خاطرات بدون قهرمان‌بازی یک چپ | عصر ایران


عارف (علی) پاینده از فعالان سیاسی جنبش چپ ایران در دهه‌های سی تا شصت خورشیدی در کتاب «آنچه بر من گذشت» با صداقتی بی‌همتا کوشیده است، روایتی باورپذیر و صادقانه از جوانی چپگرا در آن سال‌های توفانی ارائه دهد که چگونه در مسیر زندگی و مبارزه حرکت می‌کرده است، روایتی خواندنی که اکنون مطالعه آن می‌تواند هزاران نکته به همه علاقمندان دانش و فعالیت‌ سیاسی بیاموزد. پاینده صمیمانه مسیر خود را از تشکیل یک گروه کوچک دوستانه تا شرکت در گروههای سیاسی حرفه‌ای و زندان و مبارزه تشریح می‌کند و آنچه در نهایت راهگشاست را بیان می‌کند: گفتگو.



روابط گسترده و سی سال همکاری پاینده با محفل‌ها و گروه‌های سیاسی چپ و تجربۀ زندان سیاسی در سال‌های پرتلاطم ۱۳۳۹-۱۳۵۶ موجب شده است اطلاع و آگاهی بسیاری از روند شکل‌گیری و فعالیت‌های آن محفل‌ها و گروه‌های سیاسی که شماری از آنها کم‌وبیش ناشناخته‌اند، و شرایط زندان سیاسی و عملکرد زندانیان گروه‌های سیاسی داشته باشد. «آنچه بر من گذشت» بازگویی آن تجربۀ سی‌ساله و آسیب‌شناسی جنبش چپ ایران است که به همت مصاحبه‌گر تنظیم و تدوین شده است.

کتاب با شرحی از بستر خانوادگی پاینده آغاز و از محفل کوچک دوستانه‌ای یاد می‌کند که در آن جمع رفقا تصمیم می‌گیرند تفنگی را بخرند و چون پول ندارند بر آن می‌شوند تفنگ را بدزدند اما بعد می‌فهمند اصلا این تفنگ شکاری است و خوب شد که نه آن را خریدند و نه دزدیدند. پاینده به سرعت سر از پاتوق‌ها، محافل و گروه‌های چپ درمی‌آورد و شرحی شنیدنی از احوالات تمام آنها به دست می‌دهد: دفتر تبلیغاتی انجمن روابط فرهنگی ایران و شوروی؛ کافه قنادی‏های خیابان‏های نادری، شاه‏آباد (جمهوری اسلامی فعلی) و مخبرالدوله؛ سازمان دانش‌آموزان؛ گروه اول ماه مه؛ کمیتۀ انقلابی حزب تودۀ ایران؛ گروه جریان؛ تشکیلات تهران حزب تودۀ ایران؛ سازمان مارکسیستی ـ لنینیستی توفان و سازمان رهایی‌بخش خلق‌ها.

پاینده در مسیر دانستن و مبارزه پیش می‌رود تا در ساعت شش صبح روز 9 دی 1349 به دام تیم ساواک می‌افتد و پایش به زندان باز می‌شود و استوار ساقی او را به سلول انفرادی شمارهٔ 9 می‌برد. خاطرات زندان پاینده از برخورد تند ساواک و عوامل شکنجه‌گر آن حکایت دارد که با بی‌رحمی باعث ضربه مغزی پاینده می‌شوند و البته یادی هم می‌کند از آدم‌های بامرامی که در سال‌های زندان سعی می‌کردند که با مسئولیت و ابتکار خودشان از طریق راه‌هایی مانند اجازه ملاقات با بستگان به نوعی به زندانیان خدمت کنند، سرهنگ ریاست بیمارستان ۵01 ارتش، استوار ساقی و گروهبان افتخاری از آدم‌های خوب کتابند.

به باور پاینده به علت نداشتن تجربه و ضعف اساسی در سواد تئوریک و سیاسی، جوّ حاکم بر زندان فضایی تند و هیجانی بود که بنیان آن بر تعقل و منطق قرار نداشت: واقعیت این است که مشی مسلحانه یک بحث است و به نام مشی مسلحانه هر کار دلبخواهی انجام دادن بحثی دیگر است. مسئله‏ای که وجود داشت این بود که چون در آن دوره مشی مسلحانه، مشی حاکم بر اپوزیسیون بود، افراد جوان معتقد به آن، سعهٔ صدر نداشتند و نمی‏توانستند مخالفان خود را تحمل کنند. مثلاً بارها از افراد پایین آنها در زندان شنیده شد که می‏گفتند کسانی که مشی مسلحانه را قبول ندارند منفعل‏اند. گاهی حتی نسبت به مخالفان مشی مسلحانه صراحتاً اصطلاح «بریده» را به کار می‏بردند. به طعنه، به آنها «سیاسی‏کار» می‏گفتند. در آن دوره اصطلاح «سیاسی‏کار» با تأکیدی تحقیرآمیز نزد طرفداران مشی مسلحانه معادل منفعل بود. با به‏کاربردن این قبیل اصطلاح‏ها که بار منفی و تحقیرآمیزی داشت، فضای بدی در زندان به وجود آورده بودند. حتی بیژن جزنی را از چنین انگ‏هایی بی‏نصیب نگذاشتند. آنها به پیروی از مسعود احمدزاده می‏گفتند، شرایط عینی انقلاب آماده است. بیژن جزنی چنین نظری نداشت و معتقد بود شرایط عینی انقلاب در ایران آماده نیست. آنها می‏گفتند، هر کسی بگوید شرایط عینی آماده نیست، «اپورتونیست» (فرصت‏طلب) است.

