حقوق بشر، واژه‌ای تهی از معنا | اعتماد


جایگاه عدالت کجاست؟ چه وقت و چگونه می‌توان بخشید؟ ظلمی که بر قربانی رفته به چه شکل قابل جبران است؟ آیا مجازات گناهکار از بار رنجِ قربانی کم می‌کند؟ اینها سوالاتی است که «آریل دورفمن»، نویسنده شهیر آرژانتینی در نمایشنامه «مرگ و دختر» مطرح می‌کند و به مرور تلاش می‌کند به این سوالات پاسخ دهد. این نویسنده، سال‌های بسیاری از زندگی خود را در کشور شیلی گذراند و همانجا تحصیل کرد و در سال 1967 رسما به شهروندی این کشور درآمد و به مدت سه سال (از 1970 تا 1973) در مقام مشاور فرهنگی رییس‌جمهور، به این کشور خدمت کرد اما پس از کودتا و به قدرت رسیدن «پینوشه»، مقیم امریکا شد.

آریل دورفمن [Ariel Dorfman] مرگ و دختر مرگ و دوشیزه Death and the Maiden]

مضامین آثار آریل دورفمن [Ariel Dorfman] که خود فعال حقوق بشر بود را عمدتا آرمان‌ها و مبارزه‌های کشتگان، مفقودشدگان و رنج‌کشیدگانِ دوره سیاه و وحشت‌بار دیکتاتوری تشکیل می‌دهد. او خود در پاسخ به کسانی که در نقد نمایشنامه «مرگ و دختر» [مرگ و دوشیزه Death and the Maiden] پرسیده بودند: «پس اجرای عدالت چه می‌شود؟» پاسخ داد: «انسان می‌تواند با خشم پایداری کند و زنده بماند، اما نمی‌تواند برای همیشه با خشم زندگی کند. من شخصی هستم که به خشونت اعتقاد ندارم، ولی به هر حال خشونت و غیظ و غضب در درون من هست. بنابراین، قبول این واقعیت، اولین قدم در راه نوعی شناخت و درک طبیعت انسانی است و این کاری است دشوار و تلاش می‌خواهد.»

او همچنین در رابطه با دوران پس از دیکتاتوری و برخورد بازماندگان و زخم‌خوردگان آن بیان کرده است: «برای من و اطرافیان من آسان بود که فکر کنیم، ما خوبِ مطلق بودیم و آنها بدِ مطلق. مساله این است که از کجا معلوم ما کردار و رفتار آنها را تقلید نکنیم؟ از کجا معلوم که ما عین آنها نشویم؟ مساله این است که چگونه خودمان را از تقلید آنها باز بداریم؟ چه کنیم که مثل آنها نشویم؟ چگونه با آن دشمنان مقابله کنیم، بدون اینکه از آنها دیو بسازیم؟»

این نمایشنامه سه پرده‌ای، سه شخصیت دارد به نام‌های «پائولینا سالاس» زنی چهل ساله، «خِراردو اسکوبار» شوهر پائولینا و وکیل دادگستری و «روبرتو میراندا» پزشک و شکنجه‌گر پائولینا در سال‌های دیکتاتوری. نویسنده در ابتدای نمایشنامه آورده است: «زمان اکنون است و مکان کشوری که احتمالا شیلی است اما می‌تواند هر کشور دیگری باشد که بعد از یک دوره دراز دیکتاتوری به یک حکومت دموکراتیک رسیده است.»

این اثر یک روایت جهانشمول است و فقط مختص کشور شیلی نیست؛ «مرگ و دختر» می‌تواند سرگذشت هر انسانی در هر نقطه‌ای از جهان باشد که گرفتار رنج‌های حکومت‌های دیکتاتوری شده و پس از گذشتن از آن دوران نیز همچنان با تبعات آن سر می‌کند بی‌آنکه گناهکاران اصلی مجازات شوند.

