عاشقان حقیقی پنجره‌های مجازی | شرق


آلمانی‌زبان‌ها همیشه جهان را متعجب کرده‌اند. در قلمروِ آن‌ها همه‌چیز به نهایتش می‌رسد: فلسفه، موسیقی، سینما و حتی جنگ و خشونت و میهن‌پرستی و البته ادبیات. متأسفانه در ایران به دلیل کمبود مترجم آلمانی، ادبیات این ‌زبان مهجور و به تبع ناشناخته مانده. رمان‌های بسیار بزرگ آلمانی‌زبان مانند «ساحره‌ی کهربایی» و «مهرگیاه» و «سوار بر اسب سفید» که از آثار ادبی مهم جهان‌اَند هرگز از این زبان به فارسی ترجمه نشده‌اند. اما در سال‌های اخیر با تخصصی‌ترشدن امر ترجمه ادبی و جدی‌ترگرفتن این فعالیت ارزشمند، ترجمه‌های بیشتری از آثار آلمانی‌زبان ارائه شده که یکی از بهترین‌ها‌شان، رمان خوبِ «مفید در برابر باد شمالی» [Love Virtually (Gut gegen Nordwind)] اثر دانیل گلاتائور [Daniel Glattauer] است. بن‌مایه این کتاب که تفاوت و دگراندیشی در محتوا و فرم، از نام آن آغاز می‌شود، عشق است.

مفید در برابر باد شمالی» [Love Virtually (Gut gegen Nordwind)]  دانیل گلاتائور [Daniel Glattauer]

در تاریخ رمان‌نویسی، بی‌هیچ مرزبندی کشوری، منطقه‌ای یا قومیتی، چند درونمایه و پیرنگ اصلی وجود داشته و همیشه نیز وجود خواهد داشت که عشق، از پررنگ‌ترین آن‌هاست. فارغ از نظر بسیاری از بزرگان که معتقدند درونمایه تمام داستان‌های جهان عشق است، دست‌کم همه قبول داریم که مهمترین آثار جهان، قطعا ردپای مهمی از عشق را در خود دارند. عشق؛ حجم آبی سردرگمی که همه انسان‌ها دست‌کم روزی در زندگی به آن مشغول بوده‌اند. در «مفید در برابر باد شمالی» با ماجرای عاشقانه‌ای طرفیم بین دو انسان متعهد که در ظاهر هیچ مشکلی با زندگی و روابط‌شان ندارند و اتفاقا برنامه‌ زندگی‌شان مشخص و روی روال است. این رابطه‌ عاشقانه از ورای زندگی روزمره این دو بیرون می‌زند و تبدیل می‌شود به طوفانی که همه چیز را از جای خودش بلند می‌کند و همراه خود می‌برد. کتاب از همان آغاز خواننده را با فرمی عجیب و کمتر دیده‌شده روبه‌رو می‌کند و ادعای متفاوت‌بودن خود را این‌گونه به رخ می‌کشد؛ که به نظر می‌رسد با توجه به جوایزی که گرفته و فروش بالایی که داشته، به‌خوبی از پس این ادعا برآمده است.

