برخاستن از خواب چهل ساله | اعتماد


«یکی مرا گفتی: «چند خواهی خوردن از این شراب که خرد از مردم زایل کند؟ اگر به هوش باشی بهتر». من جواب گفتم که «حکما جز این چیزی نتوانستند ساخت که اندوه دنیا کم کند». جواب داد: «در بیخودی بیهوشی راحتی نباشد. حکیم نتوان گفت کسی را که مردم را بیهوشی رهنمون باشد، بلکه چیزی باید طلبید که خرد و هوش را بیفزاید». گفتم که «من این از کجا آرم؟» گفت: «جوینده یابنده باشد» و پس به سوی قبله اشارت کرد و دیگر سخن نگفت.» و این رویایی است که ناصرخسرو شب ششم جمادی‌الاخر سال 437 قمری مصادف با چهاردهم دیماه سال 424 خورشیدی، پس از آنکه قریب یک ماه در جوزجانان به عیش و مستی گذرانده بود، دید و «از خواب چهل ساله» برخاست. این رویا بر این مرد دبیرپیشه چنان اثری نهاد که شغل دیوانی را واگذاشت و عازم سفر حج شد: «برخاستم از جای و سفر پیش گرفتم/ نز خانم یاد آمد و نز گلشن و منظر// از پارسی و تازی و ز هندی و و ز ترک/ و ز سندی و رومی و ز عبری همه یکسر// و ز فلسفی و مانوی و صابی و دهری/ در خواستم این حاجت و پرسیدم بی‌مر.»

ناصر خسرو محمد دهقانی

در این زمان حدود چهل و دو سال از عمر ناصرخسرو می‌گذشت. تا پیش از این او «مردی دبیرپیشه» و «از جمله متصرفان در اموال و اعمال سلطانی» سلجوقیان بود و از این نظر «در میان اقران» شهرتی داشت. در جوانی از «خواجه جلیل و امیر اجل»، وزیر پادشاه غزنوی یا سلجوقی، بسی «اجلال و اعزاز» دید.. گویا خاندانش از خانواده‌های محتشم خراسان بوده و پیشینه‌ای احیانا طولانی در خدمات دیوانی داشته است. قرائن حاکی از آن است ناصرخسرو خدمت دیوانی را در دربار غزنوی آغاز کرد و پس از روی کار آمدن سلجوقیان، همچون شمار زیادی از دولتمردان و کارگزاران غزنوی، به ایشان پیوست. البته محققانی چون آندره برتلس معتقدند که ناصرخسرو با سامانیان و غزنویان همدلی و از سلجوقیان تنفر داشت. محمد دهقانی، پژوهشگر زبان و ادبیات فارسی، در مقدمه جامع و محققانه‌ای که بر کتاب جدیدش «ناصرخسرو» نوشته، نشان می‌دهد که این حکیم و نویسنده ایرانی، تا پیش از سفرش به مصر پیرو عباسیان و دیانت ایشان (اهل تسنن) بود و بر خلاف نظر دکتر فرهاد دفتری، با استناد به تحقیقات دکتر مجتبی مینوی و دکتر سید جعفر شهیدی و ارایه دلایلی متنی، مدعی می‌شود که ناصرخسرو «مسلما پیش از سفر به مصر شیعه اسماعیلی نبوده و لابد، مثل اکثر مردم خراسان در آن عصر، سنی، حنفی یا شافعی بوده است». البته نوشته‌های او نشان می‌دهد که علی‌الظاهر از جوانی دستخوش نوعی اضطراب فکری و فلسفی بود و سرانجام در زمستان سال 437 قمری، چنان که آمد، چرخشی عظیم در زندگی او پدید آمد. این نکته هم در تغییر و تحول ناصرخسرو قابل ذکر است چنان که دهقانی تاکید می‌کند «آنچه بیش از مشکلات فلسفی ذهن ناصر را به خود مشغول می‌داشته و او را در حقیقت گرفتار نوعی عذاب وجدان می‌کرده مشاهده آشوب‌ها و دگرگونی‌های سیاسی و بی‌رسمی‌ها و نامردمی‌هایی بوده است که در پی این دگرگونی‌ها پدید می‌آمده و ناصرخسرو مسوول مستقیم آنها را همان دستگاهی می‌دانسته است که امثال او همه اعتبار و منزلت خود را از راه خدمت به آن به دست آورده بودند.»

