تکامل یا عدم تکامل | شرق


«نظریه تکامل» که خیلی‌ها درباره‌اش حرف می‌زنند چیست؟ آیا منظور این است که فقط شایسته‌ترها باقی می‌مانند؟ اصلا معنی «شایسته» در این پرسش چیست؟
«نظریه تکامل» در بسیاری از کتاب‌ها و نظریه‌پردازی‌ها به‌طور ضمنی وجود دارد اما هنوز تصور درستی از این نظریه در میان فارسی‌زبانان همچون دیگر مردم جهان ایجاد نشده است. به‌‌طور مثال، کتاب‌هایی مانند «انسان خردمند» یووال نوح هراری، که در سال‌های اخیر در ایران نیز مانند سایر کشورها پرفروش‌ شده‌ است، به‌طور ضمنی بر «نظریه تکامل» استوار است. اما چطور می‌توانیم مطمئن شویم که درک تقریبا مناسبی از «نظریه تکامل» پیدا کرده‌ایم؟ برای این منظور باید منابع متعددی را بخوانیم. اما اگر متخصص این فن نباشیم چگونه می‌توانیم راهمان را از میان این همه منابع متعدد پیدا کنیم؟ چطور می‌توانیم مطمئن شویم نکته‌های اصلی و ضروری به گوشمان خورده است؟ کتاب‌های «ترویج علم» یا «علم به زبان ساده» برای این منظور نگاشته می‌شوند. این نوع کتاب‌ها توسط افراد بسیار متخصص اما به زبان ساده نوشته می‌شوند تا عموم مردم و متخصصان سایر رشته‌ها بتوانند راهشان را برای ورود به یک علم خاص پیدا کنند.

سرنخ‌های تکامل: پنجاه نکته کوتاه اما ضروری برای درک نظریه تکامل» [30-second evolution : the 50 most significant ideas and events, each explained in half a minute]

در سال‌های اخیر، کتاب‌های «ترویج علم» در میان فارسی‌زبان‌ها جایگاه خود را پیدا کرده‌ است اما متأسفانه کتاب‌های چندانی در مورد خود نظریه تکامل به فارسی وجود ندارد. خوشبختانه در دهه‌ اخیر برخی ترجمه‌های خوب وارد بازار نشر شده است. کتاب «سرنخ‌های تکامل: پنجاه نکته کوتاه اما ضروری برای درک نظریه تکامل» [30-second evolution : the 50 most significant ideas and events, each explained in half a minute] طوری طراحی شده است که خواننده را با نکته‌های ضروری نظریه تکامل آشنا کند و به ادعای ناشر انگلیسی تاکنون بیش از چهار میلیون نسخه از آن در سراسر جهان به فروش رفته است.

انتخاب 50 نکته اصلی برای نظریه تکامل کار راحتی نیست. حتی اگر بتوان 50 نکته را برگزید، نمی‌توان آن‌ها را به‌‌راحتی در یک صفحه خلاصه کرد. اما هشت نویسنده متخصص این کتاب، شامل استادان دانشگاه و نویسنده‌های متخصص ترویج علم، تا حد خوبی از عهده این کار برآمده‌اند. هر یک از نکته‌ها شامل دو صفحه است. در صفحه اول به‌طور خلاصه نکته را توضیح داده‌اند و در انتها در چند جمله آن را خلاصه کرده‌اند. صفحه دوم شامل اشاره‌هایی است درمورد ارتباط این نکته با سایر نکته‌ها و نیز با افراد مهم مرتبط. مرور این 50 نکته برای آشنایی کامل با «نظریه تکامل» کافی نیست اما راهنمای بسیار خوبی است برای شروع مطالعه عمیق‌تر درمورد آن‌ها. این 50 سرنخ که در هفت قسمت قرار گرفته‌اند عبارت‌اند از: سرگذشت شکل‌گیری نظریه تکامل، منشأ پیدایش گونه‌ها، انتخاب طبیعی، انقراض، تکامل در عمل، تولید مثل جنسی و مرگ، و در نهایت انسان و تکامل.

هر قسمت با معرفی کوتاه اصطلاحات مهم آغاز می‌شود که راهنمای خوبی است تا خواننده بداند کدام کلمه‌ها بار تخصصی بیشتری دارند. سرگذشت کوتاه درمورد هفت شخصیت مهم نیز در کتاب آمده است: داروین (اصلی‌ترین شخصیت در تاریخ نظریه تکامل، نظریه‌ای که داروینیسم هم نامیده می‌شود)، والاس (که همراه با داروین مبدع نظریه انتخاب طبیعی محسوب می‌شود)، هالدین (بنیان‌گذار ژنتیک ریاضیاتی و از افراد مهم در سنتز مدرن)، مارگولیس (مبدع نظریه‌ای که می‌گوید یاخته‌های ما بر اثر هم‌زیستی دو یاخته ساده‌تر شکل گرفتند)، پیتر و رزماری گرنت (این زن و شوهر با مطالعه طولانی‌مدت فنچ‌ها در جزایر گالاپاگوس، وقوع انتخاب طبیعی را در عمل نشان دادند)، همیلتون (مبدع ایده ژن خودخواه که بعدها توسط داکینز مشهور شد)، و خانواده لیکی (از مهم‌ترین افراد پیشگام درمورد تکامل انسان). افراد شاخص نظریه تکامل به این‌ها محدود نیستند و اسامی بیشتری ذیل هر سرنخ ذکر شده‌اند که خواننده می‌تواند سراغ مطالب بیشتر درمورد آنها برود. این کتاب برای شروع بسیار خوب است و البته بسان هر کتاب مقدماتی دیگری خواننده نباید خود را به آن محدود کند. نظریه تکامل ظاهر ساده‌ای دارد اما فهم درست آن نیازمند تلاش و مطالعه بسیار است. برای درک نظریه تکامل باید با پدیده‌های بسیار زیاد و متنوع علمی در حوزه‌های متفاوت آشنا شد و بدون آشنایی با این پدیده‌های متنوع قطعا فهم ما