استثناء و قاعده؛ از کیرکگور تا اشمیت و آگامبن | شرق


هفته گذشته جلسه نقد و بررسی کتاب «تکرار» [Repetition; an essay in experimental psychology] سورن کیرکگور با سخنرانی مراد فرهادپور و مترجم کتاب، صالح نجفی و با حضور علاقه مندان در شهر کتاب برگزار شد. در این نشست ابتدا نجفی بحثی مقدماتی درباره ترجمه کتاب مطرح کرد، سپس فرهادپور نکاتی درباره فضای کلی ترجمه در ایران گفت و همچنین به مفهوم تکرار در تاریخ فلسفه پرداخت. در انتها دوباره نجفی در مورد برخی از مضامین کتاب صحبت کرد. مشروح این نشست را در ادامه بخوانید.

تکرار» [Repetition; an essay in experimental psychology] سورن کیرکگور

صالح نجفی: استثناء و قاعده؛ از کیرکگور تا اشمیت و آگامبن
داستان ترجمه این کتاب را به اصطلاح قفانگرانه شروع می کنم و تاریخ ترجمه آن را مثل بقیه تاریخ ها معطوف به ما سبق روایت می کنم. ممکن است در مسیر زندگی هر فرد تصادف هایی پیش آمده باشد و درگیر پروژه ها یا ترجمه ها یا انتشار متن هایی شده باشد که بتواند در آنها تصادف را به ضرورت ترجمه کند و بگوید من پای در مسیری گذاشته ام که خودم تعیین کننده اش نیستم هرچند فکر می کردم به شکل شخصی دارم این کار را دنبال می کنم. برای شروع ترجیح می دهم از پروژه هایی صحبت کنم که همدیگر را احضار می کنند. بعضی وقت ها انسان احساس بخت یاری می کند و یکباره پیش می آید که دغدغه ای شخصی یا پروژه ای فردی یک خط فکری را قطع کند که با یک پروژه جمعی با دلالت هایی که خود او از ابتدا در پروژه اش تصور نمی کرده، همراه است. تقاطع این دو پروژه فردی و جمعی-سیاسی شاید به هر دو پروژه معانی خاصی ببخشد که مستقل از همدیگر نمی توان به آنها فکر کرد. این قضیه در مورد پروژه کیرکگور مصداق دارد. چون او زندگی خلاف آمدی دارد که تقریبا در آن هیچ واقعه مهمی اتفاق نمی افتد. عموم کتاب هایی که می نویسد تلاش هایی است برای تصفیه حساب شخصی با رویدادهایی که در زندگی خودش اتفاق می افتد. اما برای روشن کردن معنای آن اتفاق های کاملا فردی مداخله هایی عموما تئوریک می کند که در فضای جمعی اتفاق می افتد. داستان ترجمه کتاب «تکرار» همین است. تصمیم گرفتم از سن مشخصی شروع کنم به ترجمه کتاب های کیرکگور از زبان انگلیسی و تا وقتی که توانش را داشته باشم آن را ادامه دهم. آن پروژه جمعی که من درگیرش بودم یک پروژه حداقل ۱۰ ساله است و برمی گردد به انتشار کتابی با عنوان «قانون و خشونت» که من هم نقش کوچکی در تولید آن داشتم. این کتاب به پروژه جمعی و فکری و سیاسی- نظری ای مربوط می شد که مثل خیلی از پروژه های مهم و خلاق این سال ها مراد فرهادپور تعریف کرده بود. در اولین مقاله کتاب «قانون و خشونت» که به شکل ترجمه آمده بخشی از کتاب «الاهیات سیاسی» کارل اشمیت نقل شده است. من بخشی از این نقل قول را می خوانم که با ترجمه فرهادپور و مهرگان بوده و می گویم که با این پروژه چه ارتباطی دارد. این بخش به رابطه «استثنا» و «قاعده» بر می گردد، به زبان فلسفی تر به رابطه «امر مفرد» یا تکین و «امر کلی» یا عام. این حرف ها حرف های کارل اشمیت است: «استثنا از قاعده جالب توجه تر است. قاعده هیچ چیزی را مشخص نمی کند، استثنا همه چیز را مشخص می کند. استثنا نه فقط قاعده را تایید می کند بلکه قاعده خود فقط از استثنا تغذیه می کند.» وارونه کردن رابطه قاعده و استثنا به گفته کارل اشمیت که خود مبدع آن است به نوشته ها و افکار یک فیلسوف یا به قول او متالهی برمی گردد که از او اسم نمی برد:

متالهی پروتستان که مظهر شور حیاتی ای بود که تفکر الهیاتی در قرن نوزدهم هنوز آن را از دست نداده بود می گوید: «امر استثنایی، امر عام و خودش را توضیح می دهد و هرگاه کسی بخواهد واقعا امر عام را بررسی کند فقط باید جویای یک استثنای واقعی باشد. امر استثنایی با روشنی بیش از خود امر عام همه چیز را آشکار می کند. پس از چندی سخن بی پایان درباره امر عام حال آدم را به هم می زند. استثناهایی هم در کار است. اگر توضیح آنها ممکن نباشد توضیح امر عام نیز ممکن نیست. البته معمولا این مشکل به چشم نمی آید زیرا امر عام نه با شور و اشتیاق بلکه فقط با سطحی نگری بی دردسر اندیشه می شود ولی امر استثنایی بر عکس با شوروشوقی حاد به امر عام می اندیشد.»

