همنشین با سیاحتگر مغربی | الف


شاید برای شما هم پیش آمده باشد که آرزو کنید ای کاش چرخ زمان به عقب برمی‌گشت و می‌توانستید به دوران گذشته برگردید و به میان مردمان آن روزگار بروید. با آنها دوست شوید و از زیر و بم زیست مردم آن روزگار آشنا گردید. احتمالاً گفته‌اید که صد افسوس که چرخ زمان به عقب برنمی‏‌گردد ولی آب دریا را اگر نتوان کشید هم به قدر تشنگی باید چشید! ما خوشبختانه این شانس را داریم که اگرچه عقربه زمان به عقب باز نمی گردد اما از گذشتگان دور روایتگرانی بوده‌اند که احوال مردمان آن عصر را برای ما بازگو کنند. اگرچه به دلیل صعوبت سفر و مخاطرات آن، سفر امر رایجی نبوده اما نبود مرزها و سیستم ویزا گرفتن، امتیازی در گذشته بوده که برای امروزیان قابل تصور نیست!

ابن بطوطه محمدعلی موحد

در گذشته مردمان با همتی بوده‌اند که شوق شناخت جهان، همتی در آنها ایجاد کرده که رنج سفر را به جان خریدند و به اقصی نقاط عالم رفته و دیده‌هایشان را برای ما روایت کردند. ابوعبدالله محمد فرزند عبدالله فرزند ابراهیم فرزند عبدالرحمن فرزند یوسف از قبایل لواته اهل طنجه معروف به ابن بطوطه از این دست مردمان است. جوانی مراکشی که در سن 21 سالگی کنجکاوی وی را از دامن پرمهر پدر و مادر بیرون می‌کشد و با چشمان گریان جلای وطن می‏‌کند و 30 سال بعد به شکل فردی پخته، جهان دیده و سرشار از خاطرات و تجربیات به وطن باز می‏‌گردد ولی صدافسوس که والدینش در آن هنگام دیگر در قید حیات نبودند.

شاید جهانگردان دیگری هم در گذشته بودند اما ابن بطوطه این بخت را داشت که با ابن جُزی در شهر اندلس آشنا شود و وی را شیفته شنیدن و نگارش خاطراتش بیابد. ابن جزی آستین همت بالا زد و خاطرات سفرهای ابن بطوطه را از حافظه قوی و کم نظیر او بیرون کشید و روایتی دست اول از مسائل آن زمان برای ما باقی گذارد. ابن بطوطه شیفته سفر بود. شمال آفریقا، سوریه، عراق، مکه تا یمن و همچنین ترکیه و آسیای صغیر از یک سو، قفقاز و آسیای میانه، هند، چین، بنگلادش و حتی جزایر مالدیو از سوی دیگر وی را به سوی خود کشید و نهایتاً پا در رکاب مرکز آفریقا نهاد تا آنجا را نیز شناسایی کند. به این ترتیب جایی در مناطق مهم آن زمان باقی نمانده بود که از دایره سفرهای او بیرون مانده باشد.

ابن بطوطه فرد خوش مشربی بود که با اقشار مختلف نشست و برخاست می ‏کرد و خود را به نحله یا دسته‌ای خاص منحصر نمی‌نمود. از یک سو با اهل تصوف همدل بود و در نزد صوفیان معروف عصر می‌رفت و از دستان آنها خرقه می‌پوشید. از سوی دیگر مهمان مدارس و علما و قضات شهرهای مختلف می‌شد. همچنین با سلاطین وقت می‌نشست و هدایا می‌داد و از جود و کرم آنها برخوردار می‌شد. ابن بطوطه بی‌شرمساری عشق خود به بهره‌مندی از زنان شهرهای مختلف را نیز آشکارا بیان کرده و هرجا پولی از سلاطین به دستش می‌رسید در خرید کنیز خودداری نمی‌کرد و از ایجاد حرمسرا ابا نداشت اما این عیش و نوشها وی را زمین‏گیر نمی‏ کرد. زنها را طلاق می‏ داد و با کنیزها یا بدون آنها به دیاری دیگر رهسپار می ‏شد.

