گفتار متن فیلم «شب و مه» آلن رنه به همراه مقاله‌ای درباره اردوگاه‌های کار اجباری و مرگ در جنگ جهانی دوم و هنر لازاروسی به قلم همین نویسنده با ترجمه محمدرضا شیخی منتشر شد.

به گزارش مهر، محمدرضا شیخی ضمن اعلام این خبر  مهر گفت: «شب و مه» را نشر شورآفرین در قالب مجموعه کلوزآپ منتشر کرده است. 

وی افزود: فیلم مستند «شب و مه» به کارگردانی آلن رنه چندین سال پس از پایان جنگ جهانی دوم با استفاده از تصاویر آرشیوی از اردوگاه‌های آشویتس و مایدانک و همچنین فیلمبرداری از همین اردوگاه‌ها ده سال پس از پایان جنگ ساخته شد. گفتار متن این فیلم را ژان کرول، شاعر و نویسنده مشهور فرانسوی نوشت که خود دو سال را در اردوگاه‌های کار اجباری گذرانده بود. تجربه عینی نویسنده از اردوگاه‌ها تاثیرگذاری این متن را بیشتر کرده است.

انسان لازاروسی و جهان معاصر

شیخی ادامه داد: من ابتدا گفتار متن فیلم را ترجمه کرده بودم که در ادامه متوجه شدم در سال ۲۰۱۶ این گفتار متن همراه مقاله‌ای از خود ژان کرول به اسم «از مرگ به زندگی» و مقدمه و مقاله‌ای درباره شرایط ساخت فیلم، در فرانسه به صورت کتاب منتشر شده است و نسخه فارسی «شب و مه» دقیقا ماحصل ترجمه همین کتاب است.

این مترجم همچنین به ویژگی‌های کتاب اشاره کرد: هدف ما فقط انتشار ترجمه گفتار متن فیلم «شب و مه» نبود. هم وجه ادبی و هم وجه سیاسی و همچنین تاثیری که این فیلم در تاریخ سینما گذاشته است، مدنظر داشتیم. فیلم به موضوع به زندگی و مرگ در اردوگاه می‌پردازد که یکی از موضوعات مورد علاقه سینماگران پس از جنگ جهانی دوم بوده است و هنوز هم در سینمای جهان به آن پرداخته می‌شود. ژان کرول خودش از ساکنان اردوگاه بود و وقتی قرار شد گفتار متن فیلم را بنویسد، ترومای ذهنی‌اش نمی‌گذاشت به راحتی دست به قلم ببرد و توانایی مواجهه با تصاویر عینی را نداشت. 

شیخی همچنین درباره اهمیت فیلم «شب و مه» گفت: در کتاب «هانکه به روایت هانکه» این کارگردان مشهور به جوانانی که تازه وارد حرفه سینما شده‌اند، توصیه می‌کند که در اوایل کارشان دنبال سوژه‌های بزرگی مانند هولوکاست و زندگی اردوگاهی نروند، چرا که در تاریخ سینما فیلم‌هایی مانند «شب و مه» به زیبایی هرچه تمامتر به آن پرداخته‌اند. در زمان ترجمه کتاب «هانکه به روایت هانکه» این فیلم دوباره مورد توجه من قرار گرفت و تصمیم گرفتم حتما گفتار متن آن را ترجمه کنم.

وی با اشاره به این نکته که هدف از انتشار این کتاب صرفا ترجمه زیرنویس یا گفتار متن فیلم نبوده است، ادامه داد: در این کتاب ما بیشتر با نثر کرول فارغ از تصاویر آرشیوی یا زنده از اردوگاه ها در فیلم آلن رنه به عنوان کارگردان فیلم «شب و مه» سروکار داریم. چه بهتر که مخاطب فیلم را همراه زیرنویس ببیند و بعد کتاب را بخواند، اما کتاب به عنوان یک اثر مستقل هم وجوه ادبی و نوشتاری را مدنظر قرار داده و هم وجوه انسانی را. کرول در نوشته خود به هنر و آدم های لازاروسی اشاره می‌کند یعنی کسانی که از مرگ به زندگی بازگشته‌اند یا انسان‌های از گور برخاسته.

