زندگی باید امیدوار باشد | اعتماد


سرگشتگی انسان معاصر در پی یافتن پاسخ به پرسش دیرین خود در باب معنای زندگی همچنان چالشی اساسی در محافل اندیشه‌ورزی است؛ به‌گونه‌ای‌که انسان امروز در مواجهه با گستردگی و پیشرفت روزافزون علم و منابع اطلاعاتی در دسترس و همچنین رواج رسانه‌های ارتباطی، بیش از هر زمان دیگری دچار یأس و ناامیدی شده است. «من کیستم؟» «در این جهان چه می‌خواهم؟» «این جهان را چه پایانی است؟» و پرسش‌هایی از این‌دست که پاسخ به آنها در گرو یافتن درکی بر معنای زندگی است، ذهن انسان درگیر اما تنها شده در زندگی مدرن را بیش از پیش به خود مشغول داشته است.

در جست‌وجوی معنای زندگی خسرو ناقد،

انتشارات فرهنگ معاصر‌ به تازگی مجموعه‌ای با عنوان «در جست‌وجوی معنای زندگی» منتشر کرده است. این مجموعه شامل 10 گفت‌وگو با اندیشه‌ورزان اروپایی آلمانی‌زبان یا آلمانی‌دان است که به همت خسرو ناقد، مترجم کتاب از متن آلمانی به فارسی برگردانده شده است. ناقد در مقدمه کتاب آورده است: «نمی‌خواستم با میانجی مترجمی از زبان دیگر، نادرستی‌ها و نارسایی‌هایی به متن ترجمه فارسی گفت‌وگوها راه یابد. در انتخاب گفت‌وگوها تمام توان خود را به‌کار گرفته‌ام تا خواننده این کتاب را به سوی اندیشه و دیدگاهی خاص نکشانم، بلکه او را با آرا و افکار اندیشه‌ورزانی با نظرگاه‌های متفاوت و گاه حتی مخالف با یکدیگر آشنا کنم. » (ص7) همچنین او به جهت اینکه خواننده گفت‌وگویی را بهتر و برتر ارزیابی نکند، گفت‌وگوها را براساس نام و به ترتیب الفبای فارسی آورده است. ‌در این کتاب گفت‌وگوهایی از هانا آرنت، ‌کارل پوپر، آرتور کستلر، لشک کولاکوفسکی، گئورگ گادامر، هربرت مارکوزه، یورگن هابرماس، ماکس هورکهایمر، مارتین هایدگر و هانس یوناس از منابع گوناگون اروپایی برای نخستین بار گردآوری شده است.

در نخستین گفت‌وگوی این کتاب تحت عنوان «من فیلسوف نیستم» هانا آرنت در پاسخ به پرسش: «مخاطره گستره عمومی» -که نقل قولی دیگر از پاسپرس است- به چه معناست؟ می‌گوید: «منظور از مخاطره گستره عمومی خیلی روشن است. اینکه شما به عنوان فرد در معرض نگاه و توجه عموم قرار بگیرید. با آنکه معتقدم، نباید به منظور خودنمایی، در گستره عمومی حضور یافت و کنش نشان داد، با این همه می‌دانم که فرد، به هرحال بیش از هرفعالیت دیگری، با هر کنشی، به نحوی خود را در معرض نگاه و توجه عموم قرار می‌دهد. در عین حال باید توجه داشت که سخن گفتن نیز شکلی از کنش است. این نکته اول. اما دومین مخاطره: ما کاری را شروع می‌کنیم به اصطلاح تور خود را در دریای روابط می‌افکنیم، ولی هرگز نمی‌دانیم چه از آن به دست می‌آوریم. همه ما نیازمند گفتن این سخنیم: «پدر اینان را ببخشای، زیرا نمی‌دانند چه می‌کنند.» این برای همه کنش‌ها صدق می‌کند، موضوع بسیار ساده و مشخص است چون کسی نمی‌تواند بداند چه پیش می‌آید. این مخاطره‌ای است که باید به آن تن داد و حال می‌توانم بگویم که این خطر کردن فقط با وثوق و اعتماد به انسان ممکن است. یعنی اعتماد به سرشت انسانی همه انسان‌ها؛ اعتمادی که گرچه درک آن دشوار است اما امری بنیادین است. جز این قادر به انجام کاری نخواهیم بود» (ص 48).

در بخشی از کتاب (ص 293) گفت‌وگویی با مارتین هایدگر با عنوان «فلسفه دیگر به پایان کار خود رسیده است» آمده که از مهم‌ترین گفت‌وگوهای کتاب حاضر است، تا جایی که برخی متن این گفت‌وگو را جزو جداناپذیر مجموعه آثار هایدگر به شمار می‌آورند. هایدگر در طول زندگی خود تنها سه گفت‌وگو انجام داده است که این گفت‌وگو از مهم‌ترین آنهاست که مجله اشپیگل تنها با پذیرش شرط او مبنی بر انتشار گفت‌وگو پس از مرگش آن را انجام داده است؛ از این رو متن این گفت‌وگو 10 سال پس از انجام آن در تاریخ 31 ماه مه ‌1976 درست چهار روز بعد از مرگ هایدگر منتشر شده است. مترجم در متنی تحت عنوان «پنجاه سال بعد؛ پی‌گفتاری بر گفت‌وگوی مجله اشپیگل با مارتین هایدگر» آورده است: «گفت‌وگوی مجله اشپیگل با مارتین هایدگر را می‌توان به طور کلی به دو بخش تقسیم کرد: بخش اول به مباحث مربوط به گذشته هایدگر و تقبل ریاست دانشگاه فرایبورگ در اوایل به قدرت رسیدن هیتلر و همچنین همکاری او با حزب ناسیونال سوسیالیستی کارگران آلمان (حزب نازی) و دیدگاه‌های سیاسی او برمی‌گردد. بخش دوم بیشتر پرسش‌هایی مطرح شده است که به مباحث نظری و افکار هایدگر و نظریه‌های فلسفی او مربوط می‌شود. پاسخ‌های او به این بخش، خواننده را به اندیشه‌های او آشنا می‌کند.» همچنین در ادامه انتشار یادداشت‌های روزانه هایدگر با عنوان «تاملات: دفترچه‌های سیاه 1931 تا 1941» را نقطه عطفی در پژوهش‌های هایدگرشناسی می‌داند که ارزیابی تازه‌ای از شخصیت و حیات اجتماعی هایدگر پدید می‌آورد (ص339و340).

