خیالاتی بکر و تجربه‌ناشده | شرق


الیاس کانتی [Elias Canetti]، نویسنده‌ بلغاری و آلمانی‌زبان برنده‌ نوبل در سال 1981، در سال 1905 متولد شد. از میان چهار اثر برجسته‌ او، «توده و قدرت» از اهمیت چشمگیری برخوردار است. با این حال دیگر اثر عجیب و بی‌زمان او، ما را با اوهام و خیالاتی بس بکر و تجربه‌ناشده روبه‌رو می‌کند. اوهام و خیالاتی که می‌توان گفت شخصیت‌هایش در آن دخیل‌اند و با رفتارهای مردم‌آزارانه و اسکیزوفرنیک خود بر آن صحه می‌گذارند.

خلاصه رمان کیفر آتش (برج بابل)» [Die blendung یا Auto-da-Fé]، الیاس کانتی [Elias Canetti]

گویی تمام شخصیت‌ها در مهی فرورفته‌اند که توان جدایی از آن را ندارند و پیوسته در تلاشی مضاعف و رو به زوال، واپس می‌نشینند و اندکی هم به جهان واقعیت بازنمی‌گردند. گویی خلأیی است ناپیمودنی که بدن‌های جسمانی‌شان با اوهام و خیالات خود می‌خواهند به آن فضا ببخشند. با این حال نمی‌توان از اهمیت نمادین شخصیت‌ها غافل بود و نادیده‌شان گذاشت. جهان رؤیاهایی که نظیرش را می‌توان در فیلم‌های دیوید لینچ دید. شخصیت‌ها متمایز از یکدیگرند و نقطه‌ اشتراکی نمی‌توان برای‌شان در نظر گرفت؛ جز آنکه همه از جهان خلأ نادیدنی ظاهر می‌شوند. رمانی جذاب و نفس‌گیر که پایانش، نقطه‌ قوتش محسوب می‌شود. کتاب ما را در جهان دزدان و پست‌‌فطرتانی غرق می‌کند که هدفی ندارند جز حماقت و پستی.

«کیفر آتش (برج بابل)» [Die blendung یا Auto-da-Fé]، داستان مرد فاضل، دانشمند، عزلت‌گزین و چین‌شناسی به نام پتر کین را روایت می‌کند؛ مرد مجرد 40ساله‌ای که 25 هزار کتاب در کتابخانه‌ خود دارد؛ خانه‌ای که پنجره ندارد و بیگانه‌ای را به خود راه نمی‌دهد جز خدمتکاری که هشت سال را به تمیز‌کردن کتابخانه و رسیدگی به او صرف کرده است؛ اما این تارک دنیا که تاکنون به هیچ زنی اجازه‌ ورود به خلوت خود را نداده، فریب ترزه، زن خدمتکار را می‌خورد و باور می‌کند که آن زن مانند خودش، عاشق کتاب‌ها است؛ بنابراین به اشتباه، به ازدواج با او تن می‌دهد. زن پول‌دوست و احمقی که مانند بقیه‌ شخصیت‌های این کتاب، وحشی و بی‌احساس است.

شخصیت‌ها همه گویی بیگانه‌اند: زنی که به پول و مردان ثروتمند اهمیت می‌دهد؛ گورزایی که می‌اندیشد روزی قهرمان شطرنج جهان می‌شود، به اعمال شنیع خود مشغول است. سرایدار خانه‌ کین که آدمی وحشی است، بوی پول که به مشامش می‌خورد، از انجام هیچ کاری ابا ندارد. این شخصیت‌ها که پیوسته در آمد و‌ شدند، دچار استحاله نمی‌شوند؛ در این جهان رخوت‌ناک که گویی تنها چیز واقعی در آن، پولی است که خرج می‌شود، جایی برای تغییر باقی نمی‌ماند. همه تصویر کریه انسان هستند؛ از‌ریخت‌‌افتاده و معیوب در جست‌وجوی میل و هوسی که فرونشانده نمی‌شود، مگر با میل و هوس‌های تازه؛ بنابراین این‌گونه است که همه‌ چیز گویی پیوسته در این خلأ جریان دارد. یکی از تمهیدات نویسنده برای نشان‌دادن این ویژگی بارز، استفاده از جملات مطول و خسته‌کننده‌ای است که در این جهان نابودگر ما را پیش می‌برد. ما غرق کتاب‌هایی می‌شویم که کین می‌خواند و از بر داردشان؛ غرق لاطائلات فیشرله می‌شویم که همسر خود را به مردم عرضه می‌کند؛ ترزه به ستوه می‌آوردمان که در خیال، با جوانکِ کارگر مبل‌فروشی نردِ عشق می‌بازد و سیاهه‌ کتاب‌های شوهرش را می‌نویسد تا مبادا که یکی‌شان از خاطرش برود.

«کیفر آتش» به‌تدریج داستان خود را برای‌مان آشکار می‌سازد. کین، فردی فرهیخته و دانشمند، به‌ دلیل ارثی که از پدرش به او به ارث رسیده، کار نمی‌کند و با آن زندگی می‌گذراند؛ از نظر او همه چیز در این جهان نابهنجار است، جز آنچه به آن تعلق خاطر تمام و کمال دارد و ذره‌ای از آن تخطی نمی‌کند؛ بیداری صبح زود و پیاده‌روی و سپس بازگشت به خانه به‌ منظور مطالعه و کار. خدمتکاری به نام ترزه که پس از هشت سال، کین را وامی‌دارد که عاشقش شود و با او ازدواج کند؛ برادر کین، روان‌شناسی است که مسئول تیمارستانی با 800 بیمار است. از نظر او، بشریت محصول ضروری زمین است؛ دیوانگان تنها خالقان راستین هستند؛ زیرا که «روح توده» را در خود نابود می‌کنند و جهانی خیالی می‌آفرینند که مخصوص خودشان است و با جهان واقعی ما متفاوت است.