به همین دلیل روایت او چندگانه است. هم به سیاست می‌پردازد هم به اجتماع. هم به خانواده و ساختار آن نظر دارد و هم به اقتصاد. هم از زاویه اهل دنیا به جهان می‌نگرد و هم از زاویه پرهیزگاران و دنیاگریزان. در واقع سفرنامه او منشوری است که دنیای آن زمان را از زوایای مختلف به ما نشان می‏‌دهد. او هم به لباس مردم آن عصر خصوصا پوشش زنان نظر دارد و هم به اقوال مردم. در شناخت تنوع کشورهایی که وی به آن سفر کرده همین بس که به کشورهایی رسیده که در آن زنان حجاب نداشتند یا زنان بالاپوش نداشتند (یعنی از کمر به بالا را نمی‏‌پوشاندند) تا شهرهایی که معاشرت و دوستی جنس مخالف امری رایج بوده است.

او گاه دل در گرو صوفیان می‌نهد و می‌گوید که نزدیک بوده دنیا را وانهد و در یک خانقاه در نزد یک صوفی بلندمقدار از دنیا دست بشوید. گاه فریفته جاه و مقام می‌شود و طرح یک کودتا برای رسیدن به قدرت را در سر می‌پرورد. گاه در کسوت قضاوت می‌نشیند و امر به معروف می‌کند و گاه لباس تاجری در بر می‌کند تا به حیله‌های مختلف به دربار سلطانی راه یابد و از سخاوت آن سلطان بهره‌مند شود. گاه چنان از آدم کشی‌های سلاطین که در درگاه سلطان صورت می‌گرفته روی در هم می‌کشیده که سلاطین عصر را بر رافت قلب او خنده می‌آمده و گاه گرفتار راهزنان می‌گردیده و پا به فرار می‌گذاشته است.

همه این‌ها حکایت‌هایی خواندنی ایجاد کرده که سوغات سفر ابن بطوطه بوده است. ما ایرانیان بخت‌یار بوده‌ایم که قلم دل‌انگیز و شیوای استاد محمدعلی موحد روایتی جذاب و خواندنی از کتاب سفرنامه ابن بطوطه برای ما فراهم ساخته است. محمدعلی موحد خود مصحح و مترجم سفرنامه ابن بطوطه بوده و به همین دلیل تسلط بی‌نظیری بر این موضوع داشته است. جای جای کتاب وی از انبان غنی دانش خود نکته‌هایی بیرون می‌کشد تا روایت ابن بطوطه را با دیگر آثار تاریخی آزمون کند و صحت و سقم آن را بسنجد. این کتاب که در سال گذشته به همت نشر نی مجددا به چاپ رسید، گویاترین سند فرهنگی جهان اسلام است که از قرن هشتم هجری (چهاردهم میلادی) به دست رسیده و در آن به طرح سوالاتی درباره علل عقب ماندگی و انحطاط جوامع اسلامی پرداخته می شود.

دکتر موحد ضمن اینکه در بخش اول حکایتی جالب و مفصل (بالغ بر 150 صفحه) از فراز و فرود سفرهای ابن بطوطه عرضه می‌کند در بخش‌های بعد تحلیلی موضوعی برای خواننده عرضه می‌دارد. در یک بخش به جایگاه زنان در جامعه در شهرهای مختلف می‌پردازد. در بخش بعد احوال مدارس آن زمان را تشریح می‌کند. خانقاه‌ها موضوع سوم است که کاویده می‌شود. حکومت و دولت آخرین بخش روایت موحد است که خود از زیربخش‌هایی برخوردار است. نظری در آفاق سیاست، اهرم مذهب در دست سیاست، رویارویی سیاست و دیانت و نهایتاً جهان اسلام در بازگشت ابن بطوطه عناوین این زیربخشها هستند.

