یادداشتی بر رمان «مارا با برف نوشته‌اند» نوشته نسیم توسلی | اعتماد
 

هویت زن در اکثر نظام‌های مردانه حالتی منفعلانه پیدا می‌کند؛ به نوعی که شبیه موجودی بی‌اراده می‌شود. در این راستا باید راهی بیابد که بتواند در مقابل این نظم بسته سخت، دست به طغیان و شورش بزند و امیال خود را بازیابد و آن، راهِ سرپیچی است. سرپیچی، یک کردار ساختارشکن و ساختارساز و گذر از مرزهای مرسوم است. سرپیچی می‌تواند انقلاب درونی و بیرونی بار آورد. این ویژگی برای روان ضروری است. هیچ‌چیز به اندازه امری که به ما مجال می‌دهد تا خود را آزاد یابیم لذت ندارد. سرپیچی به وجود آمده تا تجربه شخصی شادمانی را که بخش جدایی‌ناپذیر اصل لذت است، همراهی کند.
رمان کوتاه «ما را با برف نوشته‌اند»، نوشته نسیم توسلی _ نشر آگه _ روایت تلاش برای رسیدن به شادمانی و فاعلیت دختری به نام بهار است. بهار مهندس نساجی و در آستانه ازدواج با عماد پسر کارخانه‌داری است. داستان حول محور بهار می‌گذرد. گریزهای کلی و جزیی زیادی به زمان گذشته دارد. عملکرد بهار به نوعی تلاشی به نظر می‌رسد برای احیای دوباره خانواده‌اش که در جریان وقایع تاریخی سیاسی اصلاحات ارضی از عرش به فرش رسیده‌اند.

مارا با برف نوشته‌اند نسیم توسلی نقد رمان

احیا شدن خود و فاعلیت از کلیدواژه‌های اصلی این رمان محسوب می‌شود. اما در ابتدای رمان کمی فرق می‌کند. آنچه از بهار در پیش چشم داریم دختری تمام‌قد متصل به تاریخ اجدادی‌اش، نمادی از نظام بسته و سخت است به‌طوری که وقتی خودش را معرفی می‌کند کاملا مشخص می‌شود که او در همان نظامی است که می‌گوییم فاعلیت را از او ربوده و او را منفعلانه در ید قدرت جزمی خود قرار داده است: «من بهار حریرچی نوه نصرالله‌خان حریرچی مالک کلاته‌های قُزلُق و چمگرد در گِزِ خراسان... هنوز هم می‌خواهم نادرشاه را احضار کنم.»
این ویژگی رابطه ازدواج بهار و عماد را تحت‌تاثیر قرار می‌دهد، یعنی ما همان نظام سخت را می‌بینیم که سایه‌اش را بر سر زندگی خصوصی شخصیت این رمان نیز انداخته است. می‌گوید: «از همان لحظه‌ای که انگشت‌هایش لابه‌لای انگشت‌های باریکم قفل شد و تصمیم گرفتیم تا آخر عمر باهم بمانیم حس کردم روز به روز سایه نادرشاه داشت کم و کم می‌شود... انگار نادرشاه قهر کرده باشد.»

تلاش دیگر بهار در حیطه کارش است. زمانی که از کارخانه پدر عماد می‌خواهند کسی را برای ماموریت به مشهد بفرستند، او به هر دری می‌زند و درنهایت به واسطه عماد راهی مشهد می‌شود تا از کارخانه نخ‌ریسی خسروی بازدید کند. «داشتم برمی‌گشتم به باقیمانده‌های آقاجان نصرالله‌خان.» در اینجا نیز بهار نوعی ادای دین به آن میراث اجدادی را نشان می‌دهد. عماد می‌گوید: «همه خوشحالیت واسه رفتن به اون کارخونه‌ست نه مشهد.»
همه تلاش بهار در راستای عدول از منفعل ماندن به رهایی خودش ختم نمی‌شود، برای همین همیشه حس سردرگمی را در خود درک می‌کند. درست است که با ازدواج و تصمیمات اینچنینی سعی بر بازگرداندن هویت از دست رفته خانواده و خودش دارد. «خانواده ما غصه‌خورشان ملس است. اصلا غصه هزارویک چیز مملکت بر دوش ماست.» اما همه تلاشش فقط به نجات خانواده‌اش منجر می‌شود و خودش در این روال رهایی نمی‌یابد زیرا رویکردهایی که اتخاذ می‌کند به‌طور ناخودآگاه در راستای همان مجموعه انفعال است. یعنی بهار هنوز مجموعه‌ای از گفتار است که می‌گوید: «زن هم باید در راستای برگرداندن میراث اجدادی از خود مایه بگذارد.»

