.) با همه‌ی این اوصاف و دشواری‌ها، کسی که دغدغه‌ی حقیقت‌جویی دارد، نمی‌تواند نسبت به آن بی‌تفاوت باشد. باید چیزی، لااقل چیزکی، از آن بداند تا ناکام از دنیا نرود.

اما برای آموختن فیزیک کوانتوم باید به سراغ چه منابعی برویم؟ خیلی‌ها خیال می‌کنند که بهترین گزینه کتاب‌های درسی، مثلاً کتاب‌های دانشگاهی، است. نه، این‌طور نیست. آن نوع کتاب‌ها پُراند از اعداد و ارقام و فرمول و معادله و نماد و علامت و غیره. سختی و خشکی این‌ها به کنار، هیچ‌کدام فیزیک کوانتوم نیست. این‌ها قالب ریاضی فیزیک کوانتوم یا صورت‌بندی ریاضی آن هستند. خودِ خودِ فیزیک کوانتوم از جنس دیگری است.

گفتیم که برای فهم فیزیک کوانتوم باید ذهن متعارف‌مان را کنار بگذاریم. باید با ذهنیتی غیر از این ذهنیت روزمره به سراغش برویم. برای درک و فهم فیزیک کوانتوم باید نگاهی شاعرانه یا حتی عارفانه به جهان داشته باشیم. اگر این حرف سنگین است، به یاد داشته باشیم که حتی شرودینگرِ ملحد و لامذهب نگاهی عارفانه به عالم داشت که از عرفان‌های شرقی گرفته شده بود و از همان جنس بود. (شرودینگر به ادیان و عرفان‌های هندی علاقه و حتی اعتقاد داشت.) یا به قول ورنر هایزنبرگ: «در فیزیک کوانتوم، بنیاد جهان مادی خودش مادی نیست.» نکته‌ی دوم این است که همان‌طور که ارسطو در روش‌شناسی پژوهش‌های خود بارها تصریح کرده، برای فهم یک پدیده باید سیر تکوین و تکوّن آن را از نقطه‌ی شروعش دنبال کنیم. کارلو رووِلّی، فیزیک‌دان ایتالیایی، با توجه به این دو نکته، کتاب زیبا و کم‌نظیرش را تألیف کرده است. شروع شاعرانه از جزیره‌ی هلگولند که محل تولد فیزیک کوانتوم است و پس از آن ما را می‌کشاند به درون دریایی از موضوعات، ماجراها و مسائلی که یکی از یکی عجیب‌تر و جالب‌تر است. بله، قصه‌ها تعریف می‌کند از خودش، دوستانش، فیزیک‌دانان و سایر اندیشمندان غرب و شرق عالم. این کتابی‌ست سرشار از شگفتی‌های پیش‌بینی‌نشده، درست همانند جهان کوانتومی.

کتاب از سه بخش تشکیل شده است. بخش اول شکل‌گیری فیزیک کوانتوم و مسائل گیج‌کننده‌ای را که در پی داشت روایت می‌کند. بخش دوم به تلاش‌هایی می‌پردازد که برای پاسخ دادن به آن مسائل پیچیده صورت گرفتند. بخش پایانی شامل نتایج و پیامدهای فیزیک کوانتوم می‌شود و این‌که چه تغییری بنیادینی در نگرش ما به واقعیت ایجاد می‌کند. منظور از این تغییر، صرفِ تغییر در نظریات نیست؛ مسئله جدی‌تر از این حرف‌هاست. برای مثال نویسنده خاطرنشان می‌کند که «نظریه‌ی کوانتومی به ما پاسخ صریحی نمی‌دهد، ولی نحوه‌ی پرسیدن را عوض می‌کند.» خواننده باید پیشاپیش بداند که اگرچه با کتاب کوچکی سروکار دارد، اما مطالب بسیار زیاد و نکات خیلی مهمی در آن گنجانده شده است.

در آغاز این یادداشت گفتیم که در آغاز کتاب می‌خوانیم که هایزنبرگ در هلگولند به یاد گوته بود، در پایان هم می‌گوییم که در پایان کتاب می‌خوانیم که گوته نیز به یاد آن‌جا بود: «گوته درباره‌ی هلگولند، آن مکان ناآرام و بادزده، نوشت که یکی از آن مکان‌های زمین است که "نماد سحرآمیزیِ بی‌پایان طبیعت است". و این‌که در جزیره‌ی مقدس می‌توان "روح جهان" را تجربه کرد، Weltgeist را. کسی چه می‌داند، شاید همین روح بود که با هایزنبرگ سخن گفت و کمکش کرد کمی از مهی را که جلوی دیدمان را گرفته، بزداید...»

