مقدمه ای بر مطالعات منطقه ای
 

کتاب «مقدمه‎ای بر مطالعات منطقه‎ای» نوشته مشترک دکتر الهه کولایی استاد دانشگاه تهران، دکتر بهاره سازمند دانشیار دانشگاه تهران و ریحانه رضایی دانشجوی دکتری مطالعات منطقه‎ای از سوی انتشارات دانشگاه تهران در 268 صفحه منتشر شد.



منطقه گرایی نوین در سه دهه اخیر به یکی از اصلی ترین موضوعات رشته های علوم سیاسی روابط بین الملل و اقتصاد تبدیل شده است. در واقع نوعی دیالکتیک در میان جهانی شدن و منطقه گرایی ایجاد شده است. در تعریف مفهوم منطقه گرایی در میان پژوهشگران حوزه های مطالعات منطقه ای و روابط بین الملل اتفاق نظر وجود ندارد. در بسیاری موارد همگرایی در سیاست بین الملل با منطقه گرایی یکسان برآورد می شود. شاید یکی از دلایل این رویکرد آن باشد که همگرایی به صورت بسیار آشکارتر در سطح منطقه دیده می شود.

گاه منطقه گرایی با فراملی گرایی یا گرایش‌های میان حکومتی شناخته می‌شود که به گسترش همکاری ‌های اقتصادی و سیاسی میان دولت‌ها و دیگر کنشگران در مناطق جغرافیایی مشخص اشاره دارد. عوامل مؤثر در تحلیل منطقه گرایی بسیار گوناگون هستند. منطقه گرایی بر اساس میزان انسجام اجتماعی (زبان، قومیت، نژاد، فرهنگ مذهب، تاریخ و میراث مشترک) همگرایی اقتصادی (الگوها و رژیم‌های تجاری و مکمل بودن اقتصادی) یا یکپارچگی سیاسی (نوع رژیم ایدئولوژی و زمینه های اجتماعی مشترک) و انسجام سازمانی وجود نهادهای رسمی منطقه ای تجزیه و تحلیل می‌شود.

این کتاب در قالب یک مقدمه، پنج فضل و یک نتیجه گیری نهایی تدوین و صورت بندی شده و شناخت بنیادین از منطقه گرایی و روندهای مربوط به آن در اختیار مخاطبان قرار می دهد. با توجه به پیوند گسست ناپذیر مطاعات منطقه ای با روابط بین الملل و از آنجا که درک روندهای منطقه ای، نظریه ها و رویکردهای نظری پردازش شده در روابط بین المللی اهمیتی غیر قابل انکار دارد.

فصل نخست این کتاب به بررسی تکاپوهای نظری و نظریه پردازی در روابط بین الملل اختصاص یافته است. در این بخش مهم ترین رویکردهای نظری و نظریه های جریان اصلی و انتقادی روابط بین الملل بررسی شده است. در فصل دوم، موضوع منطقه گرایی و جهانی شدن مفصل بررسی شده و تعریف مفاهیم اصلی منطقه گرایی مانند مفهوم منطقه، منطقه گرایی و منطقه ای شدن آمده است. سپس انواع منطقه گرایی نخستین، منطقه گرایی قدیم، منطقه گرایی جدید، منطقه گرایی مقایسه ای، منطقه گرایی باز و میان منطقه گرایی بیان شده است. تمرکز بر جهانی شدن و تبیین ارتباط آن با منطقه گرایی نیز موضوع اصلی فصل دوم است.

در فصل سوم با توجه به مفهوم همگرایی و رابطه آن با منطقه گرایی، مهم ترین رویکردهای نظری و نظریه های همگرایی منطقه ای در دو گروه کلاسیک و جدید بررسی شده است. به گونه ای که پس از مطالعه این فصل شناخت کوتاهی از هر یک از رویکردها و نظریه های منطقه گرایی به خواننده داده خواهد شد. فدرال گرایی ، نظریه ارتباطات، کارکردگرایی و نو کارکرد گرایی به رویکردها و نظریه های کلاسیک منطقه گرایی و نو واقع گرایی، نهاد گرایی نو لیبرال، نو نهاد گرایی، بین حکومت گرایی لیبرال و نظریه انتقادی به عنوان رویکردهای نظری و نظریه های جدید در مورد منطقه گرایی در این فصل مورد توجه هستند.

در فصل چهارم تجربه منطقه گرایی در قاره ها و مناطق مختلف جهان، اروپا به عنوان منبع اصلی و الهام بخش این پدیده تا آسیا، آمریکا و آفریقا بررسی شده است و در این فصل نقاط عطف تجربه های منطقه گرایی در هریک از قاره ها تبیین شده است. فصل پنجم به چگونگی برخورد ایران با پدیده منطقه گرایی در دوران معاصر اختصاص یافته است. در این فصل رویکرد ایران به منطقه گرایی در دوران حکومت پهلوی و سپس دوران جمهوری اسلامی تبیین شده و تجربه های منطقه گرایانه ایران بررسی شده است. بر این اساس بررسی نقش و جایگاه ایران در «پیمان بغداد»، «سازمان پیمان مرکزی» (سنتو)، «سازمان عمران منطقه ای»، «سازمان همکاری اقتصادی»، «گروه هشت کشور اسلامی، در حال توسعه»، «جامعه همکاری های منطقه ای جنوب آسیا» و «سازمان همکاری شانگهای» به عنوان مهم ترین تجربه ایران در زمینه منطقه گرایی، بخش مهم مطالب فصل پنجم را به خود اختصاص داده است.

مطالعه این کتاب یه خوانندگان امکان می دهد با پیش شرط های ضروری روند منطقه گرایی آشنا شوند و از رهگذر آن به دلایل موفقیت ها و ضعف های این پدیده در سراسر جهان پی ببرند. از سوی دیگر، کندوکاو در تجربه های ایران در منطقه گرایی، از مهم ترین و کاربردی ترین بخش های کتاب است. اهمتی مطالب این بخش از کتاب بیشتر از آن جهت است که خوانندگان پس از مطالعه کامل فصل می توانند نسبت به شیوه برخورد ایران با پدیده منطقه گرایی در دوران معاصر شناخت پایه ای لازم را به دست آورند.