به گزارش کتاب نیوز به نقل از ایبنا، نشست نقد و بررسی «مجموعه آثار میرزاحسن رشدیه»، جمعه 30 اردیبهشت‌ماه 1401 در سرای اهل قلم سی‌و‌سومین نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران برگزار شد.

مجموعه آثار میرزاحسن رشدیه سید رضا باقریان

در آغاز نشست سیدرضا باقریان موحد، گردآورنده و بازنشردهنده کتاب مجموعه آثار میرزا حسن رشدیه، گفت: من معلم ادبیات هستم. تقریباً 10 سال پیش بود که با اسم میرزاحسن رشدیه آشنا شدم و فهمیدم که یکی از بنیان‌گذاران آموزش‌وپرورش جدید ایران بوده‌اند. از خودم شرمنده شدم که او را تا آن زمان نشناخته بودم. دیدم معلمی با 20 سال سابقه‌ کار هستم و بر سر سفره‌ای نشسته‌ام که کسانی مانند رشدیه آن را گسترده‌اند. بنابراین تصمیم گرفتم ایشان را به کمک منابع موجود بشناسم. خیال می‌کردم منابع آماده است و تنها کافی است بروم و آن کتاب‌ها را تهیه کنم. وقتی به آموزش‌وپرورش تهران مراجعه کردم دیدم که عملاً هیچ کتاب و سندی درباره‌ رشدیه در اختیار ندارند. حتی کتابی به نام تاریخچه‌ سیستم آموزشی ما (چه در آموزش‌وپرورش و چه در دانشگاه تربیت معلم) در دست نیست. تصمیم این شد که با عزم راسخ‌تر کار شناخت رشدیه و تهیه آثار او را انجام بدهم.

وی افزود: در درجه‌ اول برای این‌که خودم او را بشناسم و در درجه‌ دوم برای جوان‌ترها، معلم‌ها و پژوهشگران، تا بدانند که در شغل معلمی چه کسانی چه زحمت‌هایی کشیده‌اند. بنابراین مجموعه آثار رشدیه را از کتابخانه‌ ملی تهیه کردم و آن‌ها را در اختیار دانشجویان گذاشتم تا محتوایشان را تحلیل کنند. اما دیدم که آن‌ها در خواندن کتاب‌های چاپ سنگی مشکل دارند. پس آثار را به شکل فایل درآوردم. 14 اثر بدین شیوه به‌راحتی در اختیار آنان قرار گرفت. تقریباً چهار تا پنج کتاب رشدیه را هنوز پیدا نکرده‌ام و امیدوارم کسانی که این چند کتاب را دارند آن را در اختیار ما بگذارند.

در دنباله نشست مهرداد فردیار، نویسنده و پژوهشگر، در پاسخ به این پرسش که: ارزش این کتاب در چیست؟ گفت: ذهنیت بیشتر ما این است که همه‌ کتاب‌های چاپی در کتابخانه‌هایی مانند کتابخانه‌ مجلس، کتابخانه‌ آستان قدس، کتابخانه‌ مَلک و جاهای دیگر نگهداری می‌شوند، اما این‌گونه نیست و این کمبود، کار محقق را سخت می‌کند. محقق به ماده‌ اولیه نیاز دارد. کسی که شصت-هفتاد سال پیش زندگی کرده و اکنون آثارش در دست نیست، محقق امروزی ناچار است به کتابی مراجعه کند که کسی در همان شصت-هفتاد سال پیش آن آثار را خوانده و برداشتی، دقیق یا غیر دقیق، از آن خوانده‌ها در خاطرات و یادداشت‌هایش آورده است و دیگران هم به آن استناد می‌کنند. چنین کاری خیلی دقیق نیست. بنابراین ما باید به آرشیوهایمان دقت بیشتری کنیم آن را به گونه‌ای سامان بدهیم که راهگشا باشد.