«مفید در برابر باد شمالی» خواننده را مجبور می‌کند به تاریخ‌ها دقت کند، به جزئیات دیالوگ‌ها، به تک‌کلمه‌ها، نقطه‌ها و حتی امضاهایی بدون متن. چراکه رمان از فرم منحصربه‌فرد و جذاب رفت‌وبرگشت ایمیل استفاده می‌کند: در یک دوره طولانیِ دوساله بی‌شمار نامه الکترونیک بین دو شخصیت رد‌وبدل می‌شود و در این بین، نویسنده‎ جوان آلمانی، تمامی عناصر قصه، شکل‌گیری آن، شخصیت‌پردازی، سیر شخصیت‌ها و محتوای بسیار جذاب و چند لایه داستان را، از زبان شخصیت‌هایش و در قالب همین ایمیل‌ها منتقل می‌کند. آنچه در این رمان ستودنی است، جز فرم که جسورانه انتخاب شده، دغدغه بزرگ دنیای مجازی و رابطه‌های مجازی است. نویسنده تلاش می‌کند شکل‌گیری یک عشق افسانه‌ای و افلاطونی و تمام‌عیار را در دنیای مجازی نشان دهد و در این کار موفق هم می‌شود. حتی ممکن است فرضیه جالب‌تری هم در ذهن خواننده بسازد: اینکه شاید عشق، به معنی افلاطونی‌اش، تنها در این جهان مجازی معنا پیدا می‌کند. شاید دنیای مجازی همان نیمه گمشده عشق افلاطونی است و مأموریت دارد که آن را به حقیقت برساند. چون از نظر نویسنده، عشق، این مقوله کاملا مرتبط با روح، هرچه کمتر از واسطه محدود و ناقصی به نام جسم بهره ببرد، موفق‌تر و خالص‌تر است؛ و چه جهانی برای ارتباط روح‌ها با هم، بهتر از دنیای مجازی است؟ نویسنده به‌نوعی از تمامی آدم‌هایی که زندگی‌های منطقی و روشنی دارند، دعوت کرده تا با رهاکردنِ احساسات در دنیای مجازی، نیازهای شخصی پنهان‌شده در گوشه‌های تاریک روح را، در خود شناسایی کنند. او دنیای مجازی را فرصتی معرفی کرده که می‌توان با ورود به آن از ظواهر و سطحی‌نگری فاصله گرفت. کدام عشق است که در جهان واقعی، در چنین زمان طولانی‌ای شکل بگیرد و به چنین اوجی برسد؟

رمان، ماجرای عشقی سوداگرانه و افسانه‌ای بین دو شخص متعهد است؛ تمامی این ماجرا از آغاز تا انتها، در رفت‌و‌برگشتِ ایمیل‌ها شکل می‌گیرد. عشقی فارغ از خواهش‌ها و حسادت‌ها و دخالت‌های جسم، آنچه بشر انگار از روز اول در جست‌وجوی آن بوده و هرگز نیافته. آنچه آدم‌ها را از زندگی‌های شسته‌رفته و منطقی و تر‌وتمیزشان جدا می‌کند و ساعت‌ها جسورانه می‌نشاند روبه‌روی پنجره‌ای کوچک، برای کلمه‌ای، حرفی، جمله‌ای. عنوان جسورانه رمان که وقتی گره‌های آن در میانه کتاب باز می‌شود، خواننده را از لذت کشف سرشار می‌کند، در کنار فرم بسیار جالب و جسورانه‌تر آن‌ که انگار به تجربه‌های هر کدام از ما در دنیای مجازی نزدیک می‌شود، سه‌گانه جسارت نویسنده را در نام، فرم و شخصیت‌پردازی تکمیل می‌کند. جزئیات پرداخت‌شده در رمان نشان می‌دهد برای ساختن دیالوگ‌ها و جمع‌بندی‌ِ مطالعات روان‌شناسی ساعت‌ها وقت صرف شده و چه‌بسا تجربه‌های مشابهِ نویسنده دستمایه‌هایی عالی برای نوشتن چنین رمانی شده است.

یکی از بلندپروازی‌های نویسنده جوان آلمانی این است که رمان، به شکل عجیبی راوی ندارد. پس هرگز نمی‌توانیم بفهمیم چه کسی قصه را برای ما گفته. اصلا کدام قصه؟ قصه‌ای نیست. ما از ورای قصه‌ها و ساختارها، رمانی می‌خوانیم که تنها دیالوگ چند شخصیت است. باقی ماجرا به‌عهده خودمان است تا فضاها و قصه را بسازیم. باید خودمان تصمیم بگیریم که این عشق است یا خیانت؟ دیوانگی است یا عقل؟ خوب است یا بد؟ ما به‌جای تک‌تک شخصیت‌های داستان، که تنها چند دیالوگ از آنها می‌خوانیم، باید تصمیم بگیریم. اما آنچه پررنگ‌تر از هر مفهومی، در رمان منتشر شده است، عشق و مفهوم لرزان و مضطرب‌کننده آن است. بدون شک عشق هنوز پس از گذشت صدها سال رمان‌نویسی، دستمایه جذاب و پرتنشی برای داستان‌ها و قصه‌هاست. عشق؛ این مفهوم گم‌شده و عزیز در جهان مدرن، کم‌کم به کیمیایی تبدیل می‌شود که دور از ماست. مفهومی که هیچ‌کس تا درگیر آن نشده باشد، از آن سر در نمی‌آورد. گویا زمان آن رسیده تا نویسنده‌های جدی و آینده‌دار برای پرشدن از این مفهوم مهم و پیرنگ اساسی رمان و داستان، فکری کنند.
«مفید در برابر باد شمالی» را دانیل گلاتائور نوشته و شهلا پیام از زبان آلمانی آن را به فارسی برگردانده است.

