نویسنده نسل‌ها | سازندگی


نوشتن از عباس معروفی، نوشتن از قصه‌هایی است، که قهرمان‌هایشان حرف‌های نسلِ مرا با سکوتشان فریاد می‌زنند. نسلِ من، که پدرانش، که مادرانش، تازه انقلاب را پشت سر گذاشته بودند، تا طعمِ «استقلال- آزادی» را بچشند، با جنگی نابرابر مواجه شدند. آن جنگ، ما را با صدای آژیرهای قرمزش، به دنیایی آورد که همیشه قرمز ماند: چشم که باز کردیم، گریه‌هامان لابه‌لای گلوله‌ها گُم شد. گریه‌هامان را هیچ‌کس نشنید. دیوارها با گلوله‌ها فرومی‌ریخت و گریه‌هامان می‌مُرد و درد از لابه‌لای ویرانه‌ها مثل تاولی چرکین بیرون می‌زد و کودکان و مادران را با خود می‌برد به دنیای بهتری که خیلی دور بود. و این‌گونه ما با جنگ به دنیا آمدیم؛ با «سمفونی مردگان».

عباس معروفی سمفونی مردگان

نوشتن از عباس معروفی، نوشتن از سال‌های سرنوشت است که عباس معروفی با «سمفونی مردگان»اش، آینه‌ای برابرمان نهاد که در آن همزادهایمان، آیدین و آیدا از ما حرف می‌زدند (به‌ویژه آیدین) نسلی که می‌سوخت و رویاهایش را بر آب می‌دید: آیدین در برابر اراده‌ پدر، ایستادگی می‌کند. او برخلافِ حکمِ پدر ـ که او را به‌کار در مغازه‌ آجیل‌فروشی خودش فرامی‌خواند ـ تحصیل در دانشگاه تهران را برمی‌گزیند. در سروده‌های خود از انفعال سیاسی مردم هراسان است و آنان را به ایستادگی در برابر ارتجاع فرامی‌خواند. خواهر را برمی‌انگیزد تا برخلافِ امرِ پدرِ سنتی، با مهندس آرشیتکتی ازدواج کند که او را دوست دارد. این‌همه در سال‌های دهه بیست‌وسی خورشیدی می‌گذرد؛ سال‌هایی که پدران و مادران ما می‌زیستند. جابر اورخانی، تاجر خشکبار در اردبيل، با سه پسرش، يوسف، آيدين و اورهان، و تنها دخترش آيدا، «سمفونی مردگان» را می‌نوازند؛ سمفونی‌ای با کوبشِ مدامِ طبل و سنج و درام. آيدين، که از نسل من است، اهل شعر و شاعری و نوشتن و خواندن است؛ طرز فکرش با پدران و مادران ما تفاوت دارد. همین تفاوت نسل‌ها، شکاف نسل‌ها، موجب می‌شود تا اورهان و پدر به کمک هم کتاب‌ها و نوشته‌های آيدين را به آتش بکشند و او را از خانه برانند. سرنوشتِ نسلِ من، گریبانگیرِ آیدا هم می‌شود. او که با مرد تحصيلکرده‌ای در آبادان ازدواج می‌کند، تن به خودسوزی می‌دهد.

نوشتن از عباس معروفی، نوشتن از «سمفونی مردگان» است؛ حدیثِ بر دارکردنِ نسلِ من در دهه بیست‌وسی خورشیدی که جنگ دوم داشت آن‌سوی جهان را، آن‌سوی تمدن را، به آتش می‌کشید. «سمفونی مردگان» با آمدنش، جانی دیگر به رمان فارسی داد. جانی که با انتشار «طوبا و معنای شبِ» شهرنوش پارسی‌پور، «اهل غرقِ» منیرو روانی‌پور و «خانه ادریسی‌ها»ی غزاله علیزاده، بارور می‌شود. «سمفونی مردگان» با حضور خود، موجب شد تا بسیاری را به نوشتن وادارد: چه درباره «سمفونی مردگان» و ارتباط آن با «خشم و هیاهو»، و چه خود را به نوشتن داستان دیگری محک بزنند. در هردو صورتش، این یعنی که «سمفونی مردگان» با آمدنش، جانی دیگر به ادبیات فارسی داد که پیشترها هدایت‌ها و چوبک‌ها و ساعدی‌ها و گلستان‌ها و دانشورها و گلشیری‌ها و دولت‌آبادی‌ها و احمد محمودها داده بودند.