صالح نجفی مشروح نشست نقد «تکرار» کیرکگور

این نقل قول طولانی که برایتان خواندم از کارل اشمیت بود و در خود آن نقل قول، نقل قولی از یک متاله پروتستان آمده و نویسنده کتابی که بخشی از آن در «قانون و خشونت» ترجمه شده جورجو آگامبن ایتالیایی است. آگامبن توضیح می دهد که تصادفی نیست که اشمیت در تعریف استثنا به نوشته های یک متاله اشاره می کند و در پرانتز می گوید که او کسی نیست جز سورن کیرکگور. من در پروژه فکری نسبتا شخصی که خودم دنبال می کردم و تقاطع اش با آن پروژه جمعی این قضیه را به فال نیک گرفتم.

کیرکگوری که ما در ایران می شناختیم بیشتر به واسطه فیلم هامون و کتاب «ترس و لرز» بود با ترجمه بی معنایی که همان سال ها منتشر شد تا سال ها بعد که ترجمه خوب آقای رشیدیان به بازار آمد. کیرکگور به هرحال در ایران پدر اگزیستانسیالیسم بود، شکلی خاص و غیرعادی از فردگرایی که می شد آن را با تفکر لیبرالی جمع کرد. از آن غم انگیز تر می شد کیرکگور را به جریان نواندیشی دینی (با اصطلاح امروز) و روشنفکری دینی (با اصطلاح قدیمی تر) هم متصل کرد؛ یعنی راهی برای استفاده از مفهوم کلیدی «پارادوکس» در تفکر کیرکگور به منظور ماستمالی کردن سوال هایی که در کلام اسلامی مطرح می شد، نه برای درگیری با تناقض ها بلکه برای سرپوش گذاشتن بر تناقض ها و درگیر نشدن با آنها. طبیعتا گفتاری که با فرهادپور در ایران به عنوان نظریه انتقادی می شناختیم وقتی به سورن کیرکگور فکر می کرد نگاهش کاملا انتقادی بود به مفهوم منفی کلمه. در این نگاه کیرکگور آخرین خیز فردیت بورژوایی است برای غلبه بر تضادهایی که در جامعه یا حیات اجتماعی با آن درگیر است ولی از راه حل های جمعی نا امید و سرخورده است. بنابراین باز هم می توانیم بگوییم که کیرگور نام یک جور فردگرایی یا اگزیستانسیالیسم مسیحی بود. صورت الحادی آن هم پرداختن به گفتارهای ایدئولوژیک بود براساس شکست ها و ناکامی های فردی که لازم است برای حل آنها پروژه های جمعی و اجتماعی تعریف کنید ولی از آن طفره می روید.

با انتشار کتاب «قانون و خشونت» و معرفی جورجو آگامبن چهره ای تازه و ناآشنا از کیرکگور طرح شد. او دستاوردهای مهمی هم برای فلسفه رادیکال و هم برای سیاست رادیکال دارد ولی تا پیش از او کسی به کیرکگور به عنوان متفکر سیاسی فکر نمی کرد چنان که در نوشته های خود او نیز واکنش ها به سیاست بسیار انگشت شمار است تا حدی که می توان گفت او متفکری سیاست گریز است. در کتاب «قانون و خشونت» نشانی آن نقل قول داده نشده بود ولی نکته جالب توجه اینکه این نقل قول که آگامبن از قول اشمیت از کیرکگور آورده بود متعلق به رساله ای بود که در زبان فارسی چندان آشنا نبود. پیش تر خانم مهتاب مستعان کلمه «بازجویی» را برای ترجمه Repetition استفاده کرده بود، البته به معنای باز جستن بوده و دقیق تر بازستانی. با اینکه کیرگور در سال ۱۸۴۳ سه گانه معروف خود را به اضافه یک کتاب مهم دیگر منتشر می کند به چند علت که معمولا تصادفی بوده فقط «ترس و لرز» در ایران معروف شد. می توان به این دلایل اشاره کرد ولی ابتدا بگذارید از دلایل تصادفی شروع کنیم. «یا این یا آن» کتاب مفصلی بود. من درگیر ترجمه آن هستم و مجلد اول آن تقریبا تمام شده و امیدوارم سال بعد منتشر شود. کتاب اینقدر متنوع است و به شاخه های مختلفی سر می زند که ترجمه آن کار ساده ای نبود و کسی هم چندان انرژی نداشت یا امیدوار نبود که خوانده شود یا بازار کتاب ظرفیت آن را داشته باشد. کتاب «ترس و لرز» به علت های مختلف در ایران مشهور و محبوب شد. علت ساده، حجم آن و علت دیگر فیلم هامون بود. ولی در مورد کتاب «تکرار» که از «ترس و لرز» شاید خوش خوان تر یا ساده تر هم باشد و حجم آن هم کمتر است، در تمامی سال هایی که کیرکگور در ایران مد بود و مورد سوء استفاده جریان نواندیشی دینی هم قرار می گرفت کسی رغبت نمی کرد سراغ ترجمه اش برود. وقتی دوباره بازار کیرکگور داغ شد تصادفا ترجمه دیگری هم در آمد و مشخص بود کسان دیگری هم مشغول ترجمه آن هستند و باز هم من حدس می زنم انگیزه بیشتر فشردگی یا حجم کم آن بوده باشد.