نمایش با اضطراب و ترسِ «پائولینا» آغاز می‌شود. او که همچنان وحشت سال‌های دیکتاتوری را با خود حمل می‌کند، با شنیدن کوچک‌ترین صدایی از بیرون خانه، تفنگی برداشته و آماده شلیک می‌شود.
«دورفمن» در این اثر به بررسی آثار دیکتاتوری در انسان‌ها می‌پردازد؛ حکومت‌های دیکتاتوری از میان می‌روند اما وحشت و اضطرابِ آن دوران به سادگی در قربانیان تمام نمی‌شود. او همچنین در این اثر به نقد حقوق بشر می‌پردازد. «خراردو» همسر پائولینا، اکنون در دولت جدید، فعال حقوق بشر و حقوقدان است که عضو کمیته حقیقت‌یاب است، کمیته‌ای همانند بسیاری از کمیته‌های حقوق بشری که به سرنوشت انسان‌ها و آنچه بر آنها رفته، بی‌اعتنا هستند.

«پائولینا» در حکومت دیکتاتوری پیشین، شکنجه‌های سختی را تحمل کرده است، اما وحشت آن روزها را همچنان با خود حمل کند. اکنون کشور دارای یک حکومت دموکراتیک است و همه‌ چیز به نظر خوب است اما این وضعیت با ورود نابهنگام «میراندا»، شکنجه‌گری که در دولت جدید تلاش می‌کند با اسم و رسم دیگری زندگی کند، همه‌ چیز تغییر می‌کند.

این شکنجه‌گر به ‌طور اتفاقی در راهی که اتومبیل «خراردو» خراب شده، قرار می‌گیرد و او را به خانه می‌رساند و «خراردو» او را برای صرف نوشیدنی به خانه دعوت می‌کند. او اکنون به هیچ وجه نشانه‌ای از اینکه روزی یک شکنجه‌گر ماهر بوده از خود بروز نمی‌دهد اما «پائولینا» که در تمام مدت شکنجه چشم‌هایش بسته بوده، «میراندا» را از روی صدا و برخی عاداتش می‌شناسد. با حضور «میراندا» در خانه، پائولینا تصمیم می‌گیرد خودش عدالت را اجرا کند و به این ترتیب با زندانی کردن او و تهدید به وسیله اسلحه، یک دادگاه خصوصی به راه می‌اندازد. این وضعیت چندان به مذاق شوهرش که اکنون عضوی از دولت جدید است خوش نمی‌آید؛ «خراردو» در ابتدا حرف‌های همسرش را مبنی بر اینکه «میراندا» شکنجه‌گر او بوده باور نمی‌کند و همه اینها را ناشی از سختی‌هایی می‌داند که بر همسرش گذشته و «میراندا» را یک شهروند بی‌گناه می‌داند اما رفته رفته حقیقت بر او هم روشن می‌شود اما همچنان معتقد است که عدالت باید توسط قضات برقرار شود اما «پائولینا» معتقد است این قضات در طول دوره دیکتاتوری برای نجات هیچ‌کس قدمی برنداشتند، آنها یا همراه دیکتاتوری بودند یا خود را کنار کشیده و سکوت اختیار کرده بودند و به هر ترتیب با جنایت‌های رژیم دیکتاتوری همراه بوده‌اند.

در طول نمایش، «پائولینا» از شکنجه‌هایی که بر او رفته پرده برمی‌دارد؛ شکنجه‌هایی دردناک که همچون نیشی بر بدن مخاطب فرو می‌روند و آثار آن، پس از پایان نمایشنامه نیز در او باقی می‌مانند. خواننده این اثر با شنیدن روایت «پائولینا» و همچنین اعترافات «میراندا» در رابطه با معنا و مفهوم عدالت، حقوق بشر و بخشش، دچار شک و تردید می‌شود. به راستی عدالت توسط چه کسی اجرا می‌شود؟!
«دورفمن» نمایشنامه «مرگ و دختر» که برنده جایزه «لارنس آلیویه» شد را با الهام از قطعه‌ای به همین نام، اثر «شوبرت» نوشته است. نسخه سینمایی این اثر هم در سال 1994 به کارگردانی «رومن پولانسکی» ساخته شد و روی پرده رفت.