نوشتن از عباس معروفی، نوشتن از معلمی است که یازده‌سال ادبیات به نسل سوخته من درس می‌داد؛ نسلی که بخشی از خود را با «سمفونی مردگان» شناخت تا به‌سراغ عباس معروفی‌های خود برود و ادبیات معاصر فارسی را بهتر بشناسد: ادبیاتی که مجله «گردون» یکی از پرچمداران آن بود؛ مجله‌ای که یکی از مترقی‌ترین و تاثیرگذارترین مجله‌های ادبی ایران بعد از انقلاب بود، هرچند عمرش کوتاه بود: اندازه یک چشم‌به‌هم‌زدن، اما عمیق بود، انگار که با یک نگاه عاشق شوی. جز مجله گردون، باید به جایزه ادبی گردون هم اشاره کرد که در معرفی آثار ادبی سهم بسزایی داشت.

نوشتن از عباس معروفی، نوشتن از نویسنده‌ای است که با توقیفِ «گردون»اش، آنطور که خودش می‌گفت ناامید نشد، و نوشت. نوشت تا زنده بماند و به نسل من، بگوید بنویس و با نوشتن اعتراض کن! و این‌طور بود که «سال بلوا»یش را نوشت؛ «سال بلوا»یی که همچون «سمفونی مردگان» در دهه بیست می‌گذرد، در شهر کوچک سنگسر (زادگاه نویسنده). شهری کوچک که چون اردبیلِ «سمفونی مردگان»، می‌توان هرکجای این کره خاکی باشد: شهرِ من. شهرِ تو. شهرِ ما. «سال بلوا» رمانی است که با پرداخت دقیق و ساختاری منسجم، بار دیگر ما را به عباس معروفیِ «سمفونی مردگان» پل می‌زند. از یک‌سو جنگ و بلوا و هرج‌ومرج ناشی از آن که این‌بار شکل دیگری از جنگ را نشان می‌دهد، آنطور که در «سمفونی مردگان» شاهدش بودیم، و از سوی دیگر، عشقِ شکست‌خورده و مظلومیتِ زن، به شکل دیگری که در «سمفونی مردگان» تجربه‌اش کرده بودیم.

نوشتن از عباس معروفی، نوشتن از معروفیِ ادبیاتِ معاصرِ فارسی در جمهوری جهانی ادبیات است. معروفی از موفق‌ترین نویسنده‌های ایرانی است که بسیاری از آثارش به زبان‌های مختلف ترجمه شده. «سمفونی مردگان» و «سال بلوا» از رمان‌های موفق ترجمه‌شده معروفی است که بعد از موفقیت در آلمان، به زبان انگلیسی و چند زبان دیگر ترجمه شده. جدا از این، نوشتن از عباس معروفی، نوشتن از انتشارات «گردون» نیز هست؛ نشری که بعد از مهاجرات-تبعید آن را راه می‌اندازد، که در معرفی ادبیات فارسی به ایرانی‌های ساکن در غرب، و خود غربی‌ها موثر بوده، و البته معرفی نویسنده‌های ایرانی به ناشران آلمانی و ترجمه آثار فارسی به زبان آلمانی. و چاپ آثار خودش که در غربت نوشت: «ذوب‌شده»، «تماما مخصوص»، «فریدون سه پسر داشت» و «نام تمام مردگان یحیاست».

نوشتن از عباس معروفی، نوشتن از نویسنده‌ای است خلاق که تا زنده بود نوشت. و این نوشتن، یعنی نوشتن از عباس معروفی، نوشتن از بخشی از ادبیات معاصر فارسی که نمی‌توان آن را به هر دلیلی -شخصی یا ایدئولوژیک- حذف کرد؛ در دهه‌ای که رضا براهنی و هوشنگ گلشیری را به‌عنوان دو قطبِ ادبی در شعر و داستان معرفی می‌کنند، از ضلعِ سومی هم باید نام برد، و آن ضلع، عباس معروفی است؛ این را «سمفونی مردگان» و «سال بلوا» و دیگر آثارش به ما می‌گوید که همچنان چاپ می‌شود و همچنان در کتابفروشی‌ها و دستفروشی‌‌های سراسر ایران می‌فروشد. و این یعنی ما هنوز داریم از عباس معروفی و داستان‌هایش حرف می‌زنیم...