وی افزود: درباره‌ کتاب‌های درسی دچار مسأله‌ای هستیم. معمولاً کتاب‌های درسی از نظر ما اهمیت و ارزش زیادی ندارند. این احساس همیشه وجود داشته و بنابراین وقتی سال تحصیلی تمام می‌شود کتاب‌ها را به سبزی‌فروش و بقال و دیگران می‌دهیم که ورق‌ورق کنند! و کسی این کتاب‌ها را جمع‌آوری نمی‌کرد. حتی در فهرست‌هایی که تهیه کرده‌اند نام کتاب‌های درسی نیست. این دسترسی نداشتن نیز سبب سختی کار محقق می‌شود.

از سوی دیگر، در کتابخانه‌های ما اصطلاحی رایج بود به نام «وجین کردن». کتابدارها می‌آمدند و کتابی را که مثلاً صد سال پیش چاپ شده بود و اکنون مراجعه‌کننده‌ای نداشت از کتابخانه بیرون می‌بردند و کیلویی می‌فروختند یا خمیر می‌شد. می‌گفتند این کتاب‌ها به درد نمی‌خورد. کتاب‌های درسی چاپ سنگی هم چون نگهداری نشده‌اند و اگر هم هستند در مجموعه‌های خصوصی است، در دسترس محققان نیستند. از طرفی به مرور زمان جلد آن‌ها کنده شد و اول و آخر کتاب افتاده است و برای شناسایی نام کتاب به مشکل برمی‌خوریم. مگر آن‌که نسخه‌ دیگری از همان کتاب به دست بیاید. این‌ها را گفتم تا اشاره کرده باشم که تحقیق و کار آقای باقریان چقدر اهمیت دارد و سخت بوده است. کتاب‌های رشدیه چندین چاپ خورده‌اند اما ما فقط نسخه‌های معدودی از آن‌ کتاب‌ها را در اختیار داریم.

وی ادامه داد: اهمیت کتابی که باقریان چاپ کرده‌اند یک مقداری به ارزش تاریخی و اسنادی آن برمی‌گردد. مجموعه آثار رشدیه بخشی از تاریخ آموزش‌وپرورش در ایران است. یک بحث دیگر آن است که اکنون از آثار رشدیه چه استفاده‌ای می‌توان کرد؟ این مجموعه آثار ما را از پیشینه‌ کارهایی که در آموزش‌وپرورش انجام شده آگاه می‌کند و درمی‌یابیم که سابقه‌ کارهایی که الان انجام می‌دهیم چه بوده است.

باقریان موحد در بخشی دیگر از نشست افزود: اولین جایی که برای پیدا کردن آثار رشدیه مراجعه کردم، همان‌گونه که پیشتر اشاره شد، آموزش‌وپرورش بود. چون در آن‌جا بخش‌های مفصلی مثل واحد تحقیقات و پژوهش دارند. ولی آثار رشدیه در آن‌جا موجود نبود، به کتابخانه‌ ملی رفتم. 10 کتاب رشدیه فهرست شده بود. سه کتاب را موجود داشتند. بقیه در سیستم بود اما پیدا نمی‌شد. تهیه آن سه کتاب یکسال طول کشید. جلدهای دو و سه را پیدا کردیم اما جلد اول نبود. به مسوول کتابخانه مراجعه کردم و گفتم که کار مقابله‌ جلد اول مانده است؛ از شهرستان آمده‌ام و تا این کتاب را نبینم، نمی‌روم. مسوول کتابخانه در ابتدا از حرف من ناراحت شد اما گفت می‌شود و پیدا می‌کند. نشستم و منتظر ماندم. یک ربع بعد آمد و گفت که جلد اول موجود نیست. پافشاری کردم و گفتم باید پیدا بشود، تا آخر ساعت اداری می‌نشینم و از این‌جا نمی‌روم! نیم ساعت بعد مسوول کتابخانه با خبر خوش آمد و گفت که جلد اول را پیدا کرده است. کتاب ورق ورق بود و جلد نداشت. داخل پاکت هم گذاشته بودند. با این همه اوراق را اسکن کردم.

آن دو کتاب دیگر هم با مشکلات بسیار به دست آمد. یکی از کتاب‌ها را در بخش اسناد فهرست کرده بودند، نه در بخش کتاب‌ها. برای پیدا کردن آن چندین مدت تلاش کردم و به کمک معاون کتابخانه با دشواری پیدا شد. کتابی 27 ورقی بود و هر ورقی در گوشه‌ای نگهداری می‌شد.

