زیدیه به روایت مادلونگ | اعتماد


بالاخره کتاب مهم ویلفرد فردیناند مادِلونگ [Wilferd Madelung] در باره زیدیه - از مهم‌ترین فرق شیعی غیرامامی - پس از سال‌ها به فارسی ترجمه و منتشر شد. زیدیه از مهم‌ترین فرق شیعه است که در تاریخ صدر اسلام به ویژه قرن دوم نقش بسیار مهم و حساسی را ایفا کرده است. علاوه بر اینها، آنها در کلام به سنت معتزلی قرابت زیادی داشته‌اند که این ویژگی‌شان اهمیتی مضاعف به لحاظ فکری - کلامی به آنها بخشیده است.

فردیناند مادِلونگ [Wilferd Madelung] امام قاسم‌بن ابراهیم و اصول اعتقادی زیدیّه» [Der Imam al-Qasim ibn Ibrahim und die Glaubenslehre der Zaiditen]

به لحاظ سیاسی هم که فارغ از مبارزات مسلحانه آنها با حاکمان بنی‌امیه و سست کردن پایه‌های قدرت‌شان که در نهایت به زوال و سقوط‌شان منجر شد، اما زیدیه توانست در برخی مناطق جهان اسلام حکومت‌هایی را تاسیس کند و یا جمعیت قابل توجهی از جامعه را به خود اختصاص دهد؛ حکومت در منطقه طبرستان ایران (مازندران) به مدت 64 سال - از اواسط قرن سوم هجری( 242 ق) تا اوایل قرن چهارم( 306 ق)- و در یمن که همچنان گفته می‌شود حدود 45 درصد مردم این کشور زیدی مذهب هستند و الان هم حدود یک دهه است که زیدی‌های یمن قدرت حاکم بر کشور و مشروعیت آن را با چالشی اساسی روبه‌رو کرده‌اند و علیه آن و متحدانش قیامی همه‌جانبه را رقم زده‌‌اند.

با این همه اما واقعیت این است که ما ایرانیان و شیعیان فارسی‌زبان آگاهی چندانی نسبت به وضعیت، تاریخ، شخصیت‌های مهم و اصول عقاید سایر فرق شیعی - غیر امامی و از جمله مهم‌ترین آنها زیدیه- نداریم و شاید بتوان یکی از مهم‌ترین علل آن را فقدان منابع لازم در این حوزه دانست.

البته در منابع متقدم کلامی شیعه مانند آثار شیخ مفید درباره مشروعیت قیام زید و نگاه ائمه به آنها مطالبی نقل و تا حدودی تکلیف اعتقادی امامیه با آنها روشن شده است. اما به لحاظ تاریخی - و به ویژه تاریخ کلام- کمتر کار مستقلی که دربرگیرنده شناساندن مجموعه اصول و عقاید این فرقه مهم شیعی باشد، شده است.

در این میان ویلفرد فردیناند مادِلونگ از سرشناس‌ترین چهره‌های اسلام‌شناسی در سطح جهان است که به این مهم همت گمارده و اثری ممتاز را پدید آورده است. وی این اثر را برای نخستین بار در سال 1965 میلادی در آلمان چاپ کرد و اکنون پس از گذشت نزدیک به 60 سال، ترجمه فارسی آن به بازار کتاب ایران راه پیدا کرده است. «امام قاسم‌بن ابراهیم و اصول اعتقادی زیدیّه» [Der Imam al-Qasim ibn Ibrahim und die Glaubenslehre der Zaiditen] عنوان کتاب مادلونگ است که در آن به معرفی قاسم‌بن ابراهیم - مهم‌ترین شخصیت نظری و کلامی زیدیه- و همچنین اصول و عقاید این فرقه پرداخته است. البته زیدیه سال‌ها است که نزد اسلام‌پژوهان و شرق‌شناسان غربی، به موضوعی برای مطالعه و تحقیقات وسیع تبدیل شده است. آنها از یک‌سو آرا و عقاید پراکنده کلامی و فقهی زیدیه را نظم و سامان بخشیدند و از سوی دیگر نیای بنیانگذار دولت زیدیه در یمن، هادی الی‌الحق یحیی که به طور عمده عقایدش بر اصول قاسم استوار است را بررسی کرد‌ه‌اند. با این حال در مورد این فرقه و عقایدش همچنان ابهامات و پرسش‌هایی بی‌جواب مانده بود که شاید اثر مادلونگ را باید تکمیل‌کننده این مطالعات دانست.

ویلفرد فردیناند مادِلونگ (زاده ۱۹۳۰) اسلام‌شناس آلمانی است. او اکنون استاد دانشگاه تاریخ اسلام دانشگاه آکسفورد است. مادلونگ در سال ۱۹۵۳ مدرک لیسانس در تاریخ و ادبیات اسلامی را از دانشگاه قاهره اخذ کرد و در سال ۱۹۵۷ از دانشگاه هامبورگ درجه دکتری در مطالعات اسلامی دریافت کرد. مادلونگ رساله دکترای خود را تحت نظر اشتروتمان و اشپولر به پایان رساند. مادلونگ از ۱۹۵۸ تا ۱۹۶۰ وابسته فرهنگی سفارت آلمان در بغداد بود. وی در خلال سال‌های ۱۹۶۹ تا ۱۹۷۸ استاد اسلام‌شناسی در دانشگاه شیکاگو بود. همچنین در سال‌های ۱۹۷۸ تا ۱۹۹۸ استاد کرسی Laudian در عربی و مطالعات اسلامی در دانشگاه آکسفورد بود.

