زیبایی ‌و نازیبایی جنگ | سازندگی


کامیار عابدی از صاحب‌نظران و منتقدان برجسته معاصر است که کتاب‌های بسیاری طی دو دهه اخیر درباره ادبیات معاصر فارسی و پدیدآورندگان آن منتشر کرده است. تازه‌ترین اثر عابدی، کتاب «شعر جنگ به روایت‌ غیررسمی» (برگ‌هایی فراموش شده از تاریخ ادبیات ایران: ۱۳۵۹ تا ۱۳۷۹) است که از سوی نشر جهان کتاب منتشر شده است.

کامیار عابدی خلاصه کتاب معرفی شعر جنگ به روایت‌ غیررسمی» (برگ‌هایی فراموش شده از تاریخ ادبیات ایران

معمولا روایت‌هایی که از جنگ می‌شود، یک‌سویه و در باب مقدس‌سازی جنگ است، اما جنگ، هرچند دلاوری‌های رزمندگان میهن را با خود دارد، اما روی دیگری نیز دارد که زیبا نیست. این نازیبایی‌ها بخشی جدایی‌ناپذیر از هر جنگی است، و هیچ جنگی از از این نازیبایی‌ها مستثنی نیست، از جمله جنگ هشت‌ساله ایران و عراق. همانطور که کامیار عابدی نیز در مقدمه کتاب نوشته است: «شکی نیست که جنگ از شوم‌ترین پدیده‌های بشری است: ستیز دو گروه انسانی به هیچ‌وجه پسندیده نیست. به‌ویژه هنگامی که جانِ انسان‌های دیگر و بی‌گناه هم در معرض مخاطره جدی، اعم از کشتار و آسیب جسمی و روحی، قرار می‌گیرد. بااین‌همه، صرف‌نظر از نفرت‌انگیزبودن جنگ، این پدیده در ادبیات و هنر بازتاب‌های گوناگونی داشته است. جنگ عراق و ایران، نیز ادبیات خود را، خواه‌ناخواه، به دنبال آورد.»

مدت کوتاهی پس از آغاز جنگ عراق و ایران، شماری از شاعران جوان و میانسالِ متمایل به ایدئولوژی‌ مذهبی- سیاسی مستقر شروع به انتشار آثار خود در موضوع جنگ کردند. این گرایش‌ را عابدی در کتابش زیرعنوان «شعر جنگ به روایت رسمی» معرفی می‌کند. آثار این شاعران، که در آن‌ها مفهوم دفاع از وطن، اگر نه همیشه، دست‌کم اغلب، جزیی از مفهوم وسیع‌تر دین اسلام و مذهب تشیع با گرایش انقلابی محسوب می‌شود، در مقابل، شاعران دیگری هم بودند که براساس ایدئولوژی ملی و چپ یا به‌طور کلی براساس نگاه عرفی، آثار متعدد و پراکنده‌ای با محتوای جنگ پدید آوردند. آثار این گروه براساس نگاه عابدی زیرعنوان «شعر جنگ به روایت غیررسمی» که نام کتاب را هم برخود دارد، معرفی شده است.

کتاب حاضر بیش از دویست شعر و با محوریت‌قراردادن شعرهای دوره نخست جنگ به روایت غیررسمی که تا حدود آزادی خرمشهر در خرداد ۱۳۶۱ را دربرمی‌گیرد، علاوه بر بیان رنج‌ها و اندوه‌های مرتبط با جنگ، جنبه حماسی نیز در سروده‌های شماری از شاعران این روایت موکد شده است. به عبارت دیگر، هم از ویرانی‌ها و کشتارها نشانه‌هایی در شعر دیده می‌شود و هم از کوشش سربازان و رزمندگان در دفاع از سرزمین و مردمان خود. علاوه بر این آثار، در آثار برخی شاعران، مشکل انسانی جنگ، و نه حالت آرمانی شده‌ای از آن، جلب نظر می‌کند. به‌طور کلی، «رنج، ایران، مردم و انسان« در زمره پربسامدترین مفهوم‌ها در شعر جنگ به روایت غیررسمی است.

هدف اصلی کتاب آنطور که نویسنده در مقدمه نوشته، نه بررسی شعرهای جنگ به روایت غیررسمی که گردآوردن بخشی از ادبیات ایران است که بیشتر آن‌ها در گذر زمان به فراموشی سپرده شده است: عمران صلاحی، احسان طبری، سیمین بهبهانی، خسرو فرشیدورد، سیاوش کسرایی، محمد مختاری، رضا براهنی، منصور اوجی، کاظم سادات‌اشکوری، جلال سرفراز، ژاله اصفهانی، مهدی اخوان‌ثالث، محمدعلی سپانلو، شمس لنگرودی، محمدعلی اسلامی ندوشن، منوچهر نیستانی، فرشته ساری، علی باباچاهی، ادیب برومند، محمدرضا شفیعی‌کدکنی، هوشنگ ابتهاج، بهزاد زرین‌پور، سیروس شمیسا، حسین منزوی، جعفر کوش‌آبادی، حافظ موسوی، نادر نادرپور، برخی از شاعران برگزیده کتاب هستند.

