قصه بخوانیم | اعتماد


«باد زن‌ها را می‌برد» [اثر حسن محمودی] 15 داستان کوتاه دارد. این مجموعه در چند داستان به لحاظ فرم و مضمون متفاوت می‌شود به این معنی که چند داستان را می‌توان در یک گروه دسته‌بندی کرد. اما بیشتر داستان‌های مجموعه از حوادث پشت سرهم شکل می‌گیرد که ممکن است رابطه علی و معلولی بر آنها حاکم نباشد. همچنین بیشتر آدم‌ها به صورت کلی بیان می‌شوند. اما دنیای فانتزی و گاهی مطلق روایت‌ها جالب توجه است.

باد زن‌ها را می‌برد حسن محمودی

ویژگی شاخص این مجموعه داستان، قصه‌گو بودن آن است. قصه‌هایی با لطافت و نرمش یک قصه‌گو در دنیای ویژه قصه. خواننده به لحاظ قصه‌گویی روایت‌ها می‌تواند به بهترین دوران زندگی‌اش برود. زمانی که قصه‌گوها، قصه می‌گفتند. انسجام، نظم ساختاری و لطافت از دیگر ویژگی‌های این مجموعه است. با توجه به گذشت دو دهه از نگارش برخی از داستان‌ها، به نظر می‌رسد 6داستان ابتدایی کتاب علاوه بر تجربه زیسته، نشانی از دغدغه‌های ذهنی نویسنده در زمان خودش و وضعیت حاکم بر او نیز هست. این شرایط موجود در قالب قصه‌هایی با حوادث خارق العاده روایت می‌شوند.

در ابتدای داستان «حکایت ناتمام بز و درخت آسوریک» المیرا دنبال کتابی است با عنوان «مردان بدون زنان» از نام تامل برانگیز کتابی که می‌گویند پیدا نمی‌شود، می‌گذریم. حالا چرا دنبال کتاب هست را شاید بتوان در لابه‌لای قصه‌ها حدس زد. کتابدار قصه زنی را برای المیرا بازگو می‌کند که می‌خواسته مرد باشد و مردی که می‌خواسته زن باشد و نامیرا (فنا ناپذیر) . مردی برای تنهایی زنش یک بز به خانه می‌آورد و بز آنقدر توجه زن را به خود معطوف می‌کند که مرد فراری‌اش می‌دهد و خودش نیز از ترس زن از آن شهر می‌رود. اما برجسته‌تر از این دو جلسه شاگردان ارسطو و رفتارشان با زن است. زن برای دیدار ارسطو به یونان می‌رود اما او مرده است. برای اثبات حرفش بین شاگردان ارسطو، نیاز است که مرد باشد. حرف زن پذیرفته نیست. این بازی نارضایتی از جنسیت، ساختاری شده که جنس مرد را برنده کرده است. جست‌وجوی کتاب در واقع یک نشانه برای اتفاقات قصه است.

«زن سرخورده از پاسخ زنون به ایران بازگشت و اندیشید که اگر مرد بود به راحتی حرفش را زده بود یا لااقل حرفش را گوش داده بودند.» در ادامه ماجرای دست‌نویسی که بز می‌جود ولی فردای آن روز پیرمردی می‌گوید قصه را دیشب پخش کردند. در این قصه، انتقال و نهادینه کردن ارزش‌های اخلاقی در انسان را می‌توان هدف مهم تلقی کرد. به عقیده نگارنده تکرار عناصری مانند کلاغ، خانم اناری، المیرا، سام و حوض که در بیشتر روایت‌ها وجود دارند نشانه‌هایی هستند برای رسیدن مضمون به یک هدف عمیق‌تر و پیچیده‌تر. زنان در بیشتر روایت‌های کتاب المیرا خوانده می‌شوند. المیرا در لغت به معنی پیشمرگ طایفه است. نمونه دیگر، کلاغ است، که با تکرارش در بیشتر داستان‌ها جزیی جدایی‌ناپذیر شده است. اگرچه بسیاری از مردم هنوز هم کلاغ را شوم و سمبل مرگ می‌دانند اما در بعضی از داستان‌ها می‌تواند حرف دیگری هم داشته باشد. چندسال پیش تحقیقی از کلاغ‌ها نشان داده است که این پرندگان مغزشان نسبت به سایر پرنده‌ها بزرگ‌تر و تکامل یافته‌تر است. همچنین زبان قار قار کلاغ بسیار پیچیده است، یعنی هر صدای قارقار معانی متفاوتی دارد.

