درباره داستان «سرگیجه» نوشته «ژوئل اگلوف» | شرق
برای نوشتن به سبک بکت، کامو و سلین، لزوما نه ایرلندی و فرانسوی باید بود و نه تابع کتابها و منابعی که از آنها سخن گفته باشند. برای نوشتن به سبک ابزورد یا ناتورالیسم نیز شناخت همهجانبه و تاریخچه این سبکها ضرورت اولیه ندارد. آنچه اقتضای اصلی است، مایه یا خمیرمایه داستان است. قصهای که نویسنده بازمیگوید، خود مهمترین عامل پیدا شدن فرم و سبک روایت است؛ به شرط آنکه نویسنده بخواهد داستان بگوید و داستانگویی را بشناسد.
![سرگیجه [L'Etourdissement] ژوئل اگلوف [Joël Egloff]](/files/158964053526823711.jpg)
«سرگیجه» [L'Etourdissement] نوشته ژوئل اگلوف [Joël Egloff] (ترجمه موگه رازانی – نشر کلاغ) که به تازگی در ایران منتشر شده، یکی از داستانهای خواندنی و قرص و محکمی است که خواننده را به یاد اسلاف فرانسوی این نویسنده میاندازد. داستانی است درباره ساعاتی بههمپیوسته از زندگی یک کارگر کشتارگاه که با تقلای بسیار میخواهد از پوسته فردی و جایگاه پست خود کنده شود، ولی به هر دری میزند، باز همان است که بود. این کتاب میتواند همچون یک کلاس داستاننویسی باشد که ضرباهنگ، دیالوگنویسی، منگویی و تعلیق داستانی را یکجا آموزش میدهد. «سرگیجه» بهدلیل حجم کم و زمان کوتاه اتفاقات داستانی در آن، قابل معرفی به عنوان یک رمان نیست. داستان به یک نمایشنامه تکگویی میماند که نه تماما تلخ و تکاندهنده است و نه به کل طنز و سهل و ساده. روایت داستان بسیار ساده و خوشخوان و همراه با طنزهای موقعیت و تکههای ناب کلامی است اما مضمون و شخصیتی که ارایه کرده، سمبل راستین تلخی و فلاکت است. شخصیت اصلی داستان که یکتنه حوادث را به پیش میبرد، هم به مخلوقات لویی فردینان سلین شبیه است و هم به شخصیتهای ساموئل بکت. بنبستی که در آن غوطهور است و توصیفش میکند، به شدت یاسآور و هولناک است و بنابراین دنیای درون و چشمانداز بیرونش نیز از کورسوی امید و سعادتمندی به دور. راوی «سرگیجه» در دنیای آشفته و هردمبیلی زندگی میکند که نه قابل تحمل است و نه قابل تعویض. به همان هواپیمای سرگردانی شبیه است که در فصل انتهایی داستان، از نمیدانیم کجا آمده و در جنگلی سقوط کرده و جعبه سیاهش که پر از بدبختی و سیاهی است، گشوده شده و دستمایه شوخی و گذران وقت قرار گرفته است.
هم راوی و هم دوستش «بورچ»، به کابوس هرروزهشان که کار در کشتارگاه و در میان سرهای از تن جدا و دست و پاهای بریده و امحا و احشای تلنبار شده است، عادت کردهاند، ولی میکوشند این لباس را از تن درآورند و به راهی دیگر بروند. آنها از وضعیت نادلبخواه خویش آگاهاند و اراده تغییر شرایط را هم دارند، اما راه انتخاب همیشه باز نیست و راههای دیگر اغلب بسته است و ناگزیر باید به این تقدیر گردنگذاشت؛ زندگی در پلشتی و فلاکت و خشونت. راوی میداند که این زندگی را نمیخواهد، باید خود را خلاص کند و به جایی دیگر برود، اما دایم با این پرسش روبهرو میشود که کجا برود؟ جای دیگر چه خبر است و او باید چه کند؟ وقتی پاسخی برای این سوالها ندارد ترجیح میدهد دربارهاش حرفی نزند و به زندگی در شرایط فلاکتبار ادامه دهد. راوی «سرگیجه» یک راوی به ته خط رسیده است. وابسته به مکانی است که به آن میخکوب شده و معاشش بسته به آن است. نه فقط معاش، که روحیات و خلقیات و در یک کلام هویتش با این بدبختی و مسخرگی یکی شده است. ناتوانی از تغییر وضع موجود، سرنوشت ناگزیر اوست و او ناچار است به این جبر تن دهد و با سرگرم شدن به جزییاتی مختصر، اوضاع مسخره و پوچی را که در آن گرفتار است تحمل کند. شاید بتوان حال و هوای راوی داستان را مصداق ضربالمثل «هر چی سنگه مال پای لنگه» دانست. این مثل هم تراژیک است و هم مطایبهآمیز.
میتوانیم راوی سرگیجه را هم که هرچه بدبختی و ناگزیری است، از آن اوست، شبیه آدمهای اینگونه بپنداریم که با وجود زیستن در شرایط سیاه و نکبتبار، دایم در حال گریز و تقلا برای تغییر وضع موجود هستند، اما وقتی این نتیجه بر آنها مسجل میشود که راه گریزی نیست و هرچه هست همین است، خود را به رویاها و خیالهایشان بند میکنند و راه مستی پیش میگیرند. «سرگیجه» ترجمه ساده و روانی دارد که با ضرباهنگ و فضای داستان جور است. البته بر ما پوشیده است که اصل داستان چه حجمی داشته، اما به هر روی، چه این داستان بلند به طور کامل منتشر شده باشد و چه با دگردیسیهای ناگزیر، رگههای ناتورالیستی و ابزوردیستیاش را در ترجمه از دست نداده و داستانی خوشخوان و خوشریتم از کار درآمده که هم شیرین است، هم تلخ و هم آموزنده.
................ تجربهی زندگی دوباره ...............