در هر صورت ناصر، عزم سفر می‌کند و پس از رتق و فتق امور جاری زندگی‌اش، سرانجام در 23 شعبان 437 قمری به همراه برادرش و «غلامکی هندو» پای در سفر می‌نهد، نخست به نیشابور می‌رود، از آنجا به دامغان و سپس ری. از ری به قزوین و تبریز و بعد به دیار بکر و حران در جنوب ترکیه امروزی می‌رود و در ادامه با عبور از حلب به معره‌النعمان سفر می‌کند. سفر ناصر در امتداد ساحل مدیترانه ادامه می‌یابد و پس از دیدار از شهرهای طرابلس، بیروت، صور، صیدا، عکا و حیفا در پنجم رمضان 438 ق. وارد بیت‌المقدس می‌شود. دو ماه به قصد زیارت و عبادت در این شهر اتراق می‌کند و سپس عازم سفر حج می‌شود. پس از به جا آوردن مراسم حج در مکه، باز به بیت‎‌المقدس باز می‌گردد و از آنجا به عسقلان و در نهایت به قاهره می‌رود.

دومین تحول بزرگ در زندگی ناصرخسرو این‌بار در قاهره رخ می‌دهد. او در آنجا در نتیجه نشست و برخاست با فاطمیان، شیفته مذهب آنها می‌شود و ده ماه در آنجا رحل اقامت می‌افکند. در این ده ماه با بزرگان و متفکران دربار فاطمی بحث و گفت‌وگو می‌کند. در همین ایام است که به مذهب شیعه اسماعیلی می‌‌گرود. بعد از این تحول روحی و معنوی بزرگ برای بار دیگر عازم سفر حج می‌شود. سفر دوم ناصرخسرو به مکه، همزمان است با قحطی در این منطقه و مرگ و میر فراوان. اما ناصر سال بعد هم به سفر حج می‌رود. سال 441 ق. ناصرخسرو مصر را برای همیشه ترک می‌کند و از طریق رود نیل به اسوان در جنوب آن کشور می‌رود و تا ربیع‌الاول 442 ق. آنجا می‌ماند. سپس قصد چهارمین (و آخرین) سفر حج خود می‌کند و بعد از به جا آوردن حج، از طریق طائف به فلج در قلب عربستان سفر می‌کند و چهارماه در این منطقه می‌ماند. سپس از مسیر بصره و آبادان و از آنجا از راه طبس و تون و قایل و سرخس و مروالرود به بلخ باز می‌گردد.

بدین‌سان سفر طولانی هفت ساله‌ ناصرخسرو، به پایان می‌رسد؛ سفری که فقط سیری در آفاق نیست، بلکه تحولی انفسی و شگرف در او پدید می‌آورد. «رنج و عنای جهان اگرچه درازست/ با بد و با نیک بی‌گمان به سرآید/ چون مسافر ز بهر ماست شب و روز/ هرچه یکی رفت بر اثر دگر آید/ ما سفر برگذشتی گذرانیم/ تا سفرناگذشتنی به درآید». رهاورد این سفر اما برای بازماندگان، سفرنامه‌ای شیرین و خواندنی به زبان فارسی است؛ کتابی که یکی از برجسته‌ترین متون نثر به زبان فارسی است و هم از حیث صورت و زبان نگارش و هم از جهت محتوای غنی، مورد توجه تحلیل‌گران و پژوهشگران قرار گرفته است.

علی ‌ای‌حال، ناصرخسرو پس از بازگشت به بلخ، در آنجا به دعوت فاطمیان پرداخت، اما خیلی زود دریافت که زمینه برای این دعوت مساعد نیست، پس ناگزیر به مازندران رفت و پس از مدتی گشت و گذار و اقامت در آنجا به دره یمگان در میان کوه‌های بدخشان و دویست کیلومتری شمال شرق کابل سفر کرد و تا پایان عمر همانجا به سر ‌برد. ناصرخسرو در سال‌های آغازین اقامت در یمگان، از اقامت ناگزیر در این منطقه که مثل دژی نفوذناپذیر بود، نالان بود، اما خیلی زود در میان مردمان آن منطقه مقامی و احتشامی یافت: «اگر خوار است و بی‌مقدار یمگان/ مرا اینجا بسی عز است و مقدار». همان‌جا به نگارش بیشتر آثار خود از جمله «جامع‌الحکمتین»، «خوان‌الاخوان»، «زادالمسافرین»، «گشایش و رهایش» و «وجه دین» پرداخت. در نهایت نیز در سال 481 ه.ق. در گذشت. مزار وی در یمگان به زیارتگاه بدل شده است.