مترجم کتاب «شب و مه» گفت: در متون مذهبی «لازاروس» یا «العازر» همان کسی است که چهار روز پس از مرگ به دست مسیح زنده شد. تصویر نمادین آدم‌های لازاروسی از اینجا وارد جهان ادبیات، هنر و فلسفه شد. در فیلم «هارمونی‌های ورکمایستر» بلا تار، اغتشاشگران در مسیر حرکت خود به بیمارستان می‌رسند و همه جای آن را ویران می‌کنند. در قسمتی از بیمارستان دو تن از آشوبگران پرده‌ای را کنار می‌زنند و پیرمردی تکیده را ایستاده در وام حمام می‌بینند. ژاک رانسیر در کتاب «بلا تار پس از پایان» این پیرمرد را همچون لازاروس می داند؛ کسی که از مرگ به زندگی بازگشته. آدم‌هایی که در اردوگاه‌های نازی‌ نگهداری می‌شدند نیز لازاروسی بودند. شیخی همچنین اظهار امیدواری کرد مخاطبان با مطالعه این کتاب برای لحظه‌ای هم که شده به زشتی های جنگ فکر کنند. وی اشاره کرد: این مساله از گور برخاستن برای من تاثیرگذار و تکان دهنده بود. مسائل پیش آمده در جهان نیز ما را لازاروسی کرده است و ما هم انگار از مرگ برخاسته‌ایم. امیدوارم کتاب بتواند حداقل در مهربان‌تر شدن ما تاثیرگذار باشد.

«شب و مه» و سینه فیلی به نام سرژ دنه

محمدرضا شیخی در بخشی دیگری از سخنان خود به پیوند درونی این کتاب «شب و مه» با دنیای «سینه فیلیا» اشاره کرد و گفت: نخستین کتابی که نشر شورآفرین در حوزه سینما کار کرد «دگرگونی‌های سینما؛ چهره در حال تغییر سینه‌فیلیای جهان» نام داشت. مجموعه کتاب‌های «کلوزآپ» این انتشارات نیز آثار کم حجمی هستند که فارغ از هر محدودیتی به موضوعات گوناگون سینمایی می‌پردازد. دوستان من در نشر شورآفرین تلاش می کنند حتی الامکان ارتباطی درونی بین این کتاب ها برقرار کنند. به عنوان مثال در کتاب «دگرگونی‌های سینما؛ چهره در حال تغییر سینه‌فیلیای جهان» به سینمای کیارستمی و هو شیائو - شین اشاره شده بود و در ادامه کتاب‌هایی درباره این سینماگران برجسته جهان نیز منتشر شد.

مترجم کتاب «کیشلوفسکی؛ زندگی‌های دوگانه، فرصت‌های دوباره» اضافه کرد: چندی پیش مقاله ای ترجمه کردم تحت عنوان «تراولینگ کاپو» نوشته سرژ دنه. این منتقد فرانسوی که یکی از سینه فیل های شناخته شده به شمار می رود، در این مقاله که عصاره اندیشه ورزی های او درباره سینماست، درباره فیلم «شب و مه» می‌نویسد و تاثیر ویرانگری که این فیلم بر زندگی او گذاشته است. این موضوع نیز بهانه ای شد تا ترجمه این کتاب در اولویت قرار گیرد. 

محمدرضا شیخی، متولد ۱۳۵۳ مترجم کتاب‌هایی در حوزه‌های سیاست و سینماست. وی فارغ‌التحصیل مقطع کارشناسی ارشد زبان و ادبیات فرانسه از دانشگاه تهران است. از جمله ترجمه‌های او درحوزه سیاست می‌توان به «سرگذشت سازمان سیا» نوشته فرانک دانینوس، «قدرت ویرانگر: گفت‌وگوی اشتفان شالوم با نوام چامسکی»، «نفرت از دموکراسی» نوشته ژاک رانسیر و «وضعیت دموکراسی: هشت مقاله از هشت متفکر چپ‌گرای معاصر» اشاره کرد.