[این کتاب نخستین بار تحت عنوان «مقابله با باد شمال» با ترجمه مهشید میر‌معزی و توسط انتشارات کتابسرای تندیس منتشر شده است.]

................ تجربه‌ی زندگی دوباره ...............

روایتی از اعماق «ناشنیده‌ها» و «مسکوت‌ گذاشته شده‌ها»... دعوتی به اندیشیدن درباره‌ی «پدری و فرزندی»... پدر رفته است اما تو باید بمانی و «زندگی» کنی... مصاحبه یک روان‌درمانگر تحلیلی با چهارده فرزند شهید... کودکی، نوجوانی و بلوغ در نبود پدر چه رنگ و بویی داشت؟ فقدان او در بزنگاه‌های مهم زندگی -تحصیل، کار، ازدواج، صاحب فرزند شدن- خود را چگونه نشان داد؟... مادرانی که مجدداً ازدواج کرده‌اند و مادرانی که نه ...
صبا که نیم ‌ساعت دیرتر از صنم به دنیا آمده زودتر از او از دنیا می‌رود و خواهر خود را در گیجی و بهت چنین مرگ نزدیکی رها می‌گذارد... مسئله‌ی هر دو یکی است: «عشق»... سهم مادر در خانه پای تلویزیون مشغول تماشای سریال‌های جور و واجور... پرداخت به وجوه اروتیک و جسمانی یا زمینی عشق در پرده‌داری و حجب صورت گرفته ولی آن‌قدر به زبانی رومانتیک و رویایی نزدیک شده که گاه پرگو و گاه برانگیزاننده می‌شود. ...
حاصل شرط بندی دو اعجوبه سینما و ادبیات در یکی از سفرهای تفریحی‌شان به قصد ماهیگیری بود... برداشتی کاملا آزاد بود که تفاوت‌های آشکاری با متن اصلی داشت... انقلابی‌های کوبایی و چینی به زوج آزادیخواه فرانسوی تبدیل می‌شوند... از انسانی بی‌طرف و بی‌اعتنا نسبت به جنگ به یک آزادیخواه مبارز علیه حزب نازی و از یک مرد تنهای سرد به عاشقی جدی تغییر می‌کند ...
الهامی از زندگی کارگران پاریسی... با کار رختشویی توانسته است که مبلغی پس‌انداز کند... از او دو پسر داشت... تنبل و خوش‌گذران است و به زودی معشوقه را رها می‌کند و به زنان دیگری روی می‌آورد... با او ازدواج می‌کند... کارگر دیگری زن را می‌ستاید و در دل به او عشق می‌ورزد، اما یاری او کارساز نیست... به باده‌گساری روی می‌آورد... شوق کار را از دست می‌دهد... برای گذران زندگی به روسپی‌گری روی می‌آورد... ...
از ذهنیتی که در میان نظامیان ترک درباره‌ی سلسله‌مراتب و برتری فکری وجود دارد و این‌که چه‌قدر با سوء‌تفاهم‌ها و ظواهر درآمیخته سخن می‌گوید... همان‌گونه که اسب مهتر بی‌هیچ شناختی حرکت اسب مقابل‌اش را تقلید می‌کند، انسان عاری از آگاهی هم به تقلیدی کور از همنوعان‌اش دست می‌زند... مردم را به خاطر کمبود مطالعه و اسارت بی‌قیدوشرط‌شان در برابر سنت‌های خالی از تعقل و خرافه‌های موروثی از نیاکان‌شان، به باد انتقاد می‌گیرد ...