میرزاحسن رشدیه

در ادامه فردیار با اشاره به ارزش برخی کتاب‌ها در پژوهش افزود: حمیدرضا شاه‌آبادی کاری در این زمینه انجام داده‌اند و کتاب «دروازه مردگان» را چاپ کرده‌اند. در آن‌جا به شخصیت رشدیه اشاره شده است. حقیقت آن است که ما خیلی از این شخصیت‌ها را نمی‌شناسیم. بلد هم نیستیم که چگونه آن‌ها را معرفی کنیم. وقتی سریالی از تلویزیون پخش می‌شود افراد معمولی تک‌تک شخصیت‌های آن را می‌شناسند. این نشان می‌دهد که رسانه چه قدرتی دارد. پس اهمیت دارد که این آثار و شخصیت‌ها را چگونه معرفی کنیم و ارائه بدهیم. یک داستان‌نویس می‌تواند از این کتاب برای نوشتن داستان استفاده کند یا پژوهشگر می‌تواند در کار تحقیق از آن بهره بجوید. بستگی به کار ما دارد.

مسعود تاره، نویسنده و پژوهشگر و دیگر سخنران نشست در بخشی از سخنان خود با اشاره به ارزش جمع‌آوری چنین مستنداتی بیشتر از جهت تاریخی است، گفت: متاسفانه محتوای درجه اول کمتر در دسترس دانشجویان و پژوهشگران قرار دارد و روشن است که با مجهولات نمی‌شود پژوهش کرد.

نویسنده و پژوهشگر با اشاره به این‌که در واقع فرایند عمومی کردن آموزش و پرورش با میرزاحسن رشدیه اتفاق افتاد افزود: مطالعه این کتاب نشان می‌دهد که روند انتقال آموزش عمومی به کشور ما و گذر از آموزش سنتی به آموزش مدرن چه چالش‌هایی داشته است.

وی همچنین گفت: بیشترین تنوع فرهنگی‌ای که الآن ما می‌بینیم از مشروطیت آغاز شد. تحولات ادبیات ما نیز در آن زمان‌ها شکل گرفت. الآن اگر فیلم‌سازی بخواهد فیلمی درباره‌ی ماجراهای آن دوره بسازد ناگزیر است که متون این‌چنینی را بخواند و دریابد که شیوه‌ بیان و ارائه‌ محتوا در آثار گذشتگان چگونه بوده است. سخن‌ام این است که هر چند کتاب‌های رشدیه برای آموزش ابتدایی نوشته شده‌اند ولی در کنار اسناد آن دوره تاریخی دارای اهمیت هستند.

فردیار در پایان با سپاسگزاری از باقریان موحد برای انتشار مجموعه آثار رشدیه گفت: امیدواریم وی باقی آثار رشدیه را هم بیابند و چاپ کنند (چون چند اثر او هنوز پیدا نشده است). این کتاب‌ها به مرور زمان توسط خود رشدیه تغییراتی کرده‌اند. فکر می‌کنم باید بررسی بشود و دیگران هم کمک کنند تا این کار انجام بگیرد.

در پایان نشست باقریان موحد با اشاره به این‌که سه کتاب از این مجموعه، درباره‌ اخلاق و نیز اعتقادات است گفت به نظرمن هنوز هم می‌شود که از این سه کتاب کمک گرفت. یعنی آموزش‌وپرورش می‌تواند از این کتاب‌ها استفاده کند؛ به‌ویژه کتاب اخلاق که حتی ارزش دارد که مستقل چاپ بشود. یک مثال بیاورم: یکی از چالش‌های بزرگ آموزش‌وپرورش، آموزش مسائل جنسی به دانش‌آموزان است. رشدیه در یکی از این کتاب‌ها، در ابتدا اشاره می‌کند و به بچه‌ها می‌گوید که نباید اجازه بدهند که دیگران به بدن آن‌ها دست بزنند، چون بدن آن‌ها فقط متعلق به خود آن‌هاست. من با دوست روان‌شناسی در این‌باره صحبت کردم و او گفت که این مساله در روان‌شناسی کنونی کودک هست و سخن درستی است. منظورم این است که برخی از آثار رشدیه هنوز هم در آموزش کاربرد دارند و باید به‌آن‌ها توجه شود.