نقل قول مربوط به کتاب «قانون و خشونت» از کتاب «تکرار» آمده. کل این اتفاق ها یک وجه آیرونیک هم در کتاب های کیرکگور دارد. کیرگور وقتی کتاب «تکرار» را نوشت و با «ترس و لرز» در یک روز منتشر کرد در صفحات اول ادعای بزرگی می کند و می گوید من به فلسفه مدرن با کمک زبان دانمارکی یک کلمه خیلی خوب را تبدیل به مفهومی فلسفی و این مفهوم را تقدیم می کنم به فلسفه مدرن تا هم جای تذکار یونانی را بگیرد و هم جای وساطت (mediation) آلمانی (هگلی ها) را. او می خواهد گامی بلند در تاریخ فلسفه مدرن بردارد. چون قصد دارد این مفهوم را به بوته آزمایش بگذارد عنوان فرعی کتاب را «جستاری در روان شناسی تجربی یا آزمونی» می گذارد. سپس شروع می کند به آزمایش کردن هایی که فرم روایی یا رمان به خود می گیرد. بخش زیادی از کتاب یک جور اتوبیوگرافی داستانی است. چندوقت یکبار مداقه ها و بررسی های فلسفی روی مفهوم «تکرار» می شود ولی آن مفاهیم تقریبا در حاشیه مطرح می شود تا کتاب به موخره ای می رسد که خود کیرکگور به آن اضافه می کند. نقل قول آگامبن از اشمیت در آن موخره آمده و جای خیلی عجیبی هم در کتاب آمده است.

طرفه اینکه کیرکگور وقتی در ۱۸۴۳ «تکرار» را، به تعبیر خودش، به عنوان مهم ترین مفهوم به تاریخ مدرن اروپا تقدیم می کند در نوشته های بعدی این مفهوم را تقریبا به طور کامل کنار می گذارد. (در کتاب «مفهوم اضطراب» به اجمال به آن بازمی پردازد.) او در ۳۰ سالگی مدعی کشف یک مفهوم جدی و کلیدی می شود. آن را آزمایش می کند و بسط می دهد. به شکل دیگری در کتاب «ترس و لرز» هم باز با همین مفهوم سر و کله می زند، یعنی تکرار ژست ترک نامتناهی که یک فرد را می تواند به شهسوار ایمان تبدیل کند. ولی در نوشته های بعدی او خبری از تکرار نیست. مفسری که من با کمک کتاب او مقدمه فارسی کتاب تکرار را نوشتم معتقد است در نوشته های بعدی کیرکگور مفهوم دیگری جای «تکرار» را می گیرد که برای خوانندگان آشنا تر و محبوب تر است و آن مفهومpassion یا پاتوس یونانی است که در فارسی شور یا اشتیاق ترجمه می کنیم. به علل مختلف کیرکگور تکرار را تبدیل به شور کرده و تکلیف این تبدیل چندان مشخص نیست ولی تکرار بعدا از راه های دیگری وارد تاریخ فلسفه می شود، شاید باز هم یک راه نامتعارف دیگر. عنوان فرعی کتاب «جستاری در روان شناسی تجربی» است اما وقتی کتاب را می خوانیم خیلی شبیه چیزهایی که امروزه به عنوان روان شناسی می شناسیم نیست و بیشترش شبیه به آن چیزی است که ما امروزه روانکاوی می خوانیم. نام مستعار کیرکگور که روی جلد کتاب آمده کنستانتین کنستانتیوس است که ترجمه تحت الفظی آن شبیه «ثابت ثباتی» می شود. این نویسنده در جریان آزمون هایی که برای خود طراحی می کند تا ببیند اصلا تکرار ممکن است یا غیرممکن، به چه معنا تکرار امکان پذیر است، چگونه می توان تکرار کاذب یا غلط را از تکرار درست تمییز داد، با مرد جوانی آشنا می شود که عاشق دختری شده و با او عهد نامزدی بسته و نامزدی را با او گسسته و بعد هم یک مشکل پیش پا افتاده مربوط به زندگی روزانه برایش مطرح می شود و نویسنده مثل مشاور بزرگ تر برای او عمل می کند. با اینکه ظاهرا شخصیت اصلی کتاب تکرار برگرفته از رمان «نوآموزی و سفرهای ویلهلم مایستر» گوته است - بهترین شاهدی که معمولا می آورند علاقه شدیدی است که هم ویلهلم مایستر گوته و هم شخصیت اصلی کتاب تکرار به تئاتر دارد و تفریح همیشگی اش، همانند خود کیرکگور، رفتن به سالن های تئاتر و تماشای چندین و چند باره آنهاست - اما رابطه این دو نفر مثل رابطه کیرکگور با خودش می شود. همان اتفاقی که در زندگی شخصی کیرکگور افتاده و تامل روی آن. رابطه آنها مثل روانکاو و بیمار است یا رابطه کسی با خودش که مشغول تحلیل روان خودش است. جالب این است که مفهوم تکرار در واقع از طریق فروید یا روانکاوی با مقاله مشهور «به یاد آوردن، تکرارکردن، کار/حلاجی کردن (Working Through)» وارد گفتارهای تئوریک قرن بیستم می شود. در فلسفه جدیدتر اروپایی با «تفاوت و تکرار» ژیل دلوز این مفهوم دوباره به تاریخ فلسفه بر می گردد. اما در خود نوشته های کیرکگور تکرار تقریبا مفهومی است که غایب می شود.