پاینده یادآور می‌شود: در مقابل فضای هیجانی و احساسی زندان، همیشه عده‏ای بودند که تلاش می‏کردند تحت تأثیر فضای حاکم بر زندان قرار نگیرند، استقلال خود را حفظ کنند و بر اساس منطق و اصولی که به آن اعتقاد داشتند عمل کنند، از تندروی و چپ‏روی پرهیز کرده و برای سالم‌سازی فضای زندان و ارتقای زندانیان تلاش کنند. البته پاینده خاطرنشان می‌کند که متاسفانه تعداد این افراد بسیار کم بوده و اکثرا افراد اسیر موج هیجانی می‌شدند.

از نگاه پاینده تا سال 1357، زندانیان سیاسی چپ عمدتاً سه جریان بودند: چریک‏های فدایی خلق، مائوئیست‏ها و توده‏ای‏ها. این سه جریان چندان مناسبات حسنه‏ای با یکدیگر نداشتند و در لوای اختلافات مشی سیاسی حتی همدیگر را نفی می‏کردند. رفتارها و برخوردها عموماً ناپخته و احساسی بود. یکدیگر را به چپ‏روی، راست‏روی و اپورتونیسم چپ و راست متهم می‏کردند. فدایی‏ها معتقد بودند، مائوئیسم در ایران محلی از اعراب ندارد و تنها مشی صحیح، «چریک شهری» است و همان نظریهٔ محوری مسعود احمدزاده را که می‏گوید: موتور کوچک (چریک) موتور بزرگ (جامعه) را به حرکت درمی‏آورد، تکرار می‏کردند. می‏گفتند، تنها با مبارزهٔ چریکی شهری است که می‏شود موتور خاموش جامعهٔ منفعل ایران را تکان داد، روشن کرد و آن را به حرکت درآورد. آنها حزب توده را جریانی اپورتونیستی و سازش‏کار می‏دانستند. توده‏ای‏ها، مائوئیست‏ها را مرتد و مائوئیست‏ها توده‏ای‏ها را خائن و مزدور شوروی می‏دانستند و هردو، متفقاً مشی مسلحانه را قبول نداشتند و خط مشی فدایی‏ها را رد می‏کردند.

به عقیده پاینده اختلاف نظر این سه جریان در صورتی می‏توانست برای چپ ایران مفید باشد که به صورت اصولی به چالش ایدئولوژیک دامن می‏زد و به شکوفایی و عمیق شدن اندیشهٔ مارکسیسم در ایران می‏انجامید. ولی نه تنها چنین نشد که موجب کدورت و کینه‏ورزی این جناح‏ها علیه یکدیگر گردید: البته، این رفتار مربوط به جریان‏های آنها با یکدیگر بود. اختلاف نظرهای زندانیان با یکدیگر بیشتر منشأ سلیقه‏ای، اخلاقی و شخصیتی داشت. زندانیان عمدتاً به لحاظ عواطف فردی و علایق انسانی با همدیگر روابط خوبی داشتند، با هم دوست بودند، با هم ورزش و بازی می‏کردند، باهم کتاب می‏خواندند و حتی بدون درگیری یا برخوردهای خشن با هم بحث‏های سیاسی و تئوریک می‏کردند. این سه جریان به‌رغم تضادها و اختلافات‏شان در برخی مسائل صنفی و وقایع درون زندان، به‌عنوان زندانیان سیاسی با هم همکاری می‏کردند. با این‏حال، گروه‏ها و سازمان‏های آنها با یکدیگر مرزبندی قاطع و غیرقابل انعطاف داشتند.

پاینده در اینجا شرحی دقیق از اختلافات گروه‌های چپ داخل زندان بیان داشته و تاکید دارد، این قبیل برخوردها نتیجهٔ عوامل مختلف و از جمله، کمبود تجربهٔ زندگی اجتماعی، ضعف سواد تئوریک و اطلاعات سیاسی بود: آن‏هایی که مرتکب چنین برخوردهای نسنجیده‏ای می‏شدند نه تنها اطلاعات تئوریک نداشتند بلکه آگاهی سیاسی آنها در حدّ متعارف هم نبود و درعین حال جزم‏اندیش هم بودند. در نتیجه، نسبت به کسانی که نظرات و خط‏مشی سیاسی متفاوت داشتند، نمی‏توانستند با سعهٔ صدر برخورد کنند و برای آنها حق و حقوقی قائل شوند. علاوه بر افراد، هر جریانی سعی می‏کرد دیگر جریان‏های فکری و سیاسی را تحت‏الشعاع خود قرار دهد و اگر یک جریان به لحاظ ضعف تئوریک و کمبود سواد سیاسی نمی‏توانست چنین کاری بکند، به بی‏راهه رفته و به برخوردهای غیرسیاسی و حتی در مواردی به برخوردهای غیراخلاقی متوسل می‏شدند.

کتاب «آنچه بر من گذشت: خاطرات عارف (علی) پاینده» به کوشش محمدحسین خسروپناه در ۶۰۸ صفحه توسط انتشارات اختران رهسپار بازار کتاب شده است.