به سه دهه نخست انقلاب نیز می‌پردازد و تا انتخابات پرحاشیه‌ی سال 1388 و آغاز دومین دوره ریاست جمهوری محمود احمدی نژاد هم پیش می‌‌رود... تاریخ ایران را صرفا در حیات سیاسی و حکومت صاحبان قدرت و شاهان خلاصه نکرده که در حیات جمعی مردم و زیست اجتماعی آنها نیز مشاهده و دنبال می کنند و براین اساس به بررسی دنیای ایرانی و تاریخ آن پرداخته و برای این منظور فراتر از مرزهای کنونی رفته که همانا هویت ایرانی است... آن را بستری برای شناخت و درک ایران امروز می‌سازد


چگونه هویت امروز از دل تاریخ دیروز برخاست! | الف


گر چه مدتهاست که دیگر در جهان پژوهش و تألیف، به سرانجام رساندن یک تنه ی پروژه‌های بزرگ، چندان پرطرفدار نیست؛ اما در ایران کماکان انجام کارگروهی پاشنه آشیل بسیاری از ما محسوب می‌شود. با اینکه همه می‌دانیم، امکان ندارد کسی بر حوزه های مختلف و حتی ‌‌بخشهای مختلف یک حوزه وسیع و مهم (همانند تاریخ یا فلسفه و...) احاطه کامل داشته باشد؟ خوشبختانه پروژه نگارش «تاریخ ایران آکسفورد» [The Oxford Handbook of Iranian History] که توسط گروهی از پژوهشگران خارجی و ایرانی (گو اینکه اغلب آنها سالهاست از ایران مهاجرت کرده باشند) به انجام رسیده، نشان می‌دهد که ایرانی جماعت هم می‌تواند در کارهای گروهی مثل این عمل کند.

تورج دریایی [Touraj Daryaee] «تاریخ ایران آکسفورد» [The Oxford Handbook of Iranian History]

البته اغلب آنها در محیط های علمی و دانشگاهی خارجی پرورش یافته‌اند و از چهره‌های پیشرو در این دانشگاه‌ها هستند و اساسا با رویکردها و استاندارهای دیگری خوگرفته‌اند که می‌تواند الگوی ما هم باشد. به هر روی برای نوشتن تاریخ کامل ایران چنان که در دانشگاه آکسفورد تعریف شده و مسئولیت ویراستاری آن به تورج دریایی [Touraj Daryaee] سپرده شده است؛ بهترین الگو همین است که هر بخش به یک نویسنده سپرده شود که در آن زمینه صاحب تخصص و نظر است.

«تاریخ ایران آکسفورد» که به تازگی توسط نشر نو با ترجمه خشایار بهاری و محمد رضا جعفری به بازار آمده، برپایه‌ی چنین ایده ای شکل گرفته است. [این کتاب نخستین بار تحت عنوان «تاریخ ایران؛ پژوهش آکسفورد» و با ترجمه شهربانو صارمی منتشر شده است.] کتابی که قرار است در عین اجمال، تاریخی کامل نیز باشد. بنابراین از دوران پارینه سنگی و ظهور شاهنشاهی هخامنشی آغاز شده و به پیروزی انقلاب ایران در سال 1357 می‌رسد.

یکی از نخستین امتیازات محتوایی کتاب، به روز بودن آن است. متن اثر حاضر برخلاف اغلب کتابهایی از این دست که عمدتا تا فروپاشی شاهنشاهی در ایران و پایان حکومت پهلوی دوم، بیشتر پیش نیامده و معمولا به سالهای پس از انقلاب به دلایل مختلف نپرداخته یا از انتشارش صرف نظر می‌کردند؛ به سه دهه نخست انقلاب نیز می‌پردازد و تا انتخابات پرحاشیه‌ی سال 1388 و آغاز دومین دوره ریاست جمهوری محمود احمدی نژاد هم پیش می‌‌رود.

افزون بر نکاتی که گفته شد، «تاریخ ایران آکسفورد» از تفاوت عمده ‌دیگری نیز با آثار نوشته شده درباره تاریخ ایران برخوردار است. تفاوتهایی که بخشی از آنها ناشی از رویکردی است که در شکل گیری و تالیف این کتاب وجود داشته و هم چنین محتوای آن. تورج دریایی به عنوان ویراستار کتاب و کسی که نقش‌ مهمی درشکل گیری کتاب داشته است، برای نوشتن درباره هر مقطع مهم از تاریخ ایران به سراغ چهره‌هایی رفته است که در این زمینه صاحب تالیف و شناخته شده بودند.