در موخره کتاب «تکرار» زمانی که ظاهرا رابطه کنستانتین با پسر جوان عاشق که اسمش را نمی دانیم تمام شده یک دفعه کیرکگور یک پاکت نامه می گذارد و می گوید: «به جناب آقای فلان خواننده واقعی این کتاب». این موخره را می توان کاملا مستقل از کتاب خواند و در آن دست کم سه بحث مجزا مطرح می شود. کیرکگور با کتاب خود کاری را انجام می دهد که آگامبن «سیاست نقل قول» می نامد و کارل اشمیت هم به معنایی از آن استفاده کرده. وقتی اشمیت قطعه معروف مربوط به رابطه استثناء و قاعده را از بستر اصلی کتاب تکرار جدا می کند حتی اسم کیرکگور را هم نمی برد و حتی وقتی اسم کیرکگور آورده می شود خود آگامبن اسم رساله «تکرار» را نمی برد. هر دو تعمدا چیزی را نقل می کنند بدون اینکه به بستر یا به پس زمینه اشاره کنند. وقتی این نقل قول در پس زمینه قرار می گیرد اتفاق های جالبی می افتد. در پس زمینه چند صفحه ای در این مورد صحبت می شود که خواننده واقعی کتاب تکرار کیست. کنستانتین کنستانتیوس یا سورن کیرکگور خواننده اصلی یا واقعی این کتاب را فردی معرفی می کند که زاده خیال اوست و می تواند بگوید تو کثرت نیستی و فقط یک نفر هستی و جز من و تو کسی در کار نیست و این کتاب را به تو تقدیم می کنم. در حین اینکه که درباره رابطه خواننده واقعی با نویسنده صحبت می کند به نبرد دیالکتیکی طاقت فرسا و نفس گیری اشاره می کند که بین امر کلی و استثنا وجود دارد. آن قطعه همانی است که در کتاب «قانون و خشونت» آمده، قاعدتا بر اساس ترجمه انگلیسی رساله الاهیات سیاسی کارل اشمیت و احتمالا ترجمه انگلیسی کتاب «هوموساکر» آگامبن. تفاوت هایی هم در ترجمه وجود دارد. از جمله اینکه در ترجمه های استاندارد رساله کیرکگور به رابطه استثنای مشروع با امر کلی اشاره می شود. به زبان ساده استثنای نامشروع - اگر تعبیر درستی باشد - یعنی استثنایی که امر کلی را دور می زند. استثنای مشروع استثنایی است که برای شناخت آن باید امر کلی را هم شناخت ولی فقط از طریق شور یا اشتیاقی می توان این کار را انجام داد. به همین دلیل صحبت ها درباره امر کلی با نگریستن به امر کلی از منظر استثناء همه معنای دیگری می یابد. کیرکگور در موخره می گوید من این را جایگزین دیالکتیک سه مرحله ای تز، آنتی تز، سنتز هگل می کنم. از این منظر، پروژه ترجمه کیرکگور وقتی احضار شد که کتاب «قانون و خشونت» ترجمه شد. باید زمان می گذشت تا به لحظه ای می رسیدیم که این کتاب ترجمه شود. چون باید آن نقل قول یک دور بر می گشت به بستر اصلی اش. ولی این برگشت به سیاق یا پس زمینه قبلی متن کیرکگور را همان قدر بحرانی می کند که گفتار کیرکگور می تواند به میانجی آگامبن و اشمیت در یک فضای ظاهرا غیرسیاسی یا فردگرا فلسفه یا سیاست رادیکال را بحرانی کند.