دهقانی در کتاب ناصرخسرو، با روایت زندگی این حکیم نویسنده ایرانی، شرحی جامع و مانع از زندگی و آثار او ارایه می‌کند و گزیده‌ای خواندنی از مهم‌ترین آثار او عرضه می‌دارد. از دید او ناصرخسرو انسان‌گرایی است که «انسان را مرکز و محور خلقت الهی و از ین رو صاحب آزادی و اختیار و مسوولیت کامل در قبال سرنوشتش می‌بیند و هیچ عذر و بهانه‌ای را برای گریز از این آزادی و مسوولیت نمی‌پذیرد.»

................ تجربه‌ی زندگی دوباره ...............

آثاری از این دست فقط ما را عالم‌تر یا محقق‌تر نمی‌کنند، بلکه حال ما را خوش‌تر و خوب‌تر می‌کنند... می‌گوید مفاهیم اخلاقی 8 تاست... ما نخست قهرمانان اخلاقی و قدیسان اخلاقی و فرزانگان اخلاقی (به صورت خلاصه اسوه‌های اخلاقی) را تشخیص می‌دهیم، سپس می‌گوییم هر چه در اینها هست، از نظر اخلاقی خوب یا درست یا فضیلت است... اما ما نمی‌توانیم به احساسات و عواطف صرف تکیه کنیم... ممکن است کسی از یک جنبه الگو باشد و از جنبه‌های دیگر خیر... پس ما معیاری مستقل از وجود الگوها یا اسوه‌ها داریم! ...
شناخت ما از خودمان را معطوف به نوشته‌های غیرایرانی کردند... سرنوشت تاسیس پارلمان در ایران با مشاهدات سفرنامه‌نویسان گره خورده... مفهوم و کارکرد پارلمان در اواخر دوره ناصری... مردم بیشتر پیرو و تابع بودند، یعنی متابعت و اطاعت از دالِّ سیاسی مرکز قدرت، امری پذیرفته شده تلقی می‌شده ... مشورت برای نخبگان ایرانی اغلب جنبه تاسیسی نداشته و تنها برای تایید، ‌همفکری و یاری‌دهندگی به شاه مورد استفاده قرار می‌گرفته... گفت‌وگو و تعاملی بین روشنفکران ملی‌گرا و روحانیون مشروطه‌خواه ...
با خنده به دنیا آمده است... به او لقب سفیر شادی، خنده و گشاده‌رویی می‌دهند... از لرزش بال حشره‌ای تا آه زنی در حسرت عشق را می‌تواند بشناسد و تحلیل کند... شخصیتی که او به‌عنوان معجزه‌گر در روابط انسانی معرفی می‌کند و قدرت‌اش را در برقراری و درک ارتباط با آدم‌ها و سایر موجودات به‌تفصیل نشان می‌دهد، در زندگی شخصی خود عاجز از رسیدن به تفاهم است ...
سرچشمه‌های ایران‌دوستی متعدد هستند... رفتار دوربین شعیبی در مکان مقدسی مثل حرم، رفتاری سکولاریستی است... جامعه ما اما جامعه بیماری است و این بیماری عمدتا محصول نگاه سیاسی است. به این معنا که اگر گرایش‌های دینی داری حتما دولتی و حکومتی هستی و اگر می‌خواهی روشنفکر باشی باید از دین فاصله بگیری... در تاریخ معاصر همین روس‌ها که الان همه تکریم‌شان می‌کنند و نباید از گل نازک‌تر به آنها گفت، گنبد امام رضا (ع) را به توپ بستند اما حرم امن ماند ...
با بهره‌گیری از تکنیک کات‌آپ و ‌تکه‌تکه کردن روایت، متن‌هایی به‌ظاهر بریده‌ و ‌بی‌ربط را نوشته ‌است، تکه­‌هایی که در نهایت همچون پازلی نامرئی خواننده را در برابر قدرت خود مبهوت می‌کند... با ژستی خیرخواهانه و گفتاری مبتنی بر علم از هیچ جنایتی دریغ نمی‌کند... مواد مخدر به نوعی تسلط و کنترل سیستم بدن ‌ِفرد معتاد را در دست می‌گیرد؛ درست مانند نظام کنترلی که شهروندان بدون آن احساس می‌کنند ناخوش‌اند، شهروندانی محتاج سرکوب امیال­شان... تبعید‌گاهی‌ پهناور است که در یک کلمه خلاصه می‌شود: مصونیت ...