کافکای السالوادور | سازندگی


اوراسیو کاستیانوس مویا [Horacio Castellanos Moya] (1975-)، رمان‌نویسِ تبعیدیِ السالوادوری، ظاهرا برای همیشه تحت‌تاثیر وحشتِ متاثر از جامعه‌ای که در آن بزرگ شده، قرار گرفته است. رمان‌های این نویسنده، زندگیِ کسانی را به تصویر می‌کشد که روبرتو بولانیو، نویسنده فقید شیلیایی، آن را «ویتنام مخفیِ» آمریکای لاتین ‌نامیده است. از نظر جیمز وود منتقد برجسته آمریکایی، کاستیانوس مویا نویسنده‌ای پرشور است که رمان‌های کوتاه او طنزی به‌غایت مفهومی و فانتزی را دربردارد و خواننده را بسیار تحت‌تاثیر قرار می‌دهد.

اوراسیو کاستیانوس مویا [Horacio Castellanos Moya] دیوانگی» [Senselessness (Insensatez)]

اوراسیو کاستیانوس مویا در جهان غرب با رمان «دیوانگی» [Senselessness (Insensatez)] نامش سر زبان‌ها افتاد؛ رمانی که برای اولین‌بار با ترجمه حسین ترکمن‌نژاد به فارسی ترجمه شد و پس از آن رمان دیگری از این نویسنده به نام «انزجار» از سوی نشر خوب منتشر شد. انتشار «دیوانگی» در غرب سیلی از ستایش‌ها را روانه نویسنده و کتاب کرد: خونو دیاس نویسنده برنده پولیتزر، «دیوانگی» را رمانی «خارق‌العاده» معرفی کرد و روبرتو بولانیو آن را «طنزی نیشدار همانند فیلم باستر کیتون و بمب ساعتی» توصیف کرد. مجله بلیور هم «دیوانگی» را آرام‌بخش همچون آثار کافکا نامید و راسل بنکس هم آن را افسانه‌ای اخلاقی که به‌طور درخشان ساخته شده، گویی کافکا برای منبع مواد خود به آمریکای لاتین رفته باشد.

در 26 آوریل 1988 مونسنور خوان خوزه جراردی کندرا چند روز پس از انتشار گزارش هزاروچهارصد صفحه‌ایِ چهار جلدی درمورد جنایات مرتکب‌شده ارتش در طی جنگ داخلی بی‌پایان گواتمالا، در گاراژ خود با تکه‌ای از بتن مورد ضرب‌وشتم قرار گرفت و کشته شد. گزارش با لغاتی به‌شدت صریح، شکنجه، تجاوز و نسل‌کشی مرتکب شده علیه مایاهای بومی گوآتمالایی را موبه‌مو شرح می‌دهد که ارتش گمان می‌کرد به جنگجویان چریک پناه می‌دادند.

«دیوانگی» اولین رمان نویسنده السالوادورایی اوراسیو کاستیانوس مویا است که فارسی ترجمه شده است و خیلی کم نامها و تاریخها را ذکر می‌کند، بااین‌حال عناصر اصلی داستان وجود دارند: در شهری بی‌نام، مردی بی‌نام‌ونشان گزارش هزاروصد صفحه‌ای چهار جلدی را تصحیح و ویرایش می‌کند که قتل‌عام مردم بومی توسط رژیم ارتشی ناشناس را نقل می‌کند. کاستیانوس مویا به این حقایق با استفاده از آنها برای درنظرگرفتنِ تاثیراتِ حافظه و زبان یا روشهایی که ما از طریق آنها داستانهای گذشته خود را جذب کرده و به‌طور غم‌انگیزی بازسازی می‌کنیم، روح می‌بخشد.