مراد فرهادپور

مراد فرهادپور: گفت‌و‌گوی دو سنت فکری

در وهله اول خوشحالم که صالح نجفی قرار بر این گذاشته متفکری مثل کیرکگور را که به‌ویژه در فلسفه بعد از هگل، یعنی آنچه ما از خرابه‌های فلسفه به ارث برده‌ایم، یک چهره مرکزی و مهم است به فارسی روان برگرداند. در نتیجه مجموعه‌ای از کتاب‌ها خواهیم داشت که صرفا جنبه تزیینی یا توی طاقچه گذاشتن ندارند. مفهوم تکرار در شاخه‌های مختلفی از فلسفه از آگامبن و اشمیت تا دریدا و دلوز و جاهای دیگر سر بر‌می‌آورد. انبوهی از مضامین و بحث‌ها وجود دارد که نیازمند پیگیری و دقت است و خوشحالم که صالح نجفی این وظیفه را برعهده گرفته تا بتواند از بلایی که مثلا سر هگل آمده در مورد کیرکگور جلوگیری کند. من در اینجا به ملاحظاتی در پیوند با مفهوم تکرار و رابطه استثناء و امر کلی می‌پردازم ولی از آنجا که خودم در حیات فکری‌ام روی ترجمه و پیوند دو طرفه تفکر و ترجمه تأکید بسیار گذاشتم قبل از هر چیز باید نکاتی را درباره ترجمه خود این کتاب مطرح کنم.
کتاب «تکرار» مجموعه‌ای است از غرایب. نمی‌دانیم مجموعه خاطره‌هاست، نامه‌هاست، حدیث یک ماجرای عاشقانه است، رساله‌ای فلسفی است یا چه. به همین ترتیب جایگاهش در فلسفه مثل جایگاه خود کیرکگور ناروشن است ولی در حین خواندن آن با فضاها و پیوندهایی روبه‌رو می‌شوید که درگیری فلسفی جدی‌تری به وجود می‌آورد. در این ترجمه، گذشته از تفاوت‌های سلیقه‌ای، دقت خاصی وجود دارد و خطاهای فاحش عجیب و غریبی را که این روزها در به‌ویژه ترجمه کتاب‌های کوچک متداول است نمی‌بینیم. همین اواخر ترجمه‌ای دیدم از رساله «اضطراب» لاکان، متنی پیچیده و دشوار. مترجم اشاره لاکان را به Rome project که در واقع رساله و سخنرانی لاکان در رم است و یکی از نوشته‌های مشهور و تعیین‌کننده او به شمار می‌رود به «عقاید و گفتارهای رومیان باستان» برگردانده. یعنی در این حد نمی‌دانسته که لاکان چیزی به نام پروژه رم دارد و این اسم یک رساله است. بی‌تعارف می‌توانم بگویم نجفی توانسته زبانی برای این متن بسازد که در عین روانی و آشنایی همان غرابت و پیچیدگی را در خود دارد، غرابتی که معلوم نیست متن فلسفی است یا ادبی. بنابراین ترجمه سردستی نیست و نوعی درگیری است از یک سنت با یک سنت دیگر. این قضیه را متأسفانه در جاهای دیگر نمی‌بینیم. چه در مورد کتاب‌های حجیم600-500 صفحه‌ای که این روزها به روش بولدوزری ظرف شش ماه یا یک سال ترجمه و به بازار عرضه می‌شوند و چه در کتاب‌های کم‌حجم و جذاب. در این زمینه به‌ویژه آگامبن خیلی وسوسه‌انگیز است. در تولید متون نظری این روزها به معنای بد کلمه ترجمه تکرار می‌شود. خود من اتفاقا در سابقه کارهای فکری‌ام بیش از دیگران خطا کرده‌ام و در حمایت از جوانان گمنام در تقابل با فضای آکادمیک و استادان فرهیخته و فاضل به افراط رفته‌ام.
ترجمه دیگری که از «تکرار» موجود است همه معایبی را که ما امروزه در ترجمه می‌بینیم دارد. چرا یک نفر باید ترجمه اولین کتاب خود را یک کتاب فلسفی مسئله‌داری انتخاب کند که فقط حجم آن کم است؟ خود من نزدیک 15-10 سال کار ترجمه و نوشتن کردم تا اولین کتابم را درآوردم. نجفی هم این مسیر را طی کرده، «مفهوم آیرونی» کیرکگور را ترجمه کرده، مشغول ترجمه «یا این یا آن» است و این پروژه‌ای طولانی است که می‌خواهد در مورد یک چهره مهم وقت بگذارد. براساس سرعتی که ما در ترجمه کتاب‌های کلاسیک این روزها می‌بینیم این کتاب باید یک یا دو ماهه ترجمه می‌شد در حالی‌که بی‌تردید بیش از یک سال وقت صرف آن شده است. مقدمه و موخره دارد و تلاش شده افق این کتاب با افقی که از دل آن ترجمه صورت می‌گیرد به هم برسند. یک سنت با سنت دیگر گفت‌و‌گو کند، یا یک عدم سنت - یعنی همان چیزی که ما اینجا داریم - لااقل در قالب ناتوانی به جنگ توانایی فلسفی کیرکگور برود. ولی به هر حال در هر دو مورد باید زمینه این گفت‌وگو ایجاد شود. باید مشخص شود که چرا این کتاب و چرا الان ترجمه می‌شود. این در حالی است که ما کتاب‌هایی را می‌بینیم که حتی به تاریخ صوری قبل از خود اشاره نمی‌کنند. به منابع موجود از متفکری که در حال ترجمه آنند ارجاع نمی‌دهند و برعکس همه کاشف‌اند. گویی آگامبن برای اولین‌بار در اینجا ترجمه می‌شود. اینکه همه باید کاشف باشیم و اولین کتاب‌مان هم چنین کشفی باشد و حرص به اینکه مجموعه غلطی از ترجمه‌ها را فوری تبدیل کنیم به یک کتاب که اسم‌مان روی آن است تا حد زیادی ناشی از فضای فرهنگی کشور است که اصلا جایی برای سنت‌سازی و تفکر فلسفی باقی نگذاشته است. همه ما خودمان از طریق ستون‌های روزنامه‌ها به فلسفه آمده‌ایم و به یک معنا اصولا علاقه‌مندی فلسفی‌مان از دل نوعی ژورنالیسم و صفحه اندیشه روزنامه‌ها بوده که در هیچ جای دیگری از دنیا اصلا وجود ندارد. چون این کاری است که دانشگاه‌ها و موسسات فرهنگی باید انجام دهند و مستلزم درجه‌ای از جدیت فکری و وجود سنت‌هاست که خود مستلزم وجود آزادی است. وقتی این نیست سنتی هم پا نمی‌گیرد و اگر هم پا بگیرد دچار انواع اعوجاج و