در پایان باید به خوانندگان محترم اعلام کنم که اگر حوصله یا وقت خواندن روایت دست اول خود سفرنامه ابن بطوطه را ندارید، کتاب ابن بطوطه نوشته استاد موحد جایگزینی بسیار خوب است. مطمئن هستم که شیرینی روایت‏گری قلم ایشان بر دل شما خواهد نشست و اوقات خوب و آموزنده‌ای را برای شما رقم خواهد زد.

................ تجربه‌ی زندگی دوباره ...............

سند در ژاپن، قداست دارد. از کودکی به مردم می‌آموزند که جزئیات را بنویسند... مستند کردن دانش و تجربه بسیار مهم است... به شدت از شگفت‌زده شدن پرهیز دارند و همیشه دوست دارند همه چیز از قبل برنامه‌ریزی شده باشد... «هانسه» به معنای «خودکاوی» است یعنی تأمل کردن در رفتاری که اشتباه بوده و پذیرفتن آن رفتار و ارزیابی کردن و تلاش برای اصلاحش... فرایند تصمیم‌سازی در ژاپن، نظام رینگی ست. نظام رینگی، نظام پایین به بالا است... این کشور را در سه کلمه توصیف می‌کنم: هارمونی، هارمونی، هارمونی! ...
دکتر مصدق، مهندس بازرگان را مسئول لوله‌کشی آب تهران کرده بود. بعد کودتا می‌شود اما مهندس بازرگان سر کارش می‌ماند. اما آخر هفته‌ها با مرحوم طالقانی و دیگران دور هم جمع می‌شدند و از حکومت انتقاد می‌کردند. فضل‌الله زاهدی، نخست‌وزیر کودتا می‌گوید یعنی چه، تو داری برای من کار می‌کنی چرا از من انتقاد می‌کنی؟ بازرگان می‌گوید من برای تو کار نمی‌کنم، برای مملکت کار می‌کنم، آب لوله‌کشی چه ربطی به کودتا دارد!... مجاهدین بعد از انقلاب به بازرگان ایراد گرفتند که تو با دولت کودتا همکاری کردی ...
توماس از زن‌ها می‌ترسد و برای خود یک تز یا نظریه ابداع می‌کند: دوستی بدون عشق... سابینا یک‌زن نقاش و آزاد از هر قیدوبندی است. اما ترزا دختری خجالتی است که از خانه‌ای آمده که زیر سلطه مادری جسور و بی‌حیا قرار داشته... نمی‌فهمید که استعاره‌ها خطرناک هستند. نباید با استعاره‌ها بازی کرد. استعاره می‌تواند به تولد عشق منجر شود... نزد توماس می‌رود تا جسمش را منحصر به فرد و جایگزین‌ناپذیر کند... متوجه می‌شود که به گروه ضعیفان تعلق دارد؛ به اردوی ضعیفان، به کشور ضعیفان ...
شاید بتوان گفت که سینما غار پیشرفته‌ افلاطون است... کاتلین خون‌آشامی است که از اعتیادش به خون وحشت‌زده شده است و دیگر نمی‌خواهد تسلیم آن شود. به‌عنوان یک خون‌آشام، می‌داند که چگونه خود را از بین ببرد. اما کازانووا می‌گوید: «به این راحتی هم نیست»... پدر خانواده در همان آغاز شکل‌گیری این بحران محل را به‌سرعت ترک کرده و این مادر خانواده است که بچه‌ها را با مهر به آغوش کشیده است. اینجاست که ما با آغاز یک چالش بزرگ اخلاقی مواجه می‌شویم ...
فنلاند امروز زنده است بخاطر آن وسط‌باز. من مخلص کسی هستم که جام زهر [پذیرش قطعنامه برای پایان جنگ 8ساله] را به امام نوشاند. من به همه وسط‌بازها ارادت دارم. از مرحوم قوام تا مرحوم هاشمی. این موضوع روشنی است که در یک جایی از قدرت حتما باید چنین چیزهایی وجود داشته باشد و اصلا نمی‌توان بدون آنها کشور را اداره کرد... قدرت حرف زدن من امروز از همان معترض است و اگر الان داریم حرف می‌زنیم به خاطر آن آدم است که به خیابان آمده است ...