راوی کتاب که داستان خود را در جملات طولانی و گسترده نقل می‌کند، پس از نوشتن مقاله‌ای در انتقاد از دولت مجبور شد زادگاهش السالوادور را ترک کند. با رسیدن به «کشور همسایه» دوستی به او کمک می‌کند و وظیفه تصحیح و ویرایش گزارش حقوق بشر را به او می‌دهد، یا به‌قول راوی «تمیزکردن و آراستن دستهای کاتولیکی که قبلا داشتند آماده می‌شدند تا به چریک‌ها رشوه دهند.» او با ملحد و هوسران باله‌ای ناراحت‌کننده از غم و نمایشی طنز را آغاز می‌کند که مجذوب زبان ساده و شکسته تاریخهای شفاهی می‌شود، درحالی‌که تلاش می‌کرد تا کارمندان اسقف اعظم را متقاعد کند که با او وارد رابطه شوند.

راوی که بیش از پیش نسبت به متن مخوفی که تصحیح می‌کند وسواس دارد، به جنون پارانوئیدی دچار می‌شود، سخنرانی او به نقل‌قولهایی از گزارش محدود می‌شود. متقاعد شده که او نه‌تنها توسط دوست پسر سرباز یک معشوق احتمالی، بلکه توسط یک شکنجه‌گر نظامی بدنام شکار شده است (که نامش با رئیس سابق اطلاعات نظامی گوآتمالا، اتو پرز مولینا، که برخی او را به سازماندهی ترور جراردی متهم کردند کنار یکدیگر استفاده می‌شود) او در کلیسایی پنهان می‌شود و درنهایت درست پیش از انتشار گزارش از کشور فرار می‌کند.

سبک خشن، غنی و بسیار سرگرم‌کننده اوراسیو کاستیانوس مویا لذت‌بخش است. در جایی راوی اظهار ناراحتی می‌کند که «هیچ‌کس عاقلانه علاقه‌ای به نوشتن، انتشار یا خواندن رمان دیگری درمورد مردم بومی کشته‌شده ندارد.» خوشبختانه، نویسنده ما در این مورد احساساتش را محدود کرده است. به قول کریس فاتز، منتقد و داستان‌نویس، «دیوانگی»، کتابی اندوهناک و طاقت فرسا است. همچنین فوق‌العاده زیبا و به‌نوعی نمادین در عمیقترین سطحی که ممکن است پاسخ هر انسانی_ با تمام ناتوانیهایش_ تحت چنین فشار وحشتناکی باشد.»

رمان «دیوانگی» از دریچه ذهن یک بیمارِ ویراستار به جنایت هولناک ارتش گوتامالا در جریان جنگ داخلی این کشور می‌پردازد و به‌این‌ترتیب، هم ابعاد سیاسی دارد و هم ابعاد روان‌شناختی. این رمان از عناصر ژانرهای وحشت و تریلر بهره می‌گیرد و راوی نامطمئنی دارد که به صورت اول‌شخص داستان را روایت می‌کند: «مشاعر من مختل شده است. این جمله را با ماژیک زرد هایلات کردم و حتی در دفترچه یادداشتم هم نوشتم، چون از این جلمه‌های مبتذل روزمره نبود؛ از جنس کلمات قصار قلنبه‌سلنبه هم نبود، جمله‌ای بود که بیشتر از هر جمله دیگری که روز اول کارم خواندم بهت‌زده‌ام کرد؛ جمله‌ای که در همان برخورد اولم با متن مو به تنم سیخ کرد: همان متن هزاروچهارصد صفحه‌ای با خط‌های نزدیک به هم که دوستم، اریک، روی میز کار آینده‌ام گذاشته بود تا درباره مسئولیتی که قرار بود بر عهده بگیرم ذهنیت پیدا کنم. با خودم تکرار کردم مشاعر من مختل شده است. از عمق آشفتگی روحیِ این مردِ کاکچیکل، که قتل خانواده‌اش را به چشم دیده بود، مبهوت ماندم؛ مبهوت از اینکه این مرد بومی از فروپاشی روانی خود درنتیجه تماشای کشتار خانواده‌اش آگاه بوده. درست است که خودش مجروح و نیمه‌جان افتاده بود، اما دیده که سربازان ارتش کشورش، در اوج نفرت و بی‌رحمی، هر چهار بچه کوچکش را با قداره تکه‌تکه کرده‌اند و بعد به سراغ زنش رفته‌اند...»