فی‌المثل در چنین کتابی، برای نوشتن بخشی که قرار است به تاریخ دوران قاجاربپردازد و روایتی موجز و درعین حال کامل و دقیق از آن دوران ارائه کند، چه کسی بهتر از منصوره اتحادیه نظام مافی را می‌توان سراغ گرفت که در این حوزه فراوان کار کرده است و اشراف زیادی بر حیات اجتماعی و سیاسی آن روز گار دارد. همچنین برای نوشتن فصل هفتم کتاب که به شاهنشاهی ساسانی اختصاص دارد، خود تورج دریایی قلم بدست گرفت است که در این دوره از تاریخ ایران تخصص ویژه او محسوب می‌شود. باید افزود که دریایی استاد کرسی هاورد سی. باسکرویل در حوزه تاریخ ایران و جهان ایرانی و رئیس «مرکز ساموئل ام. جردن در مطالعات و فرهنگ ایرانی» در دانشگاه کالیفرنیا در ارواین است.

به هر روی این کتاب از 16 فصل تشکیل شده است که عناوین فصول و نویسندگان آن بدین قرار است: فلات ایران از دوره پارینه‌سنگی تا برآمدن شاهنشاهی هخامنشی (کامیار عبدی)، ایلامی‌ها (دانیل تی. پاتس) جامعه اوستایی (پروتس اوکتور شروو)، شاهنشاهی پارسی هخامنشی (علیرضا شاپور شهبازی)، ایران در زمان اسکندر و سلوکی‌ها (اوانگلوس ونتیس)، شاهنشاهی اشکانی (ادوارد دابروا)، شاهنشاهی ساسانی (تورج دریایی)، ایران در آغاز دوره اسلامی (مایکل گرگوری مارونی)، ایران سده‌های میانه (نگین یاوری)، مغول‌ها در ایران (جورج ا. لین)، تیموریان و ترکمنان: گذار و شکوفایی در قرن پانزدهم میلادی (علی انوشهر)، صفویان در تاریخ ایران (کاترین بابایان)، میان‌پرده افغانی و سلسله‌های افشار و زند (کامران اسکات آقایی)، ایران قاجاری (منصوره اتحادیه نظام‌مافی)، عصر پهلوی: تجدد ایرانی در بستر جهانی (افشین متین‌عسگری) و ایران پس از انقلاب (مازیار بهروز). با توجه به اهمیت رویکرد حاضر، صفحات آغازین کتاب، پیش از مقدمه ویراستار؛ به نقل بیوگرافی کوتاه نویسندگان و همکاران تورج دریایی در شکل گیری کتاب حاضر پرداخته شده است. بیوگرافی هایی که ضمن اشاره به سوابق و شأن علمی نویسندگان کتاب به روشنی دلایل انتخاب آنها را پیش روی مخاطبان می‌گذارد. هرچند که در ادامه کیفیت خود متن‌ها نیز به خوبی گواه دلایل درستی همین انتخابهاست.

«تاریخ ایران آکسفورد» [The Oxford Handbook of Iranian History]

از دیگر ویژگی های کلی و مهم کتاب، که بر رویکرد دیگر نویسندگان همکار تورج دریایی نیز حاکم است؛ درک این نکته مهم است که تاریخ ایران را صرفا در حیات سیاسی و حکومت صاحبان قدرت و شاهان خلاصه نکرده که در حیات جمعی مردم و زیست اجتماعی آنها نیز مشاهده و دنبال می‌کنند و براین اساس به بررسی دنیای ایرانی و تاریخ آن پرداخته و برای این منظور فراتر از مرزهای کنونی رفته که همانا هویت ایرانی است. تورج دریایی به درستی براین باور است که : «مرزهای کشورها و امپراتوری‌ها در طول تاریخ دستخوش تغییر می‌شود؛ ارزش‌های فرهنگی آنها در جایی که سده‌ها شکوفا بوده، طنین می‌افکند و باقی می‌ماند. این چالش‌ها نه‌تنها شالوده تاریخ سیاسی و اجتماعی ایران را روشن می‌کند‌ بلکه پژواک آن را در دنیای فرهنگی گسترده‌تر ایران که شامل افغانستان، ازبکستان، تاجیکستان، جمهوری آذربایجان، ارمنستان، عراق و کشورهای حاشیه خلیج فارس است، نشان می‌دهد. هویت ایرانی که طی یک روند طولانی تاریخی شکل گرفته نیز فراتر از قلمرو امروزی کشور ایران ظهور و بروز پیدا می‌کند.»

کتاب با نقشه‌هایی از گستره‌ی مرزهای جغرافیایی ایران در دوره‌های مختلف آغاز شده، سپس تورج دریایی در مقدمه ابتدای کتاب ضمن توضیحاتی مفصل درباره تاریخ و هویت ایرانی مروری تندگذر نیز به فراز و فرودهای آن در این رهگذر تاریخی دارد که فضای ذهنی مخاطب را با این نوع نگاه به کلیت تاریخی مورد نظر کتاب آشنا می‌سازد و از این جهت مدخل بسیار خوبی است برای وارد شدن به کتاب.