«شعر جنگ به روایت‌ غیررسمی» (برگ‌هایی فراموش شده از تاریخ ادبیات ایران: ۱۳۵۹ تا ۱۳۷۹) تالیف کامیار عابدی در ۳۸۴ صفحه با شمارگان ۴۰۰ نسخه و با قیمت ۱۴۰ هزار تومان در انتشارات جهان کتاب منتشر شده است.

................ تجربه‌ی زندگی دوباره ...............

در دادگاه طلاق هفتمین زنش حضور دارد... هر دو ازدواج‌های متعدد کرده‌اند، شکست‌های عاطفی خورده‌اند و به دنبال عدالت و حقیقتند... اگر جلوی اشتهاتون به زن‌ها رو نگیرین بدجوری پشیمون می‌شین... اشتتلر تا پایان داستان، اشتهایش را از دست نداد، ترفیع شغلی نگرفت و پشیمان هم نشد... دیگر گاوصندوق نمی‌دزدند بلکه بیمه را گول می‌زنند و با ساختن صحنه تصادف، خسارت می‌گیرند... صاحب‌منصب‌ها و سیاستمداران، پشت ویترین زندگی‌شان، قانون و عدالت را کنار می‌گذارند ...
زنی خوش‌پوش و آراسته که خودش را علاقه‌مند به مجلات مد معرفی می‌کند... از تلاش برای به قدرت رسیدن تا همراهی برای در قدرت ماندن... قانون برای ما، تصمیم حزب است... پژوهشگرانی که در رساله‌های علمی به یافته‌های دانشمندان غربی ارجاع می‌دادند به «دادگاه‌های شرافت» سپرده می‌شدند... دریافت جایزه خارجی باعث سوءتفاهم بین مردم کشور می‌شد... ماجرای ویلایی که با پول دولت ساخت همه‌ خدمات او به حزب را محو کرد... سرنوشت تلخ او خودکشی ست ...
روابط متقابل زردشتیان و مسلمانان... ادبیات پیش‌گویانه با ایجاد مشابهت‌هایی میان تولد و زندگی‌نامه‌ی محمد[ص]، زردشت و شاهان ایرانی برقراری روابط اجتماعی میان دو گروه را آسان‌تر کرد... پیروزی مسلمانان تجلی لطف خداوند توصیف می‌شد و هر شکست زردشتیان گامی به سوی آخرالزمان... از مهمترین علل مسلمان شدن زردشتیان: ایمان خالصانه به اسلام، باور به اینکه پیروزی‌های اعراب اعتبار اسلام را تأیید می‌کند، به‌دست آوردن آزادی(اسیران)، تهدید به مرگ، انگیزه‌های مالی و اجتناب از پرداخت خراج ...
جنبش‌های اجتماعی نوعی همبستگی اجتماعی به ارمغان می‌آورند که می‌توانند فرصتی برای احیای دو عنصر کلیدی حیات مبتنی بر سرمایه اجتماعی ـ یعنی ارزش‌های مشترک و ارتباطات بیشتر ـ فراهم کند... «اجتماع» عرصه‌ای است که نه منافع فردی در آن سیطره دارد، نه فرد در جمع ذوب شده است... سه‌ضلع دولت، بازار و اجتماع سرنوشت جامعه را رقم می‌زنند... برخورد انحصارگرایانه گروه‌های مذهبی نسبت به سکولارها در داخل و دین‌ستیزی بنیادگراهای سکولار در خارج کشور، منازعه‌ای برابر نیست ...
قدرت در هر زمان و مکان نقاب‌هایی مسخ‌شده از چهره‌ی دین می‌سازد و آن را به‌عنوان دین عرضه می‌کند تا ستم خویش را مشروع جلوه دهد... نشان می‌دهد که خوانش ایدئولوژیک از حاکمیت چگونه بر دیدگاه اسلام‌گرایانی همچون ابوالاعلی مودودی و سید قطب تاثیر گذاشته است... بسیاری از حاکمان از شعار «اطاعت از اولی‌الامر» استفاده می‌کنند و افراد جامعه را سرکوب و آزادی آن‌ها را سلب می‌کنند... معترضان از عثمان خواستند که ترک حکومت کند، اما او نپذیرفت و به‌جای حل اعتراضات از طریق دموکراتیک دست به خشونت زد ...