تکامل یا عدم تکامل | شرق


«نظریه تکامل» که خیلی‌ها درباره‌اش حرف می‌زنند چیست؟ آیا منظور این است که فقط شایسته‌ترها باقی می‌مانند؟ اصلا معنی «شایسته» در این پرسش چیست؟
«نظریه تکامل» در بسیاری از کتاب‌ها و نظریه‌پردازی‌ها به‌طور ضمنی وجود دارد اما هنوز تصور درستی از این نظریه در میان فارسی‌زبانان همچون دیگر مردم جهان ایجاد نشده است. به‌‌طور مثال، کتاب‌هایی مانند «انسان خردمند» یووال نوح هراری، که در سال‌های اخیر در ایران نیز مانند سایر کشورها پرفروش‌ شده‌ است، به‌طور ضمنی بر «نظریه تکامل» استوار است. اما چطور می‌توانیم مطمئن شویم که درک تقریبا مناسبی از «نظریه تکامل» پیدا کرده‌ایم؟ برای این منظور باید منابع متعددی را بخوانیم. اما اگر متخصص این فن نباشیم چگونه می‌توانیم راهمان را از میان این همه منابع متعدد پیدا کنیم؟ چطور می‌توانیم مطمئن شویم نکته‌های اصلی و ضروری به گوشمان خورده است؟ کتاب‌های «ترویج علم» یا «علم به زبان ساده» برای این منظور نگاشته می‌شوند. این نوع کتاب‌ها توسط افراد بسیار متخصص اما به زبان ساده نوشته می‌شوند تا عموم مردم و متخصصان سایر رشته‌ها بتوانند راهشان را برای ورود به یک علم خاص پیدا کنند.

سرنخ‌های تکامل: پنجاه نکته کوتاه اما ضروری برای درک نظریه تکامل» [30-second evolution : the 50 most significant ideas and events, each explained in half a minute]

در سال‌های اخیر، کتاب‌های «ترویج علم» در میان فارسی‌زبان‌ها جایگاه خود را پیدا کرده‌ است اما متأسفانه کتاب‌های چندانی در مورد خود نظریه تکامل به فارسی وجود ندارد. خوشبختانه در دهه‌ اخیر برخی ترجمه‌های خوب وارد بازار نشر شده است. کتاب «سرنخ‌های تکامل: پنجاه نکته کوتاه اما ضروری برای درک نظریه تکامل» [30-second evolution : the 50 most significant ideas and events, each explained in half a minute] طوری طراحی شده است که خواننده را با نکته‌های ضروری نظریه تکامل آشنا کند و به ادعای ناشر انگلیسی تاکنون بیش از چهار میلیون نسخه از آن در سراسر جهان به فروش رفته است.

انتخاب 50 نکته اصلی برای نظریه تکامل کار راحتی نیست. حتی اگر بتوان 50 نکته را برگزید، نمی‌توان آن‌ها را به‌‌راحتی در یک صفحه خلاصه کرد. اما هشت نویسنده متخصص این کتاب، شامل استادان دانشگاه و نویسنده‌های متخصص ترویج علم، تا حد خوبی از عهده این کار برآمده‌اند. هر یک از نکته‌ها شامل دو صفحه است. در صفحه اول به‌طور خلاصه نکته را توضیح داده‌اند و در انتها در چند جمله آن را خلاصه کرده‌اند. صفحه دوم شامل اشاره‌هایی است درمورد ارتباط این نکته با سایر نکته‌ها و نیز با افراد مهم مرتبط. مرور این 50 نکته برای آشنایی کامل با «نظریه تکامل» کافی نیست اما راهنمای بسیار خوبی است برای شروع مطالعه عمیق‌تر درمورد آن‌ها. این 50 سرنخ که در هفت قسمت قرار گرفته‌اند عبارت‌اند از: سرگذشت شکل‌گیری نظریه تکامل، منشأ پیدایش گونه‌ها، انتخاب طبیعی، انقراض، تکامل در عمل، تولید مثل جنسی و مرگ، و در نهایت انسان و تکامل.

هر قسمت با معرفی کوتاه اصطلاحات مهم آغاز می‌شود که راهنمای خوبی است تا خواننده بداند کدام کلمه‌ها بار تخصصی بیشتری دارند. سرگذشت کوتاه درمورد هفت شخصیت مهم نیز در کتاب آمده است: داروین (اصلی‌ترین شخصیت در تاریخ نظریه تکامل، نظریه‌ای که داروینیسم هم نامیده می‌شود)، والاس (که همراه با داروین مبدع نظریه انتخاب طبیعی محسوب می‌شود)، هالدین (بنیان‌گذار ژنتیک ریاضیاتی و از افراد مهم در سنتز مدرن)، مارگولیس (مبدع نظریه‌ای که می‌گوید یاخته‌های ما بر اثر هم‌زیستی دو یاخته ساده‌تر شکل گرفتند)، پیتر و رزماری گرنت (این زن و شوهر با مطالعه طولانی‌مدت فنچ‌ها در جزایر گالاپاگوس، وقوع انتخاب طبیعی را در عمل نشان دادند)، همیلتون (مبدع ایده ژن خودخواه که بعدها توسط داکینز مشهور شد)، و خانواده لیکی (از مهم‌ترین افراد پیشگام درمورد تکامل انسان). افراد شاخص نظریه تکامل به این‌ها محدود نیستند و اسامی بیشتری ذیل هر سرنخ ذکر شده‌اند که خواننده می‌تواند سراغ مطالب بیشتر درمورد آنها برود. این کتاب برای شروع بسیار خوب است و البته بسان هر کتاب مقدماتی دیگری خواننده نباید خود را به آن محدود کند. نظریه تکامل ظاهر ساده‌ای دارد اما فهم درست آن نیازمند تلاش و مطالعه بسیار است. برای درک نظریه تکامل باید با پدیده‌های بسیار زیاد و متنوع علمی در حوزه‌های متفاوت آشنا شد و بدون آشنایی با این پدیده‌های متنوع قطعا فهم ما از نظریه با سوء‌تفاهم همراه خواهد بود.