اقسام انحراف می‌شود مثل روشنفکری دینی و بعد از مدتی هم یا به‌طور فیزیکی یا به‌طور نمادین معدود می‌شود. مسلم است که از دل این نوع ژورنالیسم فلسفی همین چیزها هم بیرون می‌آید، کتاب‌های فشرده و کوتاه که حتی به گذشته و زمینه و منابع از پیش موجود اشاره نمی‌کنند. این آفتی است که امروز گریبان ترجمه کتاب‌های نظری را گرفته است. بنابراین گاهی به مواردی سوررئال بر می‌خوریم. ترجمه «علم منطق» هگل و «پدیدارشناسی» اصلا فراتر از این مسائل است و آدم نمی‌داند در مقابلش بخندد یا گریه کند. در چنین فضایی اینکه کیرکگور به‌طور جدی به‌عنوان یک سنت ترجمه می‌شود مهم است. این متون پرتاب نمی‌شوند تا در قفسه کتاب‌های ما جا بگیرند بلکه به هم مرتبطند و از طریق خواندن آنهاست که ما از یکی به دیگری گذر می‌کنیم. بدون چنین گذرهایی و بدون ساخته‌شدن این تاریخ و سنت عمل مسخره ترجمه جز حرام‌کردن کاغذ و نابود‌کردن درختان چیزی نیست. از این جهت من به همه کسانی که این روزها علاقه‌مندند به کتاب‌های نظری توصیه می‌کنم که کار را با ترجمه یک کتاب شروع نکنند، به‌ویژه یک کتاب دشوار فلسفی. بکوشند به‌طور طبیعی تا حدی از طریق درگیری با فضای خالی و غیرجوهری اینجا و از لابه‌لای این فضای خالی رشته‌هایی را به دست بگیرند و آن رشته‌ها را به هم ببافند تا یک زمینه و یک سنت شکل بگیرد. این مختصری بود در مورد خود کتاب و مسئله‌اش و زمینه‌ای که ترجمه در آن انجام می‌گیرد.
در مورد محتوای کتاب البته من کیرکگورشناس نیستم ولی تا حدی نقد آدورنو را به کیرکگور در کتاب «کیرکگور: ساخت امر زیباشناختی» درست می‌دانم. در فروپاشی فلسفه بعد از هگل با تلاشی روبروییم که سوبژکتیویته را بی‌واسطه با حقیقت یکی کند. البته سؤال این است که آیا آنچه ما اینجا به‌عنوان استثنا، شور، تکرار و حتی مفاهیمی دیگر مطرح می‌کنیم مساوی است با امر سوبژکتیو و امر سوبژکتیو هم همان امر فردی است؟ یا در واقع اینجا بیشتر با امرتکین
(singularity) سرو کار داریم؟ امر تکین به کلی چیزی است غیر از امر فردی یا آنچه ما بعدها به‌عنوان فردگرایی تملکی جامعه بورژوایی می‌شناسیم. این ابهام در کار کیرکگور ساری و جاری است.
ساختاری که بیش از هر چیزی کمک می‌کند به درک کیرکگور و به شکل آشکار و نهان در همه کتاب‌هایش به چشم می‌خورد همان ساختار سه‌وجهی زیباشناسی، اخلاق و تجربه دینی است. در فصل آخر کتاب «تکرار» هم خود نویسنده اصلی می‌گوید من فقط زیباشناسی و روان‌شناسی و اخلاق را در نظر داشتم. تجربه آن جوان شاعر شکل خاصی از استثناء و تکرار و امر تکین است. در رابطه آن جوان و ایوب نیز شاهد ورود به ساحت دینی هستیم. جوان کار را با شاعری شروع می‌کند و اتفاقا کنستانتین به آن واقف است، نوع برخورد او با عشق کاملا نشان می‌دهد که او شاعر است. یک چیز پیش‌پا‌افتاده‌ای را که در زندگی‌اش اتفاق می‌افتد به یک مسئله عجیب‌وغریب و یک تروما بدل می‌کند و بعد از آن حساسیت اولیه زیباشناختی‌اش که در پیوند با عشقش بروز کرده می‌رود به بُعد اخلاق و نفرت از خود و بحث مربوط به ازدواج می‌رسد که آیا باید با این دختر ازدواج می‌کرد یا نه. وقتی می‌فهمد دختر ازدواج کرده از مرحله ازدواج و اخلاق هم گذر می‌کند و بر تروما از طریق تکرار آن غلبه می‌کند و در نامه آخری که می‌نویسد رستگار می‌شود. این سه مرحله با اینکه در کتاب «تکرار» به آن به‌عنوان «مراحل زندگی انسان» (عنوان یکی از کتاب‌های کیرکگور) اشاره‌ای نمی‌شود ولی تا حدی ساختار مناسبی است حتی برای درک کلیت آنچه ما به‌عنوان روح عینی بعد از هگل با آن روبه‌روییم. عرصه زیباشناسی، اخلاق و عرصه دیالکتیکی تجربه شکستن امر کلی از طریق تصادم استثناء با آن.
دو مفهوم اصلی همان ابتدای کتاب مطرح می‌شود: تذکار و تکرار. تکرار چیزی است که در عصر جدید قرار است جایگزین تذکار شود. در هر دو مورد نگاه فلسفی مستلزم این است که آنها را از مضمون جدا کنیم. در مورد تذکار اولین مضمونی که به آن داده می‌شود نظریه افلاطون است، نوعی زندگی قبل از تولد و اینکه ما در عالم مثل در کنار فرم‌ها یا ایده‌ها بودیم و سپس به عالم خاک آمده‌ایم و آن را از یاد برده‌ایم و به یک معنا معرفت چیزی نیست جز یادآوری. ولی این یادآوری همراه است با تمرکز بر یک محتوای خاص، ایده‌آلیستی و از برخی جهات حتی محافظه‌کارانه. اگر محتوا را کنار بگذاریم و صرفا به خود یادآوری بنگریم می‌توانیم به مفهومی از گذشته برسیم که در این کتاب هم مطرح می‌شود و آن مفهوم «گذشته مطلق» دلوزی است. از این حیث گذشته‌ در یک خط زمانی قبل از زمان حال نیست. «گذشته مطلق» آدم را یاد همان شعر خیام می‌اندازد: «فردا که از این دیر فنا درگذریم، با هفت‌هزار سالگان هم‌سفریم». وجهی از گذشته که هفت دقیقه پیش را با هفت‌هزار سال پیش یکی می‌کند. این وجه از گذشته وجهی از بودن است نه فقط امری که قبلا رخ داده. در خود این کتاب هم به این نکته اشاره می‌شود که نباید به «امتحان» به‌عنوان امری نگاه کنیم که به طور موقت جهان را برای ما زیر سوال می‌برد و ابدیت را به ما می‌دهد. یعنی نباید به امتحان به‌عنوان امری متعلق به زمان بنگریم. این مفهوم که گذشته چیزی است غیر از آنچه پشت سر من است در کار پروست هم به چشم می‌خورد. آن گذشته‌ای که به نظر می‌رسد اصولا با بودن من به‌عنوان سوژه گره خورده.