در پایان اما باید اشاره کرد به یکی از کلیدی‌ترین نکات این کتاب که در عین حال می‌تواند نشان دهنده هنر و درک ویراستار کتاب در برعهده گرفتن پروژه‌ای که باهمکاری نویسندگان صاحب نام و نگاه به تاریخ ایران بکار گرفته شده و در نهایت به اثری منسجم و یکپارچه بدل شده که پازل‌وار یکدیگر را کامل می‌کند. تاریخ ایران آکسفورد اگرچه کتابی است که به نیت شرح گذشته تاریخی ایرانیان، آن را مورد واکاوی قرار داده است اما با اتکا به شیوه‌های نوین و مفاهیم به‌روز آن را بستری برای شناخت و درک ایران امروز می‌سازد.

«تاریخ ایران آکسفورد» [The Oxford Handbook of Iranian History]

تمدن و هویتی که بی شک برخاسته از مهمترین چالشهای تاریخی و فرهنگی است که در این کتاب به آنها به شکلی مجمل اما دقیق پرداخته شده است؛ از شکل گیری هویت پادشاهی هخامنشی و ساسانی در ایران باستان، تا حمله های اعراب و مغول، دوران نوزایی فرهنگی و قدرت صفویان، انحطاط سیاسی و اجتماعی قاجار، مدرنیزاسیون از بالا در روزگار پهلوی و غرب ستیزی و سلطه گریزی ایران امروز و...

................ تجربه‌ی زندگی دوباره ...............

جنبش‌های اجتماعی نوعی همبستگی اجتماعی به ارمغان می‌آورند که می‌توانند فرصتی برای احیای دو عنصر کلیدی حیات مبتنی بر سرمایه اجتماعی ـ یعنی ارزش‌های مشترک و ارتباطات بیشتر ـ فراهم کند... «اجتماع» عرصه‌ای است که نه منافع فردی در آن سیطره دارد، نه فرد در جمع ذوب شده است... سه‌ضلع دولت، بازار و اجتماع سرنوشت جامعه را رقم می‌زنند... برخورد انحصارگرایانه گروه‌های مذهبی نسبت به سکولارها در داخل و دین‌ستیزی بنیادگراهای سکولار در خارج کشور، منازعه‌ای برابر نیست ...
قدرت در هر زمان و مکان نقاب‌هایی مسخ‌شده از چهره‌ی دین می‌سازد و آن را به‌عنوان دین عرضه می‌کند تا ستم خویش را مشروع جلوه دهد... نشان می‌دهد که خوانش ایدئولوژیک از حاکمیت چگونه بر دیدگاه اسلام‌گرایانی همچون ابوالاعلی مودودی و سید قطب تاثیر گذاشته است... بسیاری از حاکمان از شعار «اطاعت از اولی‌الامر» استفاده می‌کنند و افراد جامعه را سرکوب و آزادی آن‌ها را سلب می‌کنند... معترضان از عثمان خواستند که ترک حکومت کند، اما او نپذیرفت و به‌جای حل اعتراضات از طریق دموکراتیک دست به خشونت زد ...
انسان را به نظاره‌ی شاعرانه‌ی اشیا در درونی‌ترین زندگی آنها می‌برد... اراده‌ی خدا را جانشین اراده‌ی خویش می‌کند، و به همین سبب، استقلال مطلق در برابر خلق و وارستگی در برابر اشیا پیدا می‌کند؛ دیگر خلق و اشیا را برای خودشان دوست می‌دارد؛ همان‌گونه که خدا آنها را دوست می‌دارد... انسان به عنوان آفریده‌ی عشق مرکز آزادی است و مغرورانه در برابر خدا و سراسر جهان هستی می‌ایستد. عمق درون او را تنها خدا می‌تواند بخواند! ...
گراس برای تک‌تک سال‌های یک قرن، داستانی به وجود آورده است... از اتفاقات بزرگ و گاه رویدادهای به نظر بی‌اهمیت تا تحولات فنی و اکتشافات علم و تکنولوژی، خودبزرگ‌بینی انسان‌ها، شکنجه و کشتار و در نهایت، شروع‌های دوباره... طوری به جنگ جهانی نگاه می‌کنند که انگار دارند درباره یک بازی فوتبال حرف می‌زنند...دلسردی چپ‌ها از تئودور آدورنو، تیراندازی به رودی دوچکه، محرک جنبش دانشجویی آلمان، ملاقات پل سلان و مارتین هایدگر ...
اکنون می‌توانند در زندگی زمینی خود تأمل کنند، گناهان و خطاهای خود را خود داوری کنند... نخست غرور است و حسد و خشم؛ در پی آنها تنبلی، خست، شکم‌پرستی و شهوت‌رانی... خدا دل‌هایی را که میان خود برادرند برکت می‌دهد. این راز ارواح است که زندگی آنها عین زندگی خداست... رفیق نوش‌خواری‌ها و سرگردانی‌های خود را ملاقات می‌کند. هردو، خوشحال از بازیافتن یکدیگر، از گذشته‌ی مشترک خود یاد می‌کنند ...