رصد هنرِ نقالی در تهرانِ پیشاپایتخت |اعتماد


طومارهای نقالی از انواع داستانی ادب عامه هستند که تا حدود بیست سال پیش هیچ نسخه کاملی از آنها تصحیح و منتشر نشده بود. نخستین طومار کامل را آقایان مهران افشاری و مهدی مداینی در سال 1377 تصحیح و با عنوان «هفت ‌لشکر» منتشر کردند. البته پیش از این تاریخ استادان پیشکسوت دکتر محجوب و دکتر دوستخواه قسمت‌هایی از برخی طومارها را منتشر کرده بودند.

طومار نقالی شاهنامه هفت‌لشکر محمد جعفری قنواتی

طی سال‌های اخیر توجه پژوهشگران به این نوع ادب عامه بیشتر شده است؛ به گونه‌ای که طی 10 سال گذشته پژوهشگران چند طومار را تصحیح و منتشر کرده‌اند که مهم‌ترین آنها یکی طومار نقالی شاهنامه و دیگری شاهنامه نقالان است. طومار نخست را دکتر سجاد آیدنلو تصحیح کرده است. این طومار که در سال 1135ق، آخرین سال سلطنت شاه سلطان حسین صفوی، کتابت شده، کهن‌ترین طومار تاکنون شناخته شده است. طومار دوم را مرشد عباس زریری (درگذشت 1350ش) از نقالان مشهور اصفهان، نوشته و دکتر جلیل دوستخواه منتشر کرده است. این طومار مشروح‌ترین طوماری است که تاکنون منتشر شده است. متاسفانه به‌رغم اهمیت طومارها، ظاهرا تعداد بسیار کمی از آنها از تاراج زمانه محفوظ مانده اند.

شناسایی طومارهای باقی مانده و انتشار همه آنها از جمله وظایف پژوهشی مهمی است که تحقق آنها در تعمیق پژوهش‌های ادب عامه و نیز پژوهش‌های حوزه ادبیات حماسی بسیار موثر خواهد بود. «شاهنامه هفت لشکر» یکی از معدود طومارهای باقیمانده است که اخیرا به کوشش محمد جعفری قنواتی و زهرا محمدحسنی صغیری تصحیح و منتشر شده است. این طومار در سال 1208 ق، سال پیروزی قطعی آغامحمدخان قاجار بر زندیه، کتابت شده است. همانگونه که مصححان محترم یادآوری کرده‌اند باتوجه به اینکه کهن‌ترین طومار تاکنون شناخته شده 1135 ق تحریر شده این طومار را باید از طومارهای کهن به شمار آورد. همچنین با استناد به نسبت «الطهرانی» به پایان نام کاتب، می توان حدس زد که طومار در تهران نوشته شده باشد. این موضوع از این سبب اهمیت دارد که موید رواج هنر نقالی در تهران پیش از پایتخت شدن است.

شاهنامه هفت لشکر طوماری کامل و مفصل است که از کیومرث شروع و با مرگ بهمن به پایان می رسد. مصححان مقدمه‌ای بسیار مفصل و پژوهشی بر کتاب نوشته‌اند که نشان از درک عمیق آنها از طومارهای نقالی و نیز هنر نقالی دارد. در بخش نخست مقدمه این مقولات و مسائل به شرح، بررسی شده‌اند: محتویات و مآخذ طومارها، اهمیت طومارهای نقالی، شامل سابقه و اصالت برخی داستان‌ها، آداب و آيین‌های بازتاب یافته در طومارها و اهمیت زبانی طومارها، مقایسه متن طومارها با مجالس نقالی، جایگاه طومارها در طبقه بندی انواع ادبی، زبان طومارها، ویژگی‌های محتوایی طومارها، تناقض‌های داستانی در طومارها و سرانجام تاریخچه‌ای مختصر از تصحیح و چاپ طومارهای نقالی طی سال‌های اخیر. اگرچه همه این بخش خواندنی است، اما چند موضوع آن بسیار بدیع هستند که به دو مورد آن اشاره می‌شود؛ یکی از این مباحث که مصححان به شرح ارائه داده‌اند بررسی نوع (ژانر) ادبی طومارهاست.

در این بخش طومارها از لحاظ ساختار با داستان‌های بلند ادب عامه مانند سمک عیار، ابومسلم‌نامه، داراب‌نامه و امثال اینها مقایسه و وجوه مشترک و تفاوت‌های آنها نشان داده شده است. از نظر مصححان نخستین و نمایان‌ترین تشابه میان طومارها و داستان‌های بلند ادب عامه ساختار ماجرایی یا اپیزودیک یا به عبارت دیگر نقش ماجرا و حادثه در این متن‌هاست. توالی ماجراها و حادثه‌ها در طومارها، همچون داستان‌های بلند ادب عامه پایانی ندارد. در بسیاری از موارد حذف برخی حوادث و ماجراها خللی در ساختار داستان ایجاد نمی‌کند. حتی ممکن است جذابیت داستان را برای خواندن و نه برای اجرا بیشتر نیز نماید. نکته بدیع دیگر در این بخش مقایسه متن طومارها با مجالس زنده نقالی است.

