عاشقان حقیقی پنجره‌های مجازی | شرق


آلمانی‌زبان‌ها همیشه جهان را متعجب کرده‌اند. در قلمروِ آن‌ها همه‌چیز به نهایتش می‌رسد: فلسفه، موسیقی، سینما و حتی جنگ و خشونت و میهن‌پرستی و البته ادبیات. متأسفانه در ایران به دلیل کمبود مترجم آلمانی، ادبیات این ‌زبان مهجور و به تبع ناشناخته مانده. رمان‌های بسیار بزرگ آلمانی‌زبان مانند «ساحره‌ی کهربایی» و «مهرگیاه» و «سوار بر اسب سفید» که از آثار ادبی مهم جهان‌اَند هرگز از این زبان به فارسی ترجمه نشده‌اند. اما در سال‌های اخیر با تخصصی‌ترشدن امر ترجمه ادبی و جدی‌ترگرفتن این فعالیت ارزشمند، ترجمه‌های بیشتری از آثار آلمانی‌زبان ارائه شده که یکی از بهترین‌ها‌شان، رمان خوبِ «مفید در برابر باد شمالی» [Love Virtually (Gut gegen Nordwind)] اثر دانیل گلاتائور [Daniel Glattauer] است. بن‌مایه این کتاب که تفاوت و دگراندیشی در محتوا و فرم، از نام آن آغاز می‌شود، عشق است.

مفید در برابر باد شمالی» [Love Virtually (Gut gegen Nordwind)]  دانیل گلاتائور [Daniel Glattauer]

در تاریخ رمان‌نویسی، بی‌هیچ مرزبندی کشوری، منطقه‌ای یا قومیتی، چند درونمایه و پیرنگ اصلی وجود داشته و همیشه نیز وجود خواهد داشت که عشق، از پررنگ‌ترین آن‌هاست. فارغ از نظر بسیاری از بزرگان که معتقدند درونمایه تمام داستان‌های جهان عشق است، دست‌کم همه قبول داریم که مهمترین آثار جهان، قطعا ردپای مهمی از عشق را در خود دارند. عشق؛ حجم آبی سردرگمی که همه انسان‌ها دست‌کم روزی در زندگی به آن مشغول بوده‌اند. در «مفید در برابر باد شمالی» با ماجرای عاشقانه‌ای طرفیم بین دو انسان متعهد که در ظاهر هیچ مشکلی با زندگی و روابط‌شان ندارند و اتفاقا برنامه‌ زندگی‌شان مشخص و روی روال است. این رابطه‌ عاشقانه از ورای زندگی روزمره این دو بیرون می‌زند و تبدیل می‌شود به طوفانی که همه چیز را از جای خودش بلند می‌کند و همراه خود می‌برد. کتاب از همان آغاز خواننده را با فرمی عجیب و کمتر دیده‌شده روبه‌رو می‌کند و ادعای متفاوت‌بودن خود را این‌گونه به رخ می‌کشد؛ که به نظر می‌رسد با توجه به جوایزی که گرفته و فروش بالایی که داشته، به‌خوبی از پس این ادعا برآمده است.