من این مفهوم را بیش از هر چیز در دیدی که معطوف به آینده است می‌بینم، یعنی انسان به‌عنوان موجودی دارای میل و دارای قوه خیال که برای خود خیال‌ورزی‌هایی می‌کند معطوف به آینده. وقتی به خیال‌هایی که ما از طریق امر خیالی لاکانی می‌سازیم می‌نگریم می‌بینیم که خود این خیال پیشاپیش تحقق‌یافته است، یعنی اگر فرضا آرزوی‌تان این است که جایزه نوبل ببرید و نویسنده معروفی باشید یا خلبان جنگی باشید موقعی که این تصویر را برای خودتان خیال می‌کنید از قبل به این مقام رسیده‌اید. آدم هیچ‌وقت میل‌اش را به‌عنوان میلی که قرار است نوبل بگیرد خیال‌پردازی نمی‌کند.
موقعی که خیال‌پردازی می‌کند همیشه این خیال از پیش تحقق پیدا کرده و خلبان شده یا جایزه نوبل گرفته. بنابراین در رابطه ما با یک آینده بُعدی از گذشته هست که نمی‌توان آن را صرفا به شکل خطی قبل از حال قرار داد. کنار گذاشتن محتوا و یادآوری به‌عنوان امر محض یادآوری و تذکار محض به معنای این است که به جای توجه به ابژه یادآوری تمرکزمان را بر خود یادآوری بگذاریم. در مورد تکرار هم باید دقیقا همین کار را کرد. تکرار را باید یک تکرار ناب در نظر گرفت و این بدین معناست که اصلا نباید بگوییم چیزی تکرار می‌شود. هایدگر در ارتباط با نیچه از «بازگشت ابدی امر یکسان» حرف می‌زند، در حالی‌که اینجا ما نباید روی یکسانی یا روی ابژه تکیه کنیم. هیچ چیزی در این بازی بازگشت ابدی وجود ندارد که به قول مالارمه شاید هدفش چیزی نیست جز الغای بخت. هیچ چیز خاصی تکرار نمی‌شود، نه وجود، نه وحدت، نه سوژه، نه انسان. این خود بازی است که تکرار می‌شود. شما تاس‌ها را می‌ریزید و تاس‌ها به سوی شما بر می‌گردند برای اینکه باز هم ریخته شوند. از این نظر شاید خواست الغای بخت که مالارمه می‌گوید درست نباشد و باید مثل نیچه قبول کرد که ما تاس‌ها را می‌ریزیم ولی تنها نتیجه آن ادامه بازی است. جایی که هر کنش ما دوباره ما را در مقابل امر ناممکن و بخت قرار می‌دهد. اگر قرار است حتی سوبژکتیویته را براساس شور تعریف کنیم تکرار این شور و شوق دقیقا به این معنی است که سوژه آن چیزی است که کنشش همواره خودش را دوباره در معرض خطر قرار می‌دهد. در حقیقت این‌همانی یا هویت سوژه هیچ‌وقت تمامیت پیدا نمی‌کند و بنابراین تلاش‌های سوژه برای هویت‌یابی نهایتا فقط به ایجاد شکاف در خود سوژه منجر می‌شود و سوژه اصلا چیزی نیست جز همین تفاوت حداقلی که در هر بار تکرار ایجاد می‌شود. از منظر دلوز، تکرار آن چیزی است که تفاوت ایجاد می‌کند. چون همواره یک تفاوت زمانی بین لحظه قبل و لحظه حال هست و شیء براساس همین تفاوت زمانی یک چیز دیگر می‌شود. ولی تفاوت حداقلی که هر شیئی با خودش دارد در سوژه تبدیل می‌شود به یک کنش معطوف به ایجاد این تفاوت از طریق تکرار.
چنان‌که در موخره کتاب «تکرار» هم به خوبی توضیح داده شده، چنین نیست که در روانکاوی امر واپس‌رانده یا سرکوب‌شده‌ای هست که دوباره باز می‌گردد و تکرار می‌شود و فرد را مدام درگیر آسیب یا تروما می‌کند. نه، اصولا سوژه چیزی نیست جز تنش و رفت‌و‌آمد بین گذشته و حال. ناخودآگاه یا آنچه واپس رانده‌شده در خود این گذر رخ می‌دهد. چنین نیست که یک چیزی هست که واپس رانده شده یا سرکوب می‌شود. در مسیر همین آمد‌و‌شد و در خود بازگشت امر سرکوب‌شده ما با یک اعوجاج روبه‌روییم. پیام در این فاصله از طریق جابه‌جایی و تمرکز دگرگون می‌شود.
ناخودآگاه به‌عنوان حقیقت سوژه چیزی نیست جز خود این اعوجاج و دگرگونی در انتقال دال‌ها و دلالت‌ها. بنابراین آنچه هست فقط یک آمد‌و‌شد با میانجی و پارادوکسیکالی بین دلالت‌هاست که در آن شکاف و تجزیه و پیچش‌هایی مثل نوار موبیوس داریم. ناخودآگاه چیزی نیست جز همین درهم‌پیچیدگی‌ها و گشتاوری که نیرو را می‌چرخاند.
در این آمد‌و‌شد است که ما با تروما روبه‌رو می‌شویم و از آنجا که خود این حقیقت سرکوب‌شده در درون این حرکت انتقالی دلالت‌ها رخ می‌دهد بنابراین فقط تکرار این حرکت است که می‌تواند سوژه را با حقیقت پیوند بزند و این تکرار دقیقا تکرار هیچ چیز خاصی نیست. تکرار هویت یا وحدت یا انسجام نیست. در این معنا مسلما تکرار سوژه هم نیست. تکرار در شکلی که بخواهد روی ابژه‌اش منعکس شود در واقع عین بلاهت است.
در مسیری که ما به جلسه می‌آمدیم یک برنامه رادیویی بود که به شکل عجیبی از همه می‌خواست زنگ بزنند و پنج بار تکرار کنند: «افسر ارشد ارتش اتریش» و مردم در نهایت بلاهت این کار را می‌کردند و زنگ می‌زدند و این را تکرار می‌کردند و ما هم دیوانه شده بودیم. این سویه جهنمی تکرار است وقتی می‌چسبد به یک ابژه و سوژه را هیپنوتیزم می‌کند و او را از هرگونه سوژه‌بودن دور می‌کند. باید به مفهوم تکرار از منظر فلسفی و فارغ از موضوع تکرار نگریست.