یادآور می‌شود میرزا‏‏ حسن رشدیه با اصلاح نظام تعلیم و تربیت و تاسیس مدارس جدید، بنیان‌گذار آموزش و پرورش نوین است.

................ هر روز با کتاب ...............

پدر ویژگی‌های بارز یک آنیموس منفی (سایه مردانه) را در خود حمل می‌کند... در جوانی، خودکامه و جسور و بی‌توجه بوده و تا به امروز، تحقیرگر: به مادرت صد دفعه گفته‌ بودم از این پسر مرد در نمی‌آد... تلاش ناکام پیرمرد در دست‌درازی به معصومیت پسر موجب استقرار حس گناهی است که یک قدم تا «انزجار از خود» فاصله دارد. و این فاصله با تنبیه پدر و تایید مادر طی و تبدیل به زخمی عمیق می‌شود... او یک زخمی است که می‌تواند زخم بزند ...
کتاب سه بخش دارد و در هر بخش ماجرا از دید یکی از سه مرد خانواده روایت می‌شود... سه راوی سه نگاه ولی یک سوژه: مادر... تصویر موج‌های هم‌مرکز که یکی پس از دیگری به حرکت درمی‌آیند ولی هرگز به یک‌دیگر نمی‌رسند... از خاله آیرین می‌شنویم و از زندگی و رابطه‌اش با شوهر سابقش بوید،‌ از سوفی، خدمتکار خانه که دلبسته کارل است، ‌از کارل آلمانی و داستان‌های پدربزرگش،‌ از عمه کلارا و عمو ویلفرد و جزییات خانه‌شان و علایق‌شان... در فصل اول پسری سرکش و برادرآزار به نظر می‌آید ولی در فصل دوم وجوه تازه‌ای از شخصیت ...
مدیر کارخانه خبردار می‌شود که یکی از آشنایانش، به نام مهندس مارکو ماشینی ساخته است به اسم کاربوراتور که می‌تواند از خود ماده، جوهر ازلی آن را بیرون بکشد: «مطلق»... پدیده‌های عجیبی تولید می‌شوند: رخدادهای دینی مانند گرایش‌های مذهبی، وعظ و خطابه، معجزات و حتی انواع تعصبات مذهبی... هواخواهان خدای روی کشتی لایروبی! با طرفداران خدای میدان تربیت اسب! درگیر می‌شوند... کلیسای رومی که از آغاز با مطلق مخالفت داشت، سرانجام آن را می‌پذیرد ...
شناخت و نقد ساختار آموزشی چین... با بهره‌گیری از محدودسازی آموزش به ارزیابی‌های کمی و هم با تاثیرگذاری سیاسی- ایدئولوژیک بر اندیشه‌های نوآموزان، آنها را از خلاقیت و آفرینشگری در گستره‌های گوناگون باز می‌دارد... برخی سیاستمداران و روزنامه‌نگاران نامدار امریکا خواستار الگوبرداری از چین در زمینه آموزش شده‌اند!... در چین نیز عبور از سد کنکور که «گائوکائو» نامیده می‌شود آسان نیست ...
ده دلیل برای امید به آینده... ما همیشه داریم علیه زمانِ حال در آرزوی بازگشت به گذشته طلایی می‌اندیشیم... این نزدیک‌بینی تاریخی برای گونه بشر منافع تکاملی دارد و در طول میلیون‌ها سال شکل گرفته است تا خطرات نزدیک بسیار مهم‌تر و جدی‌تر جلوه کنند و باعث هوشیاری انسان برای فرار یا غلبه بر آنها شوند... این مکانیسم تکاملی محمل مناسبی برای سوءاستفاده افراد و گروه‌ها و حکومت‌هایی می‌شود که برای پیشبرد اهداف خود نیاز به ایجاد ترس یا خلق دشمنان و خطرات خارجی دارند ...