نشانه‌ها و قتل عام | شرق


یکی از رمان‌های برجسته‌ هیوا قادر [Hiva Ghader]، کتاب «خانە گربەها» [ماڵی پشیلەکان] اثر است و شخصیت اصلی رمان، یوسف محمد است که به جرمی نامعلوم به یک ماه کار اجباری در خانه‌ گربه‌ها محکوم شده است. یوسف پس از گرفتن حکم، به خانه‌ گربه‌ها می‌رود و در نخستین برخوردش با خانمی پنجاه‌ساله به‌نام شاشتین آشنا می‌شود و همراه شاشتین حکم دادگاه را تحویل دختری به ‌نام کارینا می‌دهد. مابقی ماجراهای رمان، شرح‌حال گربه‌ها و صاحبان آنهاست.

خانە گربەها» [ماڵی پشیلەکان] اثر هیوا قادر [Hiva Ghader]

اولین مطلبی که درباره‌ کیفیات برجسته «خانه‌ گربه‌ها» می‌توان اقامه کرد این است که نخستین نشانه‌ها از شاخصه‌های ساختاری‌اش را می‌توان در پیشانی داستان، در روایت نویسنده و حرکت اشخاص داستان پیدا کرد: «کارینا مثل گربه‌ موزرد کنجکاو نگاهم کرد، در تمام عمرم این اولین‌بار بود که دختری گربه‌مانند می‌دیدم. کارینا گفت: اولین‌بار است که مجازات می‌شوید... شما حیوانات را دوست دارید؟ گربه داشته‌اید؟ روزی که در پشت‌بام خانه‌مان را باز کردم، اولین‌بار بود که پرهای پراکنده‌ کفترهایم را دیدم، بعد یک‌به‌یک کفترهای کشته‌شده‌ام را دیدم. بیش از بیست کفتر نر و ماده و بچه‌کفتر خون‌آلود افتاده بودند... آن‌قدر شوکه شده بودم که احساس کردم با باد نفس‌های کوتاه و عمیقم پرهای پژمرده‌ کف اتاق را به حرکت درمی‌آوردم. گریه‌کنان، با چاقو سینه‌ چند کفتر را سوراخ و پر از مرگ موش کردم... چند روز بعد، بوی گربه‌ مرده از یکی از اتاق‌های مهمان طبقه بالا بلند شد».

نیمه‌ نخست داستان، مواجه‌شدن راوی با کارینای دوگانه‌حال و دو گربه‌ نروژی و گربه‌ ایرانی به نام «زیبا»ست و جملاتی است که در وصف و سجایای گربه‌ها آمده است: «هیچ دری آن‌قدر محکم نیست که سد راه گربه‌ای یا عاشقی شود... گربه‌ای که میومیو می‌کند، شکارچی خوبی نیست». مادر کارینا خطاب به گربه‌ سیاهش: «کسی که از گربه نفرت داشته باشد، خدا در آن دنیای دیگر او را به شکل موش درمی‌آورد». نیمه‌ دوم داستان روایتی از اشخاصی است که تبدیل به گربه شده‌اند یا در همنشینی با گربه‌ها، شکل و‌ شمایل و خوی و خصلتشان شبیه گربه شده است. «راوی: گربه‌ای موقرمز که انگار خودم هستم. ابتدا فکر کردم تصویر چهره‌ من روی چهره‌ گربه گذاشته شده است، فقط چشمانش شبیه من نبود... انگار جلو آینه ایستاده باشم و ناگهان خودم را ببینم».

فرشته‌، دختر آقای شریفی، به راوی می‌گوید گربه‌اش «زیبا» باید تحت مراقبت باشد و این گربه و گربه‌های دیگر صداقت عاطفی مطلق دارند، انسان‌ها ممکن است احساسات خود را پنهان کنند ولی گربه نمی‌تواند. آقای شریفی که می‌خواهد به خانه‌ گربه‌ها پول کلانی کمک کند، برای زیبا، زن ددری‌اش، یک گربه به‌عنوان کادو خریده که اگر برگردد آن را به او بدهد. زیبا، گربه‌ ایرانی، یکی از کمیاب‌ترین گربه‌هاست. شریفی می‌خواست با دیدن این هدیه دل همسرش را به‌ دست بیاورد. شریفی در غیاب زنش با دختر نقاشی وارد ارتباط می‌شود. زنش هم به ایران برمی‌گردد و با مرد دیگری ازدواج می‌کند. در اپیزود پایانی رمان، درحالی‌که یوسف و کارینا با هم در بیرون قرار گذشته‌اند، خانه‌ گربه‌ها آتش می‌گیرد. صحنه‌ فرجامین به‌تقریب مثل صحنه‌ آغازین است: «شاشتین همین‌طورکه به آتش نگاه می‌کرد، بدون آنکه حواسش باشد، دستم را می‌فشرد. من توانایی دلداری‌دادن به او را نداشتم، خودم نیاز داشتم کسی دلداری‌ام دهد. چشم‌هایم آن‌قدر به عجله نگاه می‌کردند، انگار شراره‌های آتش‌اند که هم‌زمان با شعله‌ور‌شدن آتش بالا و بعد به اطراف می‌روند...کارینا با نگاه تیزی نگاهم می‌کرد که من نمی‌توانستم درک کنم... کارینا نفس‌زنان به ما رسید: شاشتین، می‌دانی گربه‌ای که آتش‌نشان نجاتش داد، زیباست؟ نیرویی از طرف آقای شریفی نگذاشته زیبای گربه با گربه‌های دیگر بسوزد... پلیسی گفت به نظر من می‌رسد اتصالی قبلی برق باعث آتش‌گرفتن خانه‌ گربه‌ها شده است».