بهار می‌خواهد با عماد ازدواج کند تا میراث مُرده اجدادی را احیا کند. «قبل از آمدن عماد نادرشاه هرشب بود نشسته بر اسب بلندپایی.» در اینجا هم خودش و هم اعمالش در نظامی منفعلانه نظام‌مند می‌شود. تنها زمانی گسست بین خود بهار و آن نظم اشاره شده ایجاد می‌شود که به خودش رجوع می‌کند و درون خود احساس ضعف و درخودماندگی و نوعی اجحاف و حس تنهایی می‌بیند. آنگاه درمی‌یابد که باید از خود سوژه‌ای مستحکم و دگرگون بسازد. بر این اساس او در رابطه‌اش با عماد بازنگری می‌کند. «حالا باید بایستم و تمام راه رفته را برگردم. باید به تمام این دو سال، به روزهای خوب و بدمان شک کنم... پشت می‌کنم به پارک کسمایی و می‌آیم بیرون... چشمم می‌افتد به آپارتمان‌مان و پنجره آخر طبقه چهارم... اتاقم تنها نقطه روشن...»
روشنایی اتاق روشنایی بهار است. او به انسان متولد شده می‌ماند که از قلمرو ساختاری سخت سرپیچی کرده و خود تازه‌اش را یافته است. از این پس با بهار منفعل روبه‌رو نیستیم بلکه با خود برسازنده‌ای مواجه می‌شویم که قرار است زندگی‌اش را طور دیگری ادامه دهد.

................ تجربه‌ی زندگی دوباره ...............

راسکلنیکوف بر اساس جان‌مایه‌ای از فلسفه هگل دست به جنایت می‌زند... انسان‌ها را به دو دسته تقسیم می‌کند: نخست انسان‌های عادی که می‌بایست مطیع باشند و حق تجاوز از قانون را ندارند و دوم انسان‌های که او آن را «مافوق بشر» یا غیرعادی می‌نامد و اینان مجازند که برای تحقق اهداف والای خود از قانون عدول کنند... به زعم او همه‌ی قانون‌گذاران و بنیان‌گذاران «اصول انسانیت» به نوعی متجاوز و خونریز بوده‌اند؛ ناپلئون، سولن و محمد را که از او تحت عنوان «پیامبر شمشیر» یاد می‌کند از جمله این افراد استثنایی می‌‌داند ...
انقلابی‌گری‌ای که بر من پدیدار شد، حاوی صورت‌های متفاوتی از تجربه گسیختگی و گسست از وضعیت موجود بود. به تناسب طیف‌های مختلف انقلابیون این گسیختگی و گسست، شدت و معانی متفاوتی پیدا می‌کرد... این طیف از انقلابیون دیروز بدل به سامان‌دهندگان و حامیان نظم مستقر می‌شوند... بخش زیادی از مردان به‌ویژه طیف‌های چپ، جنس زنانه‌تری از انقلابی‌گری را در پیش گرفتند و برعکس... انقلابی‌گری به‌واقع هیچ نخواستن است ...
سند در ژاپن، قداست دارد. از کودکی به مردم می‌آموزند که جزئیات را بنویسند... مستند کردن دانش و تجربه بسیار مهم است... به شدت از شگفت‌زده شدن پرهیز دارند و همیشه دوست دارند همه چیز از قبل برنامه‌ریزی شده باشد... «هانسه» به معنای «خودکاوی» است یعنی تأمل کردن در رفتاری که اشتباه بوده و پذیرفتن آن رفتار و ارزیابی کردن و تلاش برای اصلاحش... فرایند تصمیم‌سازی در ژاپن، نظام رینگی ست. نظام رینگی، نظام پایین به بالا است... این کشور را در سه کلمه توصیف می‌کنم: هارمونی، هارمونی، هارمونی! ...
دکتر مصدق، مهندس بازرگان را مسئول لوله‌کشی آب تهران کرده بود. بعد کودتا می‌شود اما مهندس بازرگان سر کارش می‌ماند. اما آخر هفته‌ها با مرحوم طالقانی و دیگران دور هم جمع می‌شدند و از حکومت انتقاد می‌کردند. فضل‌الله زاهدی، نخست‌وزیر کودتا می‌گوید یعنی چه، تو داری برای من کار می‌کنی چرا از من انتقاد می‌کنی؟ بازرگان می‌گوید من برای تو کار نمی‌کنم، برای مملکت کار می‌کنم، آب لوله‌کشی چه ربطی به کودتا دارد!... مجاهدین بعد از انقلاب به بازرگان ایراد گرفتند که تو با دولت کودتا همکاری کردی ...
توماس از زن‌ها می‌ترسد و برای خود یک تز یا نظریه ابداع می‌کند: دوستی بدون عشق... سابینا یک‌زن نقاش و آزاد از هر قیدوبندی است. اما ترزا دختری خجالتی است که از خانه‌ای آمده که زیر سلطه مادری جسور و بی‌حیا قرار داشته... نمی‌فهمید که استعاره‌ها خطرناک هستند. نباید با استعاره‌ها بازی کرد. استعاره می‌تواند به تولد عشق منجر شود... نزد توماس می‌رود تا جسمش را منحصر به فرد و جایگزین‌ناپذیر کند... متوجه می‌شود که به گروه ضعیفان تعلق دارد؛ به اردوی ضعیفان، به کشور ضعیفان ...