عنوان کتاب به فارسی «سرنخ‌های تکامل: 50 نکته کوتاه اما ضروری برای درک نظریه تکامل» است که محمدصادق میرزایی آن را به نثری شیوا و خوش‌خوان در 194 صفحه ترجمه و انتشارات جامعه‌ نو آن را در سال 1397 منتشر کرده است. اصل کتاب توسط جمعی از نویسندگان نگاشته شده و این خود بسیار جالب توجه است زیرا حتی برای تهیه‌ کتابی تا این حد عمومی نیز ویراستاران کتاب، نیکولاس بتی، مارک فلوز [Mark Fellowes] ترجیح داده‌اند هر بخش را به متخصص خود واگذار کنند. اصل کتاب در سال 2015 توسط انتشارات آیکون بوکز منتشر شده است. پرخواننده‌شدن کتاب‌های تکاملی در سال‌های اخیر نیاز به چنین کتابی را در بازار نشر به‌خوبی نشان می‌دهد: کتابی که بتواند در کوتاه‌ترین زمان ممکن بیشترین آشنایی را برای خواننده فراهم کند.

................ تجربه‌ی زندگی دوباره ...............

معمار چین نوین است... افراطیونِ طرفدار انقلاب فرهنگی و جوخه‌های خاص آنها علاوه بر فحاشی در مطبوعاتِ تحت امر، به فرزندان او که در دانشگاه درس می‌خواندند حمله بردند و یکی از آنها را از پنجره به بیرون انداختند که منجر به قطع نخاع او شد... اولین و مهمترین درخواست او از آمریکایی‌ها (پس از توافق) نه وام بود و نه تجهیزات و نه تجارت، بلکه امکان اعزام دانشجو به دانشگاه‌های معتبر آمریکایی بود... می‌دانست عمده تغییرات، تدریجی است و رفتار پرشتاب، ممکن است نتیجه عکس دهد ...
بازی‌های معمول در مدرسه مجاز بود، ولی اگر خدای ناکرده کسی سوت می‌زد، واویلا بود... جاسوسی و خبرچینی از بچه‌ها و معلمان نزد مدیریت مدرسه معمول بود... تعبد و تقید خود نسبت به مذهب را به تقید به سازمان تبدیل کردند... هم عرفان توحیدی دارد، هم مارکسیستی است، هم لنینیستی، هم مائوئیستی، هم توپاماروبی و هم چه‌گوارایی...به این نتیجه رسیدند که مبارزه با مجاهدین و التقاط آنان مهم‌تر از مبارزه با سلطنت پهلوی است ...
تلاش و رنج یک هنرمند برای زندگی و ارائه هنرش... سلاح اصلی‌اش دوربین عکاسی‌اش بود... زندانی‌ها هویت انسانی خود را از دست می‌دادند و از همه‌چیز تهی می‌شدند... وقتی تزار روسیه «یادداشت‌هایی از خانه مردگان» را مطالعه کرد گریه‌اش گرفت و به دستور او تسهیلاتی برای زندان‌های سیبری قایل شدند... نخواستم تاریخ‌نگاری مفصلی از اوضاع آن دوره به دست بدهم... روایت یک زندگی ست، نه بیان تاریخ مشروطیت... در آخرین لحظات زیستن خود تبدیل به دوربین عکاسی شد ...
هجوِ قالیباف است... مدیرِ مطلوبِ سیستم... مدیری که تمامِ بهره‌اش از فرهنگ در برداشتی سطحی از دو مفهومِ «توسعه» و «مذهب» خلاصه می‌شود... لیا خودِ امیرخانی‌ست که راوی‌اش این‌بار زن شده‌است تا برای تهران مادری کند؛ برای پسربچه‌ی معصومی که پیرزنی بدکاره است در یک بن‌بستِ سی‌ساله... ما را به جنگِ اژدها می‌برد امّا می‌گوید تمامِ سلاحم «چتربازی» است و «شاش بچّه» و... کارنامه‌ی امیرخانی و کارنامه‌ی جمهوری اسلامی بهترین نشان‌دهنده‌ی تناقض در مسئله‌شان است ...
بازخوانی ماجراهای چپ مارکسیست- لنینیست که از دهه ۲۰ در ایران ریشه دواند... برای انزلی و بچه‌های بندرپهلوی تاریخ می‌نویسد... تضاد عشق و ایدئولوژی در دوران مبارزه... گاهی قلم داستان‌نویسانه‌اش را زمین می‌گذارد و می‌رود بالای منبر وعظ. گاهی لیدر حزب می‌شود و می‌رود پشت تریبون. گاه لباس نصیحت‌گری می‌پوشد... یکی از اوباش قبل از انقلاب عضو کمیته می‌شود... کتاب پر است از «خودانتقادی» ...