هیوا قادر در رمان «خانه‌ گربه‌ها» دنیای خیالین خود را می‌آفریند و با فضاسازی خواننده را به این دنیا می‌آورد. اجزای تشکیل‌دهنده این داستان، شخصیت‌ها، حوادث، مکان‌ها، کشمکشی که در روابط بین اشخاص شکل می‌گیرد، فضای داستان را می‌سازد. «خانه‌ گربه‌ها» رمانی مدرنیستی است که ساختاری شعرگونه دارد. یعنی گفتار راوی در آنها استعاری است و اجزای روایت به‌شکل دوار و تکراری از صحنه‌ آغازین تا اواسط و صحنه‌ فرجامین به خود ارجاع می‌کنند. با توجه به این نشانه‌ها، المان‌ها، استعاره‌ها و مجازها معلوم نیست که عامل آتش‌سوزی خانه‌ گربه‌ها، راوی و حتی همدست یوسف، شاشتین و حتی دارینا نباشد. یوسف داستان انگار از میان گربه‌ها فقط «زیبا» را دوست می‌داشته که به‌احتمال زیاد او را به‌نحوی از خطر واقعه ایمن نگاه داشته است.

................ تجربه‌ی زندگی دوباره ...............

انقلابی‌گری‌ای که بر من پدیدار شد، حاوی صورت‌های متفاوتی از تجربه گسیختگی و گسست از وضعیت موجود بود. به تناسب طیف‌های مختلف انقلابیون این گسیختگی و گسست، شدت و معانی متفاوتی پیدا می‌کرد... این طیف از انقلابیون دیروز بدل به سامان‌دهندگان و حامیان نظم مستقر می‌شوند... بخش زیادی از مردان به‌ویژه طیف‌های چپ، جنس زنانه‌تری از انقلابی‌گری را در پیش گرفتند و برعکس... انقلابی‌گری به‌واقع هیچ نخواستن است ...
سند در ژاپن، قداست دارد. از کودکی به مردم می‌آموزند که جزئیات را بنویسند... مستند کردن دانش و تجربه بسیار مهم است... به شدت از شگفت‌زده شدن پرهیز دارند و همیشه دوست دارند همه چیز از قبل برنامه‌ریزی شده باشد... «هانسه» به معنای «خودکاوی» است یعنی تأمل کردن در رفتاری که اشتباه بوده و پذیرفتن آن رفتار و ارزیابی کردن و تلاش برای اصلاحش... فرایند تصمیم‌سازی در ژاپن، نظام رینگی ست. نظام رینگی، نظام پایین به بالا است... این کشور را در سه کلمه توصیف می‌کنم: هارمونی، هارمونی، هارمونی! ...
دکتر مصدق، مهندس بازرگان را مسئول لوله‌کشی آب تهران کرده بود. بعد کودتا می‌شود اما مهندس بازرگان سر کارش می‌ماند. اما آخر هفته‌ها با مرحوم طالقانی و دیگران دور هم جمع می‌شدند و از حکومت انتقاد می‌کردند. فضل‌الله زاهدی، نخست‌وزیر کودتا می‌گوید یعنی چه، تو داری برای من کار می‌کنی چرا از من انتقاد می‌کنی؟ بازرگان می‌گوید من برای تو کار نمی‌کنم، برای مملکت کار می‌کنم، آب لوله‌کشی چه ربطی به کودتا دارد!... مجاهدین بعد از انقلاب به بازرگان ایراد گرفتند که تو با دولت کودتا همکاری کردی ...
توماس از زن‌ها می‌ترسد و برای خود یک تز یا نظریه ابداع می‌کند: دوستی بدون عشق... سابینا یک‌زن نقاش و آزاد از هر قیدوبندی است. اما ترزا دختری خجالتی است که از خانه‌ای آمده که زیر سلطه مادری جسور و بی‌حیا قرار داشته... نمی‌فهمید که استعاره‌ها خطرناک هستند. نباید با استعاره‌ها بازی کرد. استعاره می‌تواند به تولد عشق منجر شود... نزد توماس می‌رود تا جسمش را منحصر به فرد و جایگزین‌ناپذیر کند... متوجه می‌شود که به گروه ضعیفان تعلق دارد؛ به اردوی ضعیفان، به کشور ضعیفان ...
شاید بتوان گفت که سینما غار پیشرفته‌ افلاطون است... کاتلین خون‌آشامی است که از اعتیادش به خون وحشت‌زده شده است و دیگر نمی‌خواهد تسلیم آن شود. به‌عنوان یک خون‌آشام، می‌داند که چگونه خود را از بین ببرد. اما کازانووا می‌گوید: «به این راحتی هم نیست»... پدر خانواده در همان آغاز شکل‌گیری این بحران محل را به‌سرعت ترک کرده و این مادر خانواده است که بچه‌ها را با مهر به آغوش کشیده است. اینجاست که ما با آغاز یک چالش بزرگ اخلاقی مواجه می‌شویم ...