وی به همراه فرهاد دفتری ویراستار ارشد دانشنامه اسلامیکا (ترجمه انگلیسی دايرةالمعارف بزرگ اسلامی) است. از این اسلام‌شناس و شیعه‌شناس آلمانی حدود ۲۰۰ کتاب و مقاله در حوزه مطالعات اسلامی مرتبط با شیعه تالیف و منتشر شده است. کتاب «جانشینی حضرت محمّد(ص)» از آثار مهم اوست که در آن نگرش شیعه درباره جانشینی بعد از پیامبر تقویت شده است، وی را در شناساندن تشیع به جهان غرب موثر دانسته‌اند که سال‌ها پیش ترجمه فارسی آن توسط انتشارات آستان قدس رضوی منتشر شد. مشهور است که وی در تحقیق و نگارش دقت نظر داشته است؛ از جمله استفاده از منابع معتبر و درجه اول، تفکیک میان منابع شیعی و سنی، تفکیک منابع امامی از منابع فرقه‌های دیگر شیعی، تفکیک منابع به‌لحاظ موضوعی (کلامی، تفسیری، حدیثی) و همچنین استفاده از منابع پرشمار. شناخت عالمان و متکلّمان برجسته شیعی، نگاه جامع و نظام مند به تشیع و استفاده از منابع مستشرقان پژوهش‌های وی را مورد توجه قرار داده است.

«امام قاسم‌بن ابراهیم و اصول عقاید زیدیه» نوشته ویلفرد فردیناند مادِلونگ با ترجمه شیرین شادفر توسط نشر نامک برای اولین منتشر شده و در دسترس علاقه‌مندان قرار گرفته است.

............... تجربه‌ی زندگی دوباره ...............

قدرت در هر زمان و مکان نقاب‌هایی مسخ‌شده از چهره‌ی دین می‌سازد و آن را به‌عنوان دین عرضه می‌کند تا ستم خویش را مشروع جلوه دهد... نشان می‌دهد که خوانش ایدئولوژیک از حاکمیت چگونه بر دیدگاه اسلام‌گرایانی همچون ابوالاعلی مودودی و سید قطب تاثیر گذاشته است... بسیاری از حاکمان از شعار «اطاعت از اولی‌الامر» استفاده می‌کنند و افراد جامعه را سرکوب و آزادی آن‌ها را سلب می‌کنند... معترضان از عثمان خواستند که ترک حکومت کند، اما او نپذیرفت و به‌جای حل اعتراضات از طریق دموکراتیک دست به خشونت زد ...
انسان را به نظاره‌ی شاعرانه‌ی اشیا در درونی‌ترین زندگی آنها می‌برد... اراده‌ی خدا را جانشین اراده‌ی خویش می‌کند، و به همین سبب، استقلال مطلق در برابر خلق و وارستگی در برابر اشیا پیدا می‌کند؛ دیگر خلق و اشیا را برای خودشان دوست می‌دارد؛ همان‌گونه که خدا آنها را دوست می‌دارد... انسان به عنوان آفریده‌ی عشق مرکز آزادی است و مغرورانه در برابر خدا و سراسر جهان هستی می‌ایستد. عمق درون او را تنها خدا می‌تواند بخواند! ...
گراس برای تک‌تک سال‌های یک قرن، داستانی به وجود آورده است... از اتفاقات بزرگ و گاه رویدادهای به نظر بی‌اهمیت تا تحولات فنی و اکتشافات علم و تکنولوژی، خودبزرگ‌بینی انسان‌ها، شکنجه و کشتار و در نهایت، شروع‌های دوباره... طوری به جنگ جهانی نگاه می‌کنند که انگار دارند درباره یک بازی فوتبال حرف می‌زنند...دلسردی چپ‌ها از تئودور آدورنو، تیراندازی به رودی دوچکه، محرک جنبش دانشجویی آلمان، ملاقات پل سلان و مارتین هایدگر ...
اکنون می‌توانند در زندگی زمینی خود تأمل کنند، گناهان و خطاهای خود را خود داوری کنند... نخست غرور است و حسد و خشم؛ در پی آنها تنبلی، خست، شکم‌پرستی و شهوت‌رانی... خدا دل‌هایی را که میان خود برادرند برکت می‌دهد. این راز ارواح است که زندگی آنها عین زندگی خداست... رفیق نوش‌خواری‌ها و سرگردانی‌های خود را ملاقات می‌کند. هردو، خوشحال از بازیافتن یکدیگر، از گذشته‌ی مشترک خود یاد می‌کنند ...
نابرابری به فلسفه سیاسی ربط پیدا می‌کند و فلسفه سیاسی هم با نهادها سروکار دارد. به تعبیر دیگر، مخاطب اسکنلن نهادها هستند و در میان نهادها مهم‌ترین آن دولت است... نابرابری‌های مبتنی بر نظام‌ کاستی، نژاد، یا جنسیت و ایجاد تفاوت‌های تحقیرآمیز در منزلت ... اگر رسانه‌های عمومی دراختیار عده قلیلی باشد، به این عده میزان کنترل غیرقابل‌قبولی اعطا می‌کند... ثروتمندان بیشتر از دیگران می‌توانند مناصب سیاسی را به دست آورند و بیشتر می‌توانند روی صاحب‌منصبان تاثیر بگذارند ...