اما ویژگی برجسته این پرنده سیاه این است که در هر نوع زیستگاهی که باشد از مناطق سرد تا کوه و دشت و علفزار و شهر می‌تواند زندگی کند. سازگاری کلاغ با هر مکان و هر آب وهوایی جالب توجه است. «... دو کلاغ پای همین درخت گردو به سر وکله هم نوک می‌زدند. داشتند چشم‌های هم را در می‌آوردند.» فرم و مضمون در داستان‌های «همه یک روز زودتر می‌میرند»، «شیطان کوه»، «حکایت ماریا و مرد غریبه» و «قصه‌ای کوتاه برای پریناز» درهم بافته شده است که مهم‌ترین نشانه قصه‌گویی محسوب می‌شود. در باد زن‌ها را می‌برد مرد تکیه می‌کند به پیشنهاد همسرش. «پیش از آنکه فکر احمقانه به سر زنم بزند، ... مثل بقیه آدم‌ها زندگی‌مان را می‌کردیم.» که البته بلافاصله حرفش دارای تناقض می‌شود، می‌گوید «... با سیلی صورت‌مان را سرخ نگه‌داشتیم و با بد و خوب زندگی می‌ساختیم.» یعنی خشنود هم نیستیم. شاید نوعی اجبار مانند فرزندان یا مواردی اینچنین سبب شده در کنار هم باشند که بیان نمی‌شود. رابطه این‌دو، مانند گره شل شده یک طناب می‌ماند. هر لحظه امکان باز شدنش غیرعادی نیست. پیشنهاد جدا زندگی کردن هیچ واکنشی را از طرف مرد به همراه ندارد. همان فکری که در ابتدای داستان احمقانه بیان می‌شود، در جمله پایانی نه‌تنها احمقانه نیست بار رضایتمندی هم دارد. در نهایت این حادثه‌ها هستند که محور ماجراهای قصه‌ها شده‌اند.

................ تجربه‌ی زندگی دوباره ...............

خود را با نسخه دیگری از رمان روبه‌رو خواهد دید... هر آنچه از راسکلنیکف، سونیا مارملادوف، سویدریگایلف، دونیا خواهر راسکلنیکف و حتی شخصیت‌های فرعی مانند لوژین و رازومیخین شنیده بودیم، مانند نوک کوه یخی بوده که بخش اعظم آن هویدا نبود... همسر با وفای داستایفسکی پس از گذشت 30سال از مرگ نویسنده این یادداشت‌ها را به دولت تسلیم می‌کند... یادداشت‌ها درواقع مرحله جنینی و پرورش شخصیت‌ها و روانشناسی آنهاست ...
آن‌چنان که فکر می‌کنیم در ادوار تاریخی اندیشه‌ ایرانی یک‌دست نبوده است... سنت ایرانی هیچ‌گاه خالی از اندیشه حکومت نبوده است... تمام متن در ذیل سپهر کیهان‌خدایی پر از تاثیر بخت و اقبال و گردش چرخ و ایام است... پادشاهی امری الهی است... باید زمان طی می‌شد تا انسان ایرانی خود به این باور برسد که سرنوشت به دست خویشتن است... اطراف محدود ما که می‌تواند نظام کل هرکسی باشد؛ بازتاب احوال و درک اوست ...
بازگوکردن روابط عاشقانه بی‌نتیجه‌اش، اقدامش به خودکشی، دوستی‌ها و پروژه‌های ادبی‌ منقطعش، تحت‌‌الشعاعِ بخش‌هایی از پیشینه خانوادگی قرار می‌گیرد که مسیر مهاجرت از جمهوری دومینیکن به ایالات متحده آمریکا را معکوس می‌کند و روی زنان خانواده اسکار متمرکز می‌شود... مادرش زیبارویی تیره‌پوست بود... عاشق جنایتکار بدنامی شد... ارواح شرور گهگاه در داستان به‌کار گرفته می‌شوند تا بداقبالی خانواده اسکار را به تصویر بکشند ...
فهم و تحلیل وضعیت فرهنگ در جامعه مصرفی... مربوط به دوران اخیر است، یعنی زاده مدرنیته متأخر، دورانی که با عناوین دیگری مثل جامعه پساصنعتی، جامعه مصرفی و غیره نامگذاری شده است... در یک سو گرایشی هست که معتقد است باید حساب دین را از فرهنگ جدا کرد و برای احیای «فرهنگ اصیل ایرانی» حتی باید آن را هر گونه «دین خویی» پالود؛ در سوی مقابل، اعتقاد بر این است که فرهنگ صبغه‌ای ارزشی و استعلایی دارد و هر خصلت یا ویژگی فرهنگیِ غیردینی را باید از دایره فرهنگ بیرون انداخت ...
وقتی می‌خواهم تسلیم شوم یا وقتی به تسلیم‌شدن فکر می‌کنم، به او فکر می‌کنم... یک جریان به‌ظاهر بی‌پایان از اقتباس‌ها است، که شامل حداقل ۱۷۰ اجرای مستقیم و غیرمستقیم روی صحنه نمایش است، از عالی تا مضحک... باعث می شود که بپرسیم، آیا من هم یک هیولا هستم؟... اکنون می‌فهمم خدابودن چه احساسی دارد!... مکالمه درست درمورد فرانکنشتاین بر ارتباط عمیق بین خلاقیت علمی و مسئولیت ما در قبال خود و یکدیگر متمرکز خواهد شد ...