................ هر روز با کتاب ...............

جستجوی یک دوچرخه‌ی دزدیده‌شده بهانه‌ای به دست نویسنده می‌دهد تا از بیکاری در کشوری سخن گوید که نیم قرن است از این درد رنج می‌کشد... در این رهگذر، محله‌های فقیر و مردمان آن توصیف شده‌اند: دزدان و همدستان آنها، روسپیان و پااندازان، و تاجران مشکوک... شخصیت اصلی داستان سعی می‌کند که پلیس را درگیر این داستان کند، اما کاملاً شکست می‌خورد... با وساطت روسپی می‌تواند دوچرخه‌اش را دوباره از دزد خریداری کند ...
گوشه‌هایی مهم از تاریخ تجدد در ایران... 6 محصل مسلمان از ایران، برای آموختن علوم جدید و آشنایی با تمدن غرب وارد لندن می‌شوند... روبه‌رو شدن با تندروهای مسیحی، تبشیری های متعصب، حلقه‌ی فراماسون‌های پنهان کار، انجمن‌های کارگری رادیکال... جامعه‌ای که تصویر دقیقی از آن در آثار جین آستین ترسیم شده است... یکی از آنها نام کتاب خاطرات خود از این سفر را «حیرت نامه» نامید ...
ماجرای گروه پیکان سیاه در زمان جنگ گل‌ها در انگلستان اتفاق می‌افتد... پدر ریچارد را کشته است تا بتواند قیم او شود و از دارایی‌اش سوءاستفاده کند... ریاکار، خائن، مرافعه‌جو و پیمان‌شکن است و حتی حاضر است در گرماگرم جنگ تغییر تابعیت بدهد تا بتواند از بدبختی شکست‌خوردگان بهره‌برداری کند... جان، در واقع جواناست! دختری یتیم که سر دانیل، قصد دارد او را به همسری ریچارد دربیاورد ...
بازنویسی بخشی از روایت هفت پیکر... یکی از چکمه‌های سمانه گم می‌شود... کابوس‌های جوانی را حکایت می‌کند که خاطرات پدر مرده‌اش، شهر زادگاهش یعنی اصفهان و رودخانه زاینده رود او را به مرز پریشانی می‌رساند... روایت‌گر پسر خنگی است که تا پیش از رفتن به مدرسه حرف نمی‌زند... باید به تنهایی چند اسیر عراقی را به پشت جبهه منتقل کند... تصمیم می گیرد که با همسر واقعی اش همبازی شود ...
ماجرای رستم و سهراب، تنها موردی است که در آن پدری ناخواسته فرزندش را -چون که معترض حکومت شاه ایران شده بود- می‌کشد و تراژدی فرزندکشی را رقم می‌زند... تنها زن باقرآباد که بلد است از روی کتاب شعر بخواند... با یکه‌بزن‌های دیگر به طمع پول همراه شده تا دل «آذر» را به دست بیاورد... اما آذر دلش برای زندگی با «گروهبان رستمی» هوایی شده... معلوم نمی‌شود این مادر متفاوت و قوی، چه تأثیری در زندگی سالار داشته ...