اینکه آیا هنوز امیدی برای یافتن پاسخ به پرسش معنای زندگی هست یا شاید آن گونه که کوستلر بیان می‌دارد پاسخی وجود ندارد؛ پاسخ در بی‌نهایت قرار دارد. آنچه هست کوشش در نزدیک شدن به آن است (ص126) یا به عقیده هانس گئورگ گادامر «زندگی باید امیدوار باشد، در غیر این صورت دروغ می‌گوید. » (ص 220) . هریک از این 10 گفت‌وگوی آمده در کتاب به شیوه‌ای گیرا ذهن خواننده را در مواجهه با معنای زندگی به چالش می‌کشاند.

................ تجربه‌ی زندگی دوباره ...............

سند در ژاپن، قداست دارد. از کودکی به مردم می‌آموزند که جزئیات را بنویسند... مستند کردن دانش و تجربه بسیار مهم است... به شدت از شگفت‌زده شدن پرهیز دارند و همیشه دوست دارند همه چیز از قبل برنامه‌ریزی شده باشد... «هانسه» به معنای «خودکاوی» است یعنی تأمل کردن در رفتاری که اشتباه بوده و پذیرفتن آن رفتار و ارزیابی کردن و تلاش برای اصلاحش... فرایند تصمیم‌سازی در ژاپن، نظام رینگی ست. نظام رینگی، نظام پایین به بالا است... این کشور را در سه کلمه توصیف می‌کنم: هارمونی، هارمونی، هارمونی! ...
دکتر مصدق، مهندس بازرگان را مسئول لوله‌کشی آب تهران کرده بود. بعد کودتا می‌شود اما مهندس بازرگان سر کارش می‌ماند. اما آخر هفته‌ها با مرحوم طالقانی و دیگران دور هم جمع می‌شدند و از حکومت انتقاد می‌کردند. فضل‌الله زاهدی، نخست‌وزیر کودتا می‌گوید یعنی چه، تو داری برای من کار می‌کنی چرا از من انتقاد می‌کنی؟ بازرگان می‌گوید من برای تو کار نمی‌کنم، برای مملکت کار می‌کنم، آب لوله‌کشی چه ربطی به کودتا دارد!... مجاهدین بعد از انقلاب به بازرگان ایراد گرفتند که تو با دولت کودتا همکاری کردی ...
توماس از زن‌ها می‌ترسد و برای خود یک تز یا نظریه ابداع می‌کند: دوستی بدون عشق... سابینا یک‌زن نقاش و آزاد از هر قیدوبندی است. اما ترزا دختری خجالتی است که از خانه‌ای آمده که زیر سلطه مادری جسور و بی‌حیا قرار داشته... نمی‌فهمید که استعاره‌ها خطرناک هستند. نباید با استعاره‌ها بازی کرد. استعاره می‌تواند به تولد عشق منجر شود... نزد توماس می‌رود تا جسمش را منحصر به فرد و جایگزین‌ناپذیر کند... متوجه می‌شود که به گروه ضعیفان تعلق دارد؛ به اردوی ضعیفان، به کشور ضعیفان ...
شاید بتوان گفت که سینما غار پیشرفته‌ افلاطون است... کاتلین خون‌آشامی است که از اعتیادش به خون وحشت‌زده شده است و دیگر نمی‌خواهد تسلیم آن شود. به‌عنوان یک خون‌آشام، می‌داند که چگونه خود را از بین ببرد. اما کازانووا می‌گوید: «به این راحتی هم نیست»... پدر خانواده در همان آغاز شکل‌گیری این بحران محل را به‌سرعت ترک کرده و این مادر خانواده است که بچه‌ها را با مهر به آغوش کشیده است. اینجاست که ما با آغاز یک چالش بزرگ اخلاقی مواجه می‌شویم ...
فنلاند امروز زنده است بخاطر آن وسط‌باز. من مخلص کسی هستم که جام زهر [پذیرش قطعنامه برای پایان جنگ 8ساله] را به امام نوشاند. من به همه وسط‌بازها ارادت دارم. از مرحوم قوام تا مرحوم هاشمی. این موضوع روشنی است که در یک جایی از قدرت حتما باید چنین چیزهایی وجود داشته باشد و اصلا نمی‌توان بدون آنها کشور را اداره کرد... قدرت حرف زدن من امروز از همان معترض است و اگر الان داریم حرف می‌زنیم به خاطر آن آدم است که به خیابان آمده است ...