نوشتن از عباس معروفی یعنی نوشتن از ادبیات...

................ تجربه‌ی زندگی دوباره ...............

پدر ویژگی‌های بارز یک آنیموس منفی (سایه مردانه) را در خود حمل می‌کند... در جوانی، خودکامه و جسور و بی‌توجه بوده و تا به امروز، تحقیرگر: به مادرت صد دفعه گفته‌ بودم از این پسر مرد در نمی‌آد... تلاش ناکام پیرمرد در دست‌درازی به معصومیت پسر موجب استقرار حس گناهی است که یک قدم تا «انزجار از خود» فاصله دارد. و این فاصله با تنبیه پدر و تایید مادر طی و تبدیل به زخمی عمیق می‌شود... او یک زخمی است که می‌تواند زخم بزند ...
کتاب سه بخش دارد و در هر بخش ماجرا از دید یکی از سه مرد خانواده روایت می‌شود... سه راوی سه نگاه ولی یک سوژه: مادر... تصویر موج‌های هم‌مرکز که یکی پس از دیگری به حرکت درمی‌آیند ولی هرگز به یک‌دیگر نمی‌رسند... از خاله آیرین می‌شنویم و از زندگی و رابطه‌اش با شوهر سابقش بوید،‌ از سوفی، خدمتکار خانه که دلبسته کارل است، ‌از کارل آلمانی و داستان‌های پدربزرگش،‌ از عمه کلارا و عمو ویلفرد و جزییات خانه‌شان و علایق‌شان... در فصل اول پسری سرکش و برادرآزار به نظر می‌آید ولی در فصل دوم وجوه تازه‌ای از شخصیت ...
مدیر کارخانه خبردار می‌شود که یکی از آشنایانش، به نام مهندس مارکو ماشینی ساخته است به اسم کاربوراتور که می‌تواند از خود ماده، جوهر ازلی آن را بیرون بکشد: «مطلق»... پدیده‌های عجیبی تولید می‌شوند: رخدادهای دینی مانند گرایش‌های مذهبی، وعظ و خطابه، معجزات و حتی انواع تعصبات مذهبی... هواخواهان خدای روی کشتی لایروبی! با طرفداران خدای میدان تربیت اسب! درگیر می‌شوند... کلیسای رومی که از آغاز با مطلق مخالفت داشت، سرانجام آن را می‌پذیرد ...
شناخت و نقد ساختار آموزشی چین... با بهره‌گیری از محدودسازی آموزش به ارزیابی‌های کمی و هم با تاثیرگذاری سیاسی- ایدئولوژیک بر اندیشه‌های نوآموزان، آنها را از خلاقیت و آفرینشگری در گستره‌های گوناگون باز می‌دارد... برخی سیاستمداران و روزنامه‌نگاران نامدار امریکا خواستار الگوبرداری از چین در زمینه آموزش شده‌اند!... در چین نیز عبور از سد کنکور که «گائوکائو» نامیده می‌شود آسان نیست ...
ده دلیل برای امید به آینده... ما همیشه داریم علیه زمانِ حال در آرزوی بازگشت به گذشته طلایی می‌اندیشیم... این نزدیک‌بینی تاریخی برای گونه بشر منافع تکاملی دارد و در طول میلیون‌ها سال شکل گرفته است تا خطرات نزدیک بسیار مهم‌تر و جدی‌تر جلوه کنند و باعث هوشیاری انسان برای فرار یا غلبه بر آنها شوند... این مکانیسم تکاملی محمل مناسبی برای سوءاستفاده افراد و گروه‌ها و حکومت‌هایی می‌شود که برای پیشبرد اهداف خود نیاز به ایجاد ترس یا خلق دشمنان و خطرات خارجی دارند ...