«مفید در برابر باد شمالی» خواننده را مجبور می‌کند به تاریخ‌ها دقت کند، به جزئیات دیالوگ‌ها، به تک‌کلمه‌ها، نقطه‌ها و حتی امضاهایی بدون متن. چراکه رمان از فرم منحصربه‌فرد و جذاب رفت‌وبرگشت ایمیل استفاده می‌کند: در یک دوره طولانیِ دوساله بی‌شمار نامه الکترونیک بین دو شخصیت رد‌وبدل می‌شود و در این بین، نویسنده‎ جوان آلمانی، تمامی عناصر قصه، شکل‌گیری آن، شخصیت‌پردازی، سیر شخصیت‌ها و محتوای بسیار جذاب و چند لایه داستان را، از زبان شخصیت‌هایش و در قالب همین ایمیل‌ها منتقل می‌کند. آنچه در این رمان ستودنی است، جز فرم که جسورانه انتخاب شده، دغدغه بزرگ دنیای مجازی و رابطه‌های مجازی است. نویسنده تلاش می‌کند شکل‌گیری یک عشق افسانه‌ای و افلاطونی و تمام‌عیار را در دنیای مجازی نشان دهد و در این کار موفق هم می‌شود. حتی ممکن است فرضیه جالب‌تری هم در ذهن خواننده بسازد: اینکه شاید عشق، به معنی افلاطونی‌اش، تنها در این جهان مجازی معنا پیدا می‌کند. شاید دنیای مجازی همان نیمه گمشده عشق افلاطونی است و مأموریت دارد که آن را به حقیقت برساند. چون از نظر نویسنده، عشق، این مقوله کاملا مرتبط با روح، هرچه کمتر از واسطه محدود و ناقصی به نام جسم بهره ببرد، موفق‌تر و خالص‌تر است؛ و چه جهانی برای ارتباط روح‌ها با هم، بهتر از دنیای مجازی است؟ نویسنده به‌نوعی از تمامی آدم‌هایی که زندگی‌های منطقی و روشنی دارند، دعوت کرده تا با رهاکردنِ احساسات در دنیای مجازی، نیازهای شخصی پنهان‌شده در گوشه‌های تاریک روح را، در خود شناسایی کنند. او دنیای مجازی را فرصتی معرفی کرده که می‌توان با ورود به آن از ظواهر و سطحی‌نگری فاصله گرفت. کدام عشق است که در جهان واقعی، در چنین زمان طولانی‌ای شکل بگیرد و به چنین اوجی برسد؟

رمان، ماجرای عشقی سوداگرانه و افسانه‌ای بین دو شخص متعهد است؛ تمامی این ماجرا از آغاز تا انتها، در رفت‌و‌برگشتِ ایمیل‌ها شکل می‌گیرد. عشقی فارغ از خواهش‌ها و حسادت‌ها و دخالت‌های جسم، آنچه بشر انگار از روز اول در جست‌وجوی آن بوده و هرگز نیافته. آنچه آدم‌ها را از زندگی‌های شسته‌رفته و منطقی و تر‌وتمیزشان جدا می‌کند و ساعت‌ها جسورانه می‌نشاند روبه‌روی پنجره‌ای کوچک، برای کلمه‌ای، حرفی، جمله‌ای. عنوان جسورانه رمان که وقتی گره‌های آن در میانه کتاب باز می‌شود، خواننده را از لذت کشف سرشار می‌کند، در کنار فرم بسیار جالب و جسورانه‌تر آن‌ که انگار به تجربه‌های هر کدام از ما در دنیای مجازی نزدیک می‌شود، سه‌گانه جسارت نویسنده را در نام، فرم و شخصیت‌پردازی تکمیل می‌کند. جزئیات پرداخت‌شده در رمان نشان می‌دهد برای ساختن دیالوگ‌ها و جمع‌بندی‌ِ مطالعات روان‌شناسی ساعت‌ها وقت صرف شده و چه‌بسا تجربه‌های مشابهِ نویسنده دستمایه‌هایی عالی برای نوشتن چنین رمانی شده است.

یکی از بلندپروازی‌های نویسنده جوان آلمانی این است که رمان، به شکل عجیبی راوی ندارد. پس هرگز نمی‌توانیم بفهمیم چه کسی قصه را برای ما گفته. اصلا کدام قصه؟ قصه‌ای نیست. ما از ورای قصه‌ها و ساختارها، رمانی می‌خوانیم که تنها دیالوگ چند شخصیت است. باقی ماجرا به‌عهده خودمان است تا فضاها و قصه را بسازیم. باید خودمان تصمیم بگیریم که این عشق است یا خیانت؟ دیوانگی است یا عقل؟ خوب است یا بد؟ ما به‌جای تک‌تک شخصیت‌های داستان، که تنها چند دیالوگ از آنها می‌خوانیم، باید تصمیم بگیریم. اما آنچه پررنگ‌تر از هر مفهومی، در رمان منتشر شده است، عشق و مفهوم لرزان و مضطرب‌کننده آن است. بدون شک عشق هنوز پس از گذشت صدها سال رمان‌نویسی، دستمایه جذاب و پرتنشی برای داستان‌ها و قصه‌هاست. عشق؛ این مفهوم گم‌شده و عزیز در جهان مدرن، کم‌کم به کیمیایی تبدیل می‌شود که دور از ماست. مفهومی که هیچ‌کس تا درگیر آن نشده باشد، از آن سر در نمی‌آورد. گویا زمان آن رسیده تا نویسنده‌های جدی و آینده‌دار برای پرشدن از این مفهوم مهم و پیرنگ اساسی رمان و داستان، فکری کنند.
«مفید در برابر باد شمالی» را دانیل گلاتائور نوشته و شهلا پیام از زبان آلمانی آن را به فارسی برگردانده است.