«کیارستمی: پشت و روی واقعیت» و «ازو؛ فرم های ناپایداری» اثر یوسف اسحاق پور، «بلا تار پس از پایان» اثر ژاک رانسیر، «زندگی‌های دوگانه؛ فرصت‌های دوباره: سینمای کریشتف کیشلوفسکی» نوشته آنت اینسدورف، «چاپلین به روایت بازن» اثر آندره بازن و اریک رومر و «هانکه به روایت هانکه» اثر میشل سیوتا و فیلیپ رویه نیز عناوین شماری از ترجمه‌های شیخی در حوزه سینماست.

................ هر روز با کتاب ...............

باهوش و بی‌سواد و می‌خواره و یکی از مریدهای دیدرو است... به شیوه‌ی خود، رؤیای آینده‌ای درخشان را در سر می‌پرورانند و خود را از بابت فقری که گرفتارش هستند دلداری می‌دهند... به زن جوانی از طبقه‌ی اشراف برمی‌خورد... از قید قیمومت شوهر پیرش آزاد می‌شود و با لوسین می‌گریزد... وارد محافل روزنامه‌نگاری می‌شود... احتیاج به پول و جاه‌پرستی مایه‌ی آن می‌شود که ادبیات را رها کند و به سوی عالم سیاست برود... او که آزادی‌خواه بود، سلطنت‌طلب می‌شود ...
تن‌تن به نوعی‌ هری‌ پاتر‌ زمان‌ خود بود... فعال، کنجکاو، مؤدب، در عین‌حال سنت‌شکن... یک دریانورد کهنه کار، بددهن و غرغرو که اعتیاد شدید به‌ الکل‌ دارد و شیشه‌ مشروبش عین ناموسش می‌ماند... داستان‌ها توسط تصاویری پشت سرهم‌ و به‌ صورت‌ دکوپاژی‌ دقیق‌ و خطی‌ و روان‌ تعریف می‌شوند... در مجموعه تن‌تن سکس و خشونت محلی‌ از‌ اعراب‌ ندارد... مردم به دو دسته‌ تقسیم می‌شوند یا متمدن شهرنشین‌اند و یا دهاتی و گاوچران! ...
نماینده‌ی دو طیف متفاوت از مردم ترکیه در آستانه‌ی قرن بیستم‌اند... بر فراز قلعه‌ای ایستاده که بر تمامی آن‌چه در طی قرن‌ها به مردم سرزمین‌اش گذشته اشراف دارد... افسری عالی‌رتبه است که همه‌ی زندگی خود را به عشقی پرشور باخته، اما توان رویارویی با معشوق را ندارد... زخمی و در حالتی نیمه‌جان به جبهه‌های جنگ فرستاده می‌شود... در جایی که پیکره‌ی روح از زخم‌های عمیق عاطفی پر شده است، جنگ، گزینه‌ای است بسی بهتر از زیستن در تلخیِ حسرت و وحشتِ تنهایی ...
از اوان‌ جوانی‌، سوسیالیستی‌ مبارز بود... بازمانده‌ای از شاهزاده‌های منقرض شده (شوالیه‌ای) که از‌ حصارش‌ بیرون‌ می‌آید و در صدد آن است که حماسه‌ای بیافریند... فرانسوای‌ باده گسار زنباره به دنیا پشت پا می‌زند. برای این کار از وسایل و راههای کاملا درستی استفاده نمی‌کند‌ ولی‌ سعی در بهتر شدن دارد... اعتقادات ما با دین مسیح(ع) تفاوتهایی دارد. و حتی نگرش مسیحیان‌ نیز‌ با‌ نگرش فرانسوا یا نویسنده اثر، تفاوتهایی دارد ...
فرهنگ و سلطه... صنعت آگاهی این اعتقاد کاذب را برای مردم پدید می‌آورد که آنها آزادانه سرنوشت خود و جامعه‌شان را تعیین می‌کنند... اگر روشنفکران از کارکردن برای صنعت فرهنگ سر باز زنند، این صنعت از حرکت می‌ایستد... دلش را خوش می‌کرد سلیقه‌اش بهتر از نازی‌هاست و ذهنیت دموکراتیک خویش را با خریدن آنچه نازی‌ها رو به انحطاط می‌خواندند، نشان دهد... در اینجا هم عده‌ای با یکی‌کردن ادبیات متعهد با ادبیات حزبی به هر نوعی از تعهد اجتماعی در ادبیات تاخته‌اند ...