دموکراسی چگونه سنجیده می‌شود؟ | اعتماد


مساله چیست؟
«دموکراسی سنجیده» [Reflective Democracy]، دموکراسی را پدیده‌ای ذهنی- نظری می‌داند و می‌کوشد شکست‌های آن را از طریق پیشنهاد راه‌هایی برای تاثیرگذاری بر ذهنیت نیروهای دخیل از سر راه بردارد. کتاب سه بخش اصلی دارد که بر سه مفهوم استوار است؛ اولویت‌ها، باورها و ارزش. از منظر نویسنده [رابرت ای. گودین Robert E. Goodin] دموکراسی مبتنی بر اولویت‌ها (که در کتاب رجحان‌ها ترجمه شده است) دموکراسی معمولی است که اصل انتخاب فردی بر مبنای اولویت رای‌دهنده را رعایت می‌کند. دموکراسی که خواهان تامین منافع حداکثر جامعه است، اما ممکن است به سادگی با ارزش‌ها و باورهای بنیادین در تناقض قرار بگیرد و در نهایت نتیجه آن ارزش‌های یک جامعه را دنبال نکند. نویسنده با پذیرش مشروعیت اولویت‌های فردی، قصد دارد راهی را پیشنهاد دهد که این مشکلات تخفیف پیدا کرده و از سر راه دموکراسی کنار بروند. راه‌حل او «دموکراسی سنجیده» است.

دموکراسی سنجیده» [Reflective Democracy]، رابرت ای. گودین Robert E. Goodin]

دموکراسی سنجیده از منظر گودین، آن است که باورها و ارزش‌ها بر اولویت‌های فردی حکم برانند. چون این کار پایاتر و کارآمدتر است اگر به صورت درونی انجام شود. گودین تکنیک‌هایی را پیشنهاد می‌کند که از طریق آنها «افراد تخیلات خود را در قالب‌های ادبی، هنری یا زندگینامه‌های خودنوشت به عموم ارایه دهند. مجسم کردن خود در موقعیت دیگران و تصور اینکه از دیدگاه آنها گزینه‌ها چه حالتی ممکن است داشته باشند، امکان دارد ارزیابی کلی ما از گزینه‌ها را از نو شکل دهد.» در واقع امید گودین در این است که با این کار افراد همدلی بیشتری نسبت به یکدیگر پیدا کرده و در تعیین آرای خود به منافع اعضا، گروه‌ها و نیروهای دیگر اجتماعی نیز توجه داشته باشند. به این ترتیب، دموکراسی محملی برای رفع تعارض‌ها و تامین منافع حداکثری در جامعه شود.

اثر کجا ایستاده است؟

موضع نویسنده در بنیاد برداشت ساده‌سازی شده، سطحی و خوشبینانه‌ای از نگاه هگل به دموکراسی است. سوژه خودبنیاد هگلی همان قدر که نیازمند و عامل دموکراسی است، همان قدر هم منشأ مشکلات و مسوول بن‌بست‌هایی است که ممکن است به آن دچار شود. هگل دعوی هوشمندانه و عمیقی را در مواجهه با نگاه کانتی به سوژه طرح می‌کند. نظریه او تناقض درونی نظریه کانت در استوار کردن بنیاد داوری‌های خرد بر عقل سلیم (که حکمت عامیانه هم ترجمه شده است (common sense) را بیرون می‌کشد و با درونی کردن این تناقض در روش دیالکتیک، فصل‌الخطاب مشروع هر تناقض را خرد نقاد (critical reason) معرفی می‌کند. خردی که در جدال با تناقض موجود در میدان واقعیت برترین استدلال را ارایه می‌کند. به این ترتیب تفکر مفهومی برای هگل به اوج بلوغ خرد تبدیل می‌شود و نظر به عمل مشروعیت می‎بخشد. همین جا است که وجه نظری سوژه بر وجه مادی زندگی او رجحان پیدا می‌کند و آموزش نظری به مسیری برای نهادینه کردن ارزش‌ها و باورهای بنیادین خرد، به عنوان عنصری کلیدی شناخته می‌شود. کتاب گودین نیز می‌کوشد مبتنی بر همین نگاه، همدلی را در آموزش چارچوب‌های ارزشی جامعه بگنجاند و از این طریق کاستی‌های عملی رسیدن به دموکراسی را جبران کند. او می‌کوشد در سه بخش توضیح دهد که چطور عاملان دموکراسی می‌توانند سنجیده (reflective) بیندیشند، یا به ابزار آن مجهز شوند و از این طریق به هنگام رای دادن فراتر از منافع فردی خود را در نظر بگیرند و برای ساختن جامعه‌ای بهتر نقش‌آفرینی کنند.

مواجهه انتقادی با متن

پربسامدترین نقد هگل، نقد مارکس بود که خود را وام‌دار او می‌دانست اما می‌خواست «هگل را که بر سر خود ایستاده، به روی پاهایش بازگرداند.» نقد رجحان دادن وجه نظری انسان به وجوه مادی هستی او، نه فقط از سوی مارکس که از منظر هایدگر و حلقه بازل (نیچه، دیلتای و بوکهارت) هم مطرح شد و جریان‌های انتقادی در قرن بیستم و بیست و یکم را شکل داد. حرف اصلی در این نقد این بود که فلسفه چگونه با اولویت دادن به وجه نظری و اندیشگی می‌تواند بدون محدود کردن تجربه‌های مادی و ملموس، سامان زندگی را در دست بگیرد؟ دقیقا پرسشی که می‌توان از کتاب «دموکراسی سنجیده» پرسید؛ این است که چطور می‌توان با وجود تجربه‌های متنوع، خاستگاه‌های نابرابر اقتصادی - اجتماعی و کثرت نظام‌های فرهنگی، تنها با آموزش ارزشی افراد را قانع کرد که به جای دنباله‌روی از منافع خود با دیگران همدلی کنند؟ این سطح از تکیه بر آموزش نظری و نیز خوش‌بینی به اقناع انسان به عنوان سوژه شناسنده و نه هستی مادی که تجربه‌های لذت و درد شناخت او را می‎سازند، باعث شده که تصویر فانتزی از گفت‌وگو بر سر منافع و تصمیم‌گیری درباره آن شکل بگیرد.