................ تجربه‌ی زندگی دوباره ...............

خود را با نسخه دیگری از رمان روبه‌رو خواهد دید... هر آنچه از راسکلنیکف، سونیا مارملادوف، سویدریگایلف، دونیا خواهر راسکلنیکف و حتی شخصیت‌های فرعی مانند لوژین و رازومیخین شنیده بودیم، مانند نوک کوه یخی بوده که بخش اعظم آن هویدا نبود... همسر با وفای داستایفسکی پس از گذشت 30سال از مرگ نویسنده این یادداشت‌ها را به دولت تسلیم می‌کند... یادداشت‌ها درواقع مرحله جنینی و پرورش شخصیت‌ها و روانشناسی آنهاست ...
آن‌چنان که فکر می‌کنیم در ادوار تاریخی اندیشه‌ ایرانی یک‌دست نبوده است... سنت ایرانی هیچ‌گاه خالی از اندیشه حکومت نبوده است... تمام متن در ذیل سپهر کیهان‌خدایی پر از تاثیر بخت و اقبال و گردش چرخ و ایام است... پادشاهی امری الهی است... باید زمان طی می‌شد تا انسان ایرانی خود به این باور برسد که سرنوشت به دست خویشتن است... اطراف محدود ما که می‌تواند نظام کل هرکسی باشد؛ بازتاب احوال و درک اوست ...
بازگوکردن روابط عاشقانه بی‌نتیجه‌اش، اقدامش به خودکشی، دوستی‌ها و پروژه‌های ادبی‌ منقطعش، تحت‌‌الشعاعِ بخش‌هایی از پیشینه خانوادگی قرار می‌گیرد که مسیر مهاجرت از جمهوری دومینیکن به ایالات متحده آمریکا را معکوس می‌کند و روی زنان خانواده اسکار متمرکز می‌شود... مادرش زیبارویی تیره‌پوست بود... عاشق جنایتکار بدنامی شد... ارواح شرور گهگاه در داستان به‌کار گرفته می‌شوند تا بداقبالی خانواده اسکار را به تصویر بکشند ...
فهم و تحلیل وضعیت فرهنگ در جامعه مصرفی... مربوط به دوران اخیر است، یعنی زاده مدرنیته متأخر، دورانی که با عناوین دیگری مثل جامعه پساصنعتی، جامعه مصرفی و غیره نامگذاری شده است... در یک سو گرایشی هست که معتقد است باید حساب دین را از فرهنگ جدا کرد و برای احیای «فرهنگ اصیل ایرانی» حتی باید آن را هر گونه «دین خویی» پالود؛ در سوی مقابل، اعتقاد بر این است که فرهنگ صبغه‌ای ارزشی و استعلایی دارد و هر خصلت یا ویژگی فرهنگیِ غیردینی را باید از دایره فرهنگ بیرون انداخت ...
وقتی می‌خواهم تسلیم شوم یا وقتی به تسلیم‌شدن فکر می‌کنم، به او فکر می‌کنم... یک جریان به‌ظاهر بی‌پایان از اقتباس‌ها است، که شامل حداقل ۱۷۰ اجرای مستقیم و غیرمستقیم روی صحنه نمایش است، از عالی تا مضحک... باعث می شود که بپرسیم، آیا من هم یک هیولا هستم؟... اکنون می‌فهمم خدابودن چه احساسی دارد!... مکالمه درست درمورد فرانکنشتاین بر ارتباط عمیق بین خلاقیت علمی و مسئولیت ما در قبال خود و یکدیگر متمرکز خواهد شد ...