«مرگ و دختر» که به همت نشر فرهنگ جاوید و با برگردان «محمود کیانوش» منتشر شده است، صدای خاموش انسان‌های رنج کشیده‌ای است که عدالت درباره آنها، چه در دوره حکومت دیکتاتوری و چه پس از آن، هرگز اجرایی نشده و حقوق بشر واژه‌ای است تهی از معنا.

................ تجربه‌ی زندگی دوباره ...............

عشقش او را ترک کرده؛ پدرش دوست ندارد او را ببیند و خودش هم از خودش بیزار است... نسلی که نمی‌تواند بی‌خیال آرمان‌زدگی و شعار باشد... نسلی معلق بین زمین ‌و هوا... دوست دارند قربانی باشند... گذشته‌ای ساخته‌اند برای خودشان از تحقیرها، نبودن‌ها و نداشتن‌ها... سعی کرده زهر و زشتی صحنه‌های اروتیک را بگیرد و به جایش تصاویر طبیعی و بکر از انسان امروز و عشق رقم بزند... ...
دو زن و یک مرد همدیگر را، پس از مرگ، در دوزخ می‌یابند... همجنس‌بازی است که دوستش را به نومیدی کشانده و او خودکشی کرده است... مبارز صلح‌طلبی است که به مسلکِ خود خیانت کرده است... بچه‌ای را که از فاسقش پیدا کرده در آب افکنده و باعث خودکشی فاسقش شده... دژخیم در واقع «هریک از ما برای آن دو نفرِ دیگر است»... دلبری می‌کند اما همدمی این دو هم دوام نمی‌آورد... در باز می‌شود، ولی هیچ‌کدام از آنها توانایی ترک اتاق را ندارد ...
«سم‌پاشی انسان‌ها» برای نجات از آفت‌های ایدئولوژیک اجتناب‌ناپذیر است... مانع ابراز مخالفتِ مخالفین آنها هم نمی‌شویم... در سکانس بعد معلوم می‌شود که منظور از «ابراز مخالفت»، چماق‌کشی‌ و منظور از عناصر سالم و «پادزهرها» نیز «لباس‌شخصی‌ها»ی خودسر!... وقتی قدرت در یک حکومت، مقدس و الهی جلوه داده شد؛ صاحبان قدرت، نمایندگان خدا و مجری اوامر اویند و لذا اصولا دیگر امکانی! برای «سوءاستفاده» باقی نمی‌ماند ...
رفتار جلال را ناشی از قبول پست وزارت از سوی خانلری می‌داند و ساعدی را هم از مریدان آل‌احمد می‌بیند... خودداری سردبیر مجله سخن از چاپ اشعار نیما باعث دشمنی میان این دو شد... شاه از او خواسته بوده در موکب ملوکانه برای افتتاح جاده هراز بروند... «مادر و بچه» را به ترجمه اشرف پهلوی منتشر کرد که درواقع ثمینه باغچه‌بان مترجم آن بود... کتاب «اندیشه‌های میرزافتحعلی آخوندزاده» را نزد شاه می‌برد: «که چه نشسته‌اید؟ دین از دست رفت! این کتاب با ترویج افکار الحادی احساسات مردم مسلمان را جریحه‌دار کرد ...
در نیمه‌های دوره قاجار اقتصاد کشور با اقتصاد جهانی پیوند یافت و بخش کشاورزی و جامعه روستایی با توجه به این شرایط در معرض تغییر قرار گرفت... تا پیش از اصلاحات ارضی شکل غالب کار در کشور نه کار مزدی که کار رعیتی بود... هیچ برنامه ملی برای ثبت بیکاری و برقراری بیمه‌های بیکاری وجود ندارد... سیاست‌های دولت برای اسکان مهاجران بیکار با شکست مواجه شده... گفتارهای همدلانه انقلابیون موجب شد این گروه‌ها با انقلابیون همراه شوند ...