آنچه برای خود کانتی هم مهم است، مرز میان دیوانگی و واقعیت است و کفه‌ ترازویی که به یک سمت متمایل است؛ بنابراین این اندیشه در کل داستان هم جلوه‌گر است؛ گویی همه دیوانگانی‌اند که در محدوده‌ میان خیال و واقعیت سرگردان‌اند و از بیماری خود روی‌گردان نیستند و بی‌اختیار، به دام افتاده در امیال متلون، در پی آن روان‌اند. این‌گونه است که چنین آشفتگی‌ای پایان ندارد و همه چونان بازیگران، در این درام عجیب‌وغریب، گروتسک و انتزاعی نقش ایفا می‌کنند. گویی همه بیش از اندازه بزرگ‌نمایی شده‌اند تا این خلأ را برای ما پر کنند. با نگاهی به عناوین سه فصل کتاب، بیشتر با پیرنگ داستان آشنا می‌شویم: کتاب اول «سری فارغ از دنیا»؛ کتاب دوم «دنیای بی‌سر» و کتاب سوم «دنیای در سر» که گفتار ارسطو را به ذهن متبادر می‌کند: کل یعنی چیزی که آغاز، میانه و پایانی دارد. کتاب سوم هم تمام آنچه را در دو کتاب نخست اتفاق افتاده، به سرانجامی فوق‌العاده می‌رساند.

[رمان «کی‍ف‍ر آت‍ش‌ (ب‍رج‌ ب‍اب‍ل‌)» با ت‍رج‍م‍ه‌ س‍روش‌ ح‍ب‍ی‍ب‍ی‌ و توسط نشر ن‍ی‍ل‍وف‍ر منتشر شده است.]

................ تجربه‌ی زندگی دوباره ...............

همه انسان‌ها عناصری از روباه و خارپشت در خود دارند و همین تمثالی از شکافِ انسانیت است. «ما موجودات دوپاره‌ای هستیم و یا باید ناکامل بودن دانشمان را بپذیریم، یا به یقین و حقیقت بچسبیم. از میان ما، تنها بااراده‌ترین‌ها به آنچه روباه می‌داند راضی نخواهند بود و یقینِ خارپشت را رها نخواهند کرد‌»... عظمت خارپشت در این است که محدودیت‌ها را نمی‌پذیرد و به واقعیت تن نمی‌دهد ...
در کشورهای دموکراتیک دولت‌ها به‌طور معمول از آموزش به عنوان عاملی ثبات‌بخش حمایت می‌کنند، در صورتی که رژیم‌های خودکامه آموزش را همچون تهدیدی برای پایه‌های حکومت خود می‌دانند... نظام‌های اقتدارگرای موجود از اصول دموکراسی برای حفظ موجودیت خود استفاده می‌کنند... آنها نه دموکراسی را برقرار می‌کنند و نه به‌طور منظم به سرکوب آشکار متوسل می‌شوند، بلکه با برگزاری انتخابات دوره‌ای، سعی می‌کنند حداقل ظواهر مشروعیت دموکراتیک را به دست آورند ...
نخستین، بلندترین و بهترین رمان پلیسی مدرن انگلیسی... سنگِ ماه، در واقع، الماسی زردرنگ و نصب‌شده بر پیشانی یک صنمِ هندی با نام الاهه ماه است... حین لشکرکشی ارتش بریتانیا به شهر سرینگاپاتام هند و غارت خزانه حاکم شهر به وسیله هفت ژنرال انگلیسی به سرقت رفته و پس از انتقال به انگلستان، قرار است بر اساس وصیت‌نامه‌ای مکتوب، به دخترِ یکی از اعیان شهر برسد ...
تجربه‌نگاری نخست‌وزیر کشوری کوچک با جمعیت ۴ میلیون نفری که اکنون یک شرکت مشاوره‌ی بین‌المللی را اداره می‌کند... در دوران او شاخص سهولت کسب و کار از رتبه ١١٢ (در ٢٠٠۶) به ٨ (در ٢٠١۴) رسید... برای به دست آوردن شغلی مانند افسر پلیس که ماهانه ٢٠ دلار درآمد داشت باید ٢٠٠٠ دلار رشوه می‌دادید... تقریبا ٨٠درصد گرجستانی‌ها گفته بودند که رشوه، بخش اصلی زندگی‌شان است... نباید شرکت‌های دولتی به عنوان سرمایه‌گذار یک شرکت دولتی انتخاب شوند: خصولتی سازی! ...
هنرمندی خوش‌تیپ به‌نام جد مارتین به موفقیت‌های حرفه‌ای غیرمعمولی دست می‌یابد. عشقِ اُلگا، روزنامه‌نگاری روسی را به دست می‌آورد که «کاملا با تصویر زیبایی اسلاوی که به‌دست آژانس‌های مدلینگ از زمان سقوط اتحاد جماهیر شوروی رایج شده است، مطابقت دارد» و به جمع نخبگان جهانی هنر می‌پیوندد... هنرمندی ناامید است که قبلا به‌عنوان یک دانشجوی جوان معماری، کمال‌گرایی پرشور بوده است... آگاهیِ بیشتر از بدترشدنِ زندگی روزمره و چشم‌انداز آن ...