[این کتاب نخستین بار تحت عنوان «مقابله با باد شمال» با ترجمه مهشید میر‌معزی و توسط انتشارات کتابسرای تندیس منتشر شده است.]

................ تجربه‌ی زندگی دوباره ...............

در دادگاه طلاق هفتمین زنش حضور دارد... هر دو ازدواج‌های متعدد کرده‌اند، شکست‌های عاطفی خورده‌اند و به دنبال عدالت و حقیقتند... اگر جلوی اشتهاتون به زن‌ها رو نگیرین بدجوری پشیمون می‌شین... اشتتلر تا پایان داستان، اشتهایش را از دست نداد، ترفیع شغلی نگرفت و پشیمان هم نشد... دیگر گاوصندوق نمی‌دزدند بلکه بیمه را گول می‌زنند و با ساختن صحنه تصادف، خسارت می‌گیرند... صاحب‌منصب‌ها و سیاستمداران، پشت ویترین زندگی‌شان، قانون و عدالت را کنار می‌گذارند ...
زنی خوش‌پوش و آراسته که خودش را علاقه‌مند به مجلات مد معرفی می‌کند... از تلاش برای به قدرت رسیدن تا همراهی برای در قدرت ماندن... قانون برای ما، تصمیم حزب است... پژوهشگرانی که در رساله‌های علمی به یافته‌های دانشمندان غربی ارجاع می‌دادند به «دادگاه‌های شرافت» سپرده می‌شدند... دریافت جایزه خارجی باعث سوءتفاهم بین مردم کشور می‌شد... ماجرای ویلایی که با پول دولت ساخت همه‌ خدمات او به حزب را محو کرد... سرنوشت تلخ او خودکشی ست ...
روابط متقابل زردشتیان و مسلمانان... ادبیات پیش‌گویانه با ایجاد مشابهت‌هایی میان تولد و زندگی‌نامه‌ی محمد[ص]، زردشت و شاهان ایرانی برقراری روابط اجتماعی میان دو گروه را آسان‌تر کرد... پیروزی مسلمانان تجلی لطف خداوند توصیف می‌شد و هر شکست زردشتیان گامی به سوی آخرالزمان... از مهمترین علل مسلمان شدن زردشتیان: ایمان خالصانه به اسلام، باور به اینکه پیروزی‌های اعراب اعتبار اسلام را تأیید می‌کند، به‌دست آوردن آزادی(اسیران)، تهدید به مرگ، انگیزه‌های مالی و اجتناب از پرداخت خراج ...
جنبش‌های اجتماعی نوعی همبستگی اجتماعی به ارمغان می‌آورند که می‌توانند فرصتی برای احیای دو عنصر کلیدی حیات مبتنی بر سرمایه اجتماعی ـ یعنی ارزش‌های مشترک و ارتباطات بیشتر ـ فراهم کند... «اجتماع» عرصه‌ای است که نه منافع فردی در آن سیطره دارد، نه فرد در جمع ذوب شده است... سه‌ضلع دولت، بازار و اجتماع سرنوشت جامعه را رقم می‌زنند... برخورد انحصارگرایانه گروه‌های مذهبی نسبت به سکولارها در داخل و دین‌ستیزی بنیادگراهای سکولار در خارج کشور، منازعه‌ای برابر نیست ...
قدرت در هر زمان و مکان نقاب‌هایی مسخ‌شده از چهره‌ی دین می‌سازد و آن را به‌عنوان دین عرضه می‌کند تا ستم خویش را مشروع جلوه دهد... نشان می‌دهد که خوانش ایدئولوژیک از حاکمیت چگونه بر دیدگاه اسلام‌گرایانی همچون ابوالاعلی مودودی و سید قطب تاثیر گذاشته است... بسیاری از حاکمان از شعار «اطاعت از اولی‌الامر» استفاده می‌کنند و افراد جامعه را سرکوب و آزادی آن‌ها را سلب می‌کنند... معترضان از عثمان خواستند که ترک حکومت کند، اما او نپذیرفت و به‌جای حل اعتراضات از طریق دموکراتیک دست به خشونت زد ...