................ تجربه‌ی زندگی دوباره ...............

در دادگاه طلاق هفتمین زنش حضور دارد... هر دو ازدواج‌های متعدد کرده‌اند، شکست‌های عاطفی خورده‌اند و به دنبال عدالت و حقیقتند... اگر جلوی اشتهاتون به زن‌ها رو نگیرین بدجوری پشیمون می‌شین... اشتتلر تا پایان داستان، اشتهایش را از دست نداد، ترفیع شغلی نگرفت و پشیمان هم نشد... دیگر گاوصندوق نمی‌دزدند بلکه بیمه را گول می‌زنند و با ساختن صحنه تصادف، خسارت می‌گیرند... صاحب‌منصب‌ها و سیاستمداران، پشت ویترین زندگی‌شان، قانون و عدالت را کنار می‌گذارند ...
زنی خوش‌پوش و آراسته که خودش را علاقه‌مند به مجلات مد معرفی می‌کند... از تلاش برای به قدرت رسیدن تا همراهی برای در قدرت ماندن... قانون برای ما، تصمیم حزب است... پژوهشگرانی که در رساله‌های علمی به یافته‌های دانشمندان غربی ارجاع می‌دادند به «دادگاه‌های شرافت» سپرده می‌شدند... دریافت جایزه خارجی باعث سوءتفاهم بین مردم کشور می‌شد... ماجرای ویلایی که با پول دولت ساخت همه‌ خدمات او به حزب را محو کرد... سرنوشت تلخ او خودکشی ست ...
روابط متقابل زردشتیان و مسلمانان... ادبیات پیش‌گویانه با ایجاد مشابهت‌هایی میان تولد و زندگی‌نامه‌ی محمد[ص]، زردشت و شاهان ایرانی برقراری روابط اجتماعی میان دو گروه را آسان‌تر کرد... پیروزی مسلمانان تجلی لطف خداوند توصیف می‌شد و هر شکست زردشتیان گامی به سوی آخرالزمان... از مهمترین علل مسلمان شدن زردشتیان: ایمان خالصانه به اسلام، باور به اینکه پیروزی‌های اعراب اعتبار اسلام را تأیید می‌کند، به‌دست آوردن آزادی(اسیران)، تهدید به مرگ، انگیزه‌های مالی و اجتناب از پرداخت خراج ...
جنبش‌های اجتماعی نوعی همبستگی اجتماعی به ارمغان می‌آورند که می‌توانند فرصتی برای احیای دو عنصر کلیدی حیات مبتنی بر سرمایه اجتماعی ـ یعنی ارزش‌های مشترک و ارتباطات بیشتر ـ فراهم کند... «اجتماع» عرصه‌ای است که نه منافع فردی در آن سیطره دارد، نه فرد در جمع ذوب شده است... سه‌ضلع دولت، بازار و اجتماع سرنوشت جامعه را رقم می‌زنند... برخورد انحصارگرایانه گروه‌های مذهبی نسبت به سکولارها در داخل و دین‌ستیزی بنیادگراهای سکولار در خارج کشور، منازعه‌ای برابر نیست ...
قدرت در هر زمان و مکان نقاب‌هایی مسخ‌شده از چهره‌ی دین می‌سازد و آن را به‌عنوان دین عرضه می‌کند تا ستم خویش را مشروع جلوه دهد... نشان می‌دهد که خوانش ایدئولوژیک از حاکمیت چگونه بر دیدگاه اسلام‌گرایانی همچون ابوالاعلی مودودی و سید قطب تاثیر گذاشته است... بسیاری از حاکمان از شعار «اطاعت از اولی‌الامر» استفاده می‌کنند و افراد جامعه را سرکوب و آزادی آن‌ها را سلب می‌کنند... معترضان از عثمان خواستند که ترک حکومت کند، اما او نپذیرفت و به‌جای حل اعتراضات از طریق دموکراتیک دست به خشونت زد ...