از سوی دیگر متن نخبه‌گرایی هگلی را نیز حفظ می‌کند و با برشمردن مشکلات دموکراسی یکی از آنها را تناقض میان ارزش‌های والای خرد و نیز تشخیص‌های عامیانه می‌داند. در همین جا این پرسش طرح می‌شود که صاحب خرد چه کسی در نظر گرفته می‌شود و محصول آموزش اذهان عامه کیست؟ کتاب چه کسی را به عنوان نخبه تعریف می‎کند و چگونه او را در جایگاه آموزش‌دهنده می‌گذارد؟ در همین جا است که برخورد سطحی نویسنده با فلسفه‌ای که از آن دم می‎زند، آشکار می‌شود. چرا که کسی مانند هگل چونان نخبگی را در دیالکتیک میان عمل و نظر بافت که از آن روشی متقن پدید آمد که بعدها توسط منتقدان او نیز به کار گرفته شد. اما روش کم‌مایه و کم‌جان کتاب، جز امیدواری ساده‌اندیشانه به اصلاح فرآیندهای جامعه از طریق نصحیت چیز دیگری به دست نمی‌دهد.

................ تجربه‌ی زندگی دوباره ...............

قدرت در هر زمان و مکان نقاب‌هایی مسخ‌شده از چهره‌ی دین می‌سازد و آن را به‌عنوان دین عرضه می‌کند تا ستم خویش را مشروع جلوه دهد... نشان می‌دهد که خوانش ایدئولوژیک از حاکمیت چگونه بر دیدگاه اسلام‌گرایانی همچون ابوالاعلی مودودی و سید قطب تاثیر گذاشته است... بسیاری از حاکمان از شعار «اطاعت از اولی‌الامر» استفاده می‌کنند و افراد جامعه را سرکوب و آزادی آن‌ها را سلب می‌کنند... معترضان از عثمان خواستند که ترک حکومت کند، اما او نپذیرفت و به‌جای حل اعتراضات از طریق دموکراتیک دست به خشونت زد ...
انسان را به نظاره‌ی شاعرانه‌ی اشیا در درونی‌ترین زندگی آنها می‌برد... اراده‌ی خدا را جانشین اراده‌ی خویش می‌کند، و به همین سبب، استقلال مطلق در برابر خلق و وارستگی در برابر اشیا پیدا می‌کند؛ دیگر خلق و اشیا را برای خودشان دوست می‌دارد؛ همان‌گونه که خدا آنها را دوست می‌دارد... انسان به عنوان آفریده‌ی عشق مرکز آزادی است و مغرورانه در برابر خدا و سراسر جهان هستی می‌ایستد. عمق درون او را تنها خدا می‌تواند بخواند! ...
گراس برای تک‌تک سال‌های یک قرن، داستانی به وجود آورده است... از اتفاقات بزرگ و گاه رویدادهای به نظر بی‌اهمیت تا تحولات فنی و اکتشافات علم و تکنولوژی، خودبزرگ‌بینی انسان‌ها، شکنجه و کشتار و در نهایت، شروع‌های دوباره... طوری به جنگ جهانی نگاه می‌کنند که انگار دارند درباره یک بازی فوتبال حرف می‌زنند...دلسردی چپ‌ها از تئودور آدورنو، تیراندازی به رودی دوچکه، محرک جنبش دانشجویی آلمان، ملاقات پل سلان و مارتین هایدگر ...
اکنون می‌توانند در زندگی زمینی خود تأمل کنند، گناهان و خطاهای خود را خود داوری کنند... نخست غرور است و حسد و خشم؛ در پی آنها تنبلی، خست، شکم‌پرستی و شهوت‌رانی... خدا دل‌هایی را که میان خود برادرند برکت می‌دهد. این راز ارواح است که زندگی آنها عین زندگی خداست... رفیق نوش‌خواری‌ها و سرگردانی‌های خود را ملاقات می‌کند. هردو، خوشحال از بازیافتن یکدیگر، از گذشته‌ی مشترک خود یاد می‌کنند ...
نابرابری به فلسفه سیاسی ربط پیدا می‌کند و فلسفه سیاسی هم با نهادها سروکار دارد. به تعبیر دیگر، مخاطب اسکنلن نهادها هستند و در میان نهادها مهم‌ترین آن دولت است... نابرابری‌های مبتنی بر نظام‌ کاستی، نژاد، یا جنسیت و ایجاد تفاوت‌های تحقیرآمیز در منزلت ... اگر رسانه‌های عمومی دراختیار عده قلیلی باشد، به این عده میزان کنترل غیرقابل‌قبولی اعطا می‌کند... ثروتمندان بیشتر از دیگران می‌توانند مناصب سیاسی را به دست آورند و بیشتر می‌توانند روی صاحب‌منصبان تاثیر بگذارند ...