مصححان مجلس نقالی یکی از مرشد سعیدی و یکی از مرشد زریری را که در دسترس داشته‌اند با طومارهایی که این دو مرشد نوشته‌اند مقایسه کرده‌اند و براساس این مقایسه نظریات خود را توضیح داده‌اند. در این مقایسه مشخص شده است که تعداد واژه‌ها در اجرای زنده هر دو نقال بیش از دو برابر تعداد واژه‌های همان داستان در طومار هر یک از دو نقال است. آنها پس از این نکته اضافه می‌کنند افزایش واژه‌ها در هر دو مجلس نقالی فقط به سبب شاخ و برگ دادن نیست، بلکه شامل متمرکز شدن نقال در وصف برخی شخصیت‌ها نیز می‌شود که نتیجه‌اش تشخص بیشتر آنهاست. از همین مقایسه مشخص می‌شود که زبان مرشد زریری در اجرای زنده با زبانی که در تحریر طومار به کار برده بسیار متفاوت است. زبان وی در اجرای زنده، زبانی ساده و نزدیک به زبان گفتاری است و واژه‌ها را گاه به شکل شکسته به کار می‌برد مانند «کله‌ش عیب داره»، «افراسیاب بد چیزیه‌ها» اما نثر طومار وی آمیخته‌ای از نثر منشیانه، زبان اداری و زبان گفتاری است. متن طومار با دقت و وسواس علمی تصحیح شده است. مصححان تا جایی که امکان داشته تغییری در متن نداده‌اند. حتی از تصحیح قطعی برخی افتادگی‌ها در متن خودداری کرده و شقه‌ای متفاوت را در پانوشت توضیح داده‌اند.

کتاب در شکلی بسیار زیبا از سوی انتشارات خاموش منتشر شده است. نگارنده مطالعه این طومار، به ویژه مقدمه علمی و دقیق آن را به علاقه‌مندان حوزه ادب عامه و ادبیات حماسی توصیه می‌کند‌ .

................ تجربه‌ی زندگی دوباره ...............

منجی آخرالزمانی هندوها... یک سفیدپوست مسیحی ادعا می‌کند آخرین آواتار ویشنو است؛ خدایی که هیئت جسمانی دارد... مخالفانش، این خدای تجسدیافته را باور ندارند و او را شیادی حرفه‌ای می‌دانند که با باندهای مواد مخدر در ارتباط است... قرار است با شمشیر آخته و کشتاری خونین جهان را از لوث جور و فساد جهانگیر پاک کند... برداشت‌های روان‌پریشانه از اعتقادات متعصبانه توسط فردی خودشیفته که خود را در جایگاه اسطوره‌ای منجی می‌پندارد و به خونسردی فاجعه می‌آفریند ...
خواهر و معشوقه‌اش، دروسیلا می‌میرد و کالیگولا بر اثر مرگ او به پوچی زندگی بشر پی می‌برد... آنچه کالیگولا می‌خواهد این است که به اندازه‌ی سرنوشت بی‌رحم شود تا از خلال بی‌رحمی او انسان‌ها به آن «بی‌رحمی دیگر» پی ببرند ... بزرگ‌زادگان دربار را به صورت عروسک‌های خیمه‌شب‌بازی درمی‌آورد که ریسمانشان در دست اوست. آنها را وامی‌دارد تا برای نجات زندگی خود همه‌چیز را تسلیم کنند و به همه چیز پشت کنند، یعنی همه‌ی آنچه در واقع علت وجودی زندگی آنهاست ...
پدر ویژگی‌های بارز یک آنیموس منفی (سایه مردانه) را در خود حمل می‌کند... در جوانی، خودکامه و جسور و بی‌توجه بوده و تا به امروز، تحقیرگر: به مادرت صد دفعه گفته‌ بودم از این پسر مرد در نمی‌آد... تلاش ناکام پیرمرد در دست‌درازی به معصومیت پسر موجب استقرار حس گناهی است که یک قدم تا «انزجار از خود» فاصله دارد. و این فاصله با تنبیه پدر و تایید مادر طی و تبدیل به زخمی عمیق می‌شود... او یک زخمی است که می‌تواند زخم بزند ...
کتاب سه بخش دارد و در هر بخش ماجرا از دید یکی از سه مرد خانواده روایت می‌شود... سه راوی سه نگاه ولی یک سوژه: مادر... تصویر موج‌های هم‌مرکز که یکی پس از دیگری به حرکت درمی‌آیند ولی هرگز به یک‌دیگر نمی‌رسند... از خاله آیرین می‌شنویم و از زندگی و رابطه‌اش با شوهر سابقش بوید،‌ از سوفی، خدمتکار خانه که دلبسته کارل است، ‌از کارل آلمانی و داستان‌های پدربزرگش،‌ از عمه کلارا و عمو ویلفرد و جزییات خانه‌شان و علایق‌شان... در فصل اول پسری سرکش و برادرآزار به نظر می‌آید ولی در فصل دوم وجوه تازه‌ای از شخصیت ...
مدیر کارخانه خبردار می‌شود که یکی از آشنایانش، به نام مهندس مارکو ماشینی ساخته است به اسم کاربوراتور که می‌تواند از خود ماده، جوهر ازلی آن را بیرون بکشد: «مطلق»... پدیده‌های عجیبی تولید می‌شوند: رخدادهای دینی مانند گرایش‌های مذهبی، وعظ و خطابه، معجزات و حتی انواع تعصبات مذهبی... هواخواهان خدای روی کشتی لایروبی! با طرفداران خدای میدان تربیت اسب! درگیر می‌شوند... کلیسای رومی که از آغاز با مطلق مخالفت داشت، سرانجام آن را می‌پذیرد ...