صدری که غریب ماند | شهرآرا


زندگی شخصی و بینش او به مسائل مختلف، به علاوه تعامل و برخوردش با مسائل و در کنار آن، زندگی و دیدگاه سیاسی اش که با مفقود شدن او گره خورده و ابهامات زیادی که همچنان درباره زنده بودنش وجود دارد، او را به یکی از اسرارآمیزترین چهره‌هایی که می‌شناسیم بدل کرده است. چهره‌ای که البته به شدت موردعلاقه محققان، پژوهشگران، ادیبان و نویسندگان است و همواره شوق دانستن و نوشتن از او را دارند.

 امام موسی صدر

امام موسی صدر باور داشت که می‌توانیم با زبان ادبیات مفاهیم انسانی و دینی را به دیگران منتقل کنیم. داستان زندگی صدر، اما از جایی غریب‌تر شد که در سوم شهریور سال ۱۳۵۷، با دعوت رسمی دولت لیبی، وارد این کشور می‌شود، اما بعد از گذشت شش روز، دیگر هیچ خبری از او مخابره نمی‌شود.

هیچ کس نمی‌دانست کجاست و از آن روز تا امروز شک وشبهه‌ها درباره زنده بودن یا نبودنش در روز‌های سالگرد ربوده شدنش دوباره مطرح می‌شود. گزارش ما، اما درباره خاطره‌ها و نوشته‌های دوستان و آشنایان و پژوهشگرانی است که از ویژگی‌های او نوشته اند و اینکه چطور با مردم رو به رو می‌شده است؛ روایت‌هایی که دست کمی از یک دوره خواندنِ کتاب‌های تربیتی و اخلاقی ندارد.

۷ روایت خصوصی به روایت جعفریان
یکی از خوش خوان‌ترین کتاب‌هایی را که تابه حال درباره زندگی این شخصیت نوشته شده است باید کتاب «هفت روایت خصوصی از زندگی امام موسی صدر» به قلم حبیبه جعفریان دانست. کتابی که ماحصل رفت وآمد‌های او به لبنان و گفتگو‌های مفصلش با خانواده صدر است. روایتی که تمرکزش نشان دادن روحیه عجیب و فوق العاده صدر در زندگی شخصی و تعاملش با خانواده است. جعفریان که در نوشتن چنین پرتره‌های مستندنگارانه‌ای ید طولایی دارد در بخشی از مقدمه این کتاب نوشته است: «.. خانواده صدر عجیبند. آن‌ها آدم را دچار این سوءتفاهم می‌کنند که نوع بشر فرشته است یا بوده است یا می‌تواند باشد.

رفتار آن‌ها تکه واقع بین ذهن آدم را – که همان تکه بدبینش است- به چالش می‌کشد و درباره حجم نفوذ شر در جهان پیرامونش به شک می‌اندازد.» اولین بار پاییز ۱۳۸۷ بود که از او خواسته می‌شود تا نوشتن چنین کتابی را آغاز کند و به این منظور با یک گروه مستندساز به لبنان برود. اتفاقی که در همان سال ۸۷ رخ نمی‌دهد، اما از آنجایی که این پیشنهاد به هر حال پیشنهادی بوده است که به قول خودش نمی‌شد آن را رد کرد، این کتاب چند سال بعد به سرانجام می‌رسد.

کتابی درباره شخصیتی که بازهم به قول خودش غریب، دور از دسترس و ماجراجویانه است. در بخش دیگری از کتاب، از قول ملیحه صدر کوچک‌ترین فرزند او نوشته شده است: «.. روزی که بابا دیگر نیامد من هفت ساله شده بودم. مامان می‌گوید مراقب بوده کسی جریان را به من نگوید، ولی من از وقتی یادم می‌آید بابا نبود. یعنی می‌دانستم که بابا نیست...»

صدر از زبان دیگران
بخشی از کتاب‌های خواندنی‌ای که درباره صدر نوشته شده، خاطراتی است که دیگر شخصیت‌ها از تعامل و ارتباط با او به یاد داشته و مکتوب کرده اند. در این بین، سه کتاب را می‌توان جزو مهم‌ترین‌ها قلمداد کرد. سه کتاب با سه روایت مختلف. یکی از این کتاب‌ها «من و آقاموسی» است که درواقع خاطرات مرحوم آیت الله عبدالجلیل جلیلی است. کتابی به قلم حمید قزوینی که درواقع نخستین کتاب از مجموعه پروژه تاریخ شفاهی مؤسسه فرهنگی تحقیقاتی امام موسی صدر است و شرح آشنایی این روحانی خوش نام اهل کرمانشاه با او است. مجموعه‌ای که بخش درخورتوجهی از تمرکز آن بر دوران طلبگی صدر است و دوران جوانی اش.

«حدیث روزگار» نیز یکی دیگر از مجموعه پروژه تاریخ شفاهی ذکر شده است که باز هم به کوشش حمید قزوینی گردآوری شده است. این کتاب به خاطرات مرحوم سیدهادی خسروشاهی درباره سید موسی صدر می‌پردازد که سابقه دوستی طولانی با صدر دارد.

5 کتاب درباره زندگی و زمانه امام موسی صدر

«یاران موافق» سومین کتاب از مجموعه این تاریخ شفاهی است که شرح خاطرات آیت الله سید مرتضی مستجابی، از دوستان و خویشاوندان امام موسی است که نزدیکی و صمیمیت با او مجال شنیدن صحبت‌های ارزشمندی پیرامون این شخصیت را ممکن می‌سازد.

کتاب «امام موسی صدری که من شناختم» کاری است از محسن کمالیان با حاشیه‌هایی از دکتر سید صادق طباطبائی. کتابی که با یک نگاه وسیع و چندجانبه ابعاد مختلفی از شخصیت سیاسی و دینی صدر را برای مخاطب روشن می‌کند. زندگی نامه، صدرشناسی و صدرشناسان، ضرورت تحول در کارکرد روحانیت، دیدگاه‌های جدید فقهی و دینی، ادبیات اصلاح و اخلاق سیاست ورزی، گفتگو، تقریب، رابطه با جهان عرب و دنیای غرب، مقاومت لبنان و انقلاب اسلامی ایران، غالب محتوای این کتاب را تشکیل می‌دهد.

نویسنده در شرح کتابش می‌گوید: «.. و بالاخره آنکه مردم! امام موسی صدر آنی نیست که رسانه‌های رسمی ما معرفی می‌کنند. امام موسی صدر، پدر و پدرانش، یادگار‌های اصیل، راستین و وفادار به اندیشه و سیره پیامبر اکرم (ص)، اهل بیتش (ع) و امام موسی کاظم (ع) بودند. جمله اخیر، روح حاکم بر کتاب است.»

از تولد تا ناپدید شدن
کتاب دیگری که یک شمای کلی از زندگی امام موسی صدر، از بدو تولد تا روز ناپدید شدنش را، در اختیارمان قرار می‌دهد کتاب «امام موسی صدر، امید محرومان» است. کتابی به قلم عبدالرحیم اباذری در حجم نه چندان بالا و در ۳۵۶ صفحه که شاید گزینه مطلوبی برای یک شناخت اجمالی و اولیه باشد.

این کتاب در آغاز به خاندان صدر و اجداد امام موسی صدر پرداخته و آن‌ها را معرفی کرده و در ادامه به فعالیت‌های صدر می‌پردازد که در ایران و عراق و لبنان انجام می‌داده است با یک سیر تاریخی منظم. استادان و تحصیلات حوزوی و غیرحوزوی صدر، سفر او به نجف و تحصیل در حوزه این شهر، فعالیت‌ها در قم پیش از هجرت به لبنان، فعالیت‌ها و اقدامات او در لبنان، تأسیس مجلس اعلای شیعیان و ... همه از مباحثی است که در این کتاب به آن پرداخته شده است.

همه انسان‌ها عناصری از روباه و خارپشت در خود دارند و همین تمثالی از شکافِ انسانیت است. «ما موجودات دوپاره‌ای هستیم و یا باید ناکامل بودن دانشمان را بپذیریم، یا به یقین و حقیقت بچسبیم. از میان ما، تنها بااراده‌ترین‌ها به آنچه روباه می‌داند راضی نخواهند بود و یقینِ خارپشت را رها نخواهند کرد‌»... عظمت خارپشت در این است که محدودیت‌ها را نمی‌پذیرد و به واقعیت تن نمی‌دهد ...
در کشورهای دموکراتیک دولت‌ها به‌طور معمول از آموزش به عنوان عاملی ثبات‌بخش حمایت می‌کنند، در صورتی که رژیم‌های خودکامه آموزش را همچون تهدیدی برای پایه‌های حکومت خود می‌دانند... نظام‌های اقتدارگرای موجود از اصول دموکراسی برای حفظ موجودیت خود استفاده می‌کنند... آنها نه دموکراسی را برقرار می‌کنند و نه به‌طور منظم به سرکوب آشکار متوسل می‌شوند، بلکه با برگزاری انتخابات دوره‌ای، سعی می‌کنند حداقل ظواهر مشروعیت دموکراتیک را به دست آورند ...
نخستین، بلندترین و بهترین رمان پلیسی مدرن انگلیسی... سنگِ ماه، در واقع، الماسی زردرنگ و نصب‌شده بر پیشانی یک صنمِ هندی با نام الاهه ماه است... حین لشکرکشی ارتش بریتانیا به شهر سرینگاپاتام هند و غارت خزانه حاکم شهر به وسیله هفت ژنرال انگلیسی به سرقت رفته و پس از انتقال به انگلستان، قرار است بر اساس وصیت‌نامه‌ای مکتوب، به دخترِ یکی از اعیان شهر برسد ...
تجربه‌نگاری نخست‌وزیر کشوری کوچک با جمعیت ۴ میلیون نفری که اکنون یک شرکت مشاوره‌ی بین‌المللی را اداره می‌کند... در دوران او شاخص سهولت کسب و کار از رتبه ١١٢ (در ٢٠٠۶) به ٨ (در ٢٠١۴) رسید... برای به دست آوردن شغلی مانند افسر پلیس که ماهانه ٢٠ دلار درآمد داشت باید ٢٠٠٠ دلار رشوه می‌دادید... تقریبا ٨٠درصد گرجستانی‌ها گفته بودند که رشوه، بخش اصلی زندگی‌شان است... نباید شرکت‌های دولتی به عنوان سرمایه‌گذار یک شرکت دولتی انتخاب شوند: خصولتی سازی! ...
هنرمندی خوش‌تیپ به‌نام جد مارتین به موفقیت‌های حرفه‌ای غیرمعمولی دست می‌یابد. عشقِ اُلگا، روزنامه‌نگاری روسی را به دست می‌آورد که «کاملا با تصویر زیبایی اسلاوی که به‌دست آژانس‌های مدلینگ از زمان سقوط اتحاد جماهیر شوروی رایج شده است، مطابقت دارد» و به جمع نخبگان جهانی هنر می‌پیوندد... هنرمندی ناامید است که قبلا به‌عنوان یک دانشجوی جوان معماری، کمال‌گرایی پرشور بوده است... آگاهیِ بیشتر از بدترشدنِ زندگی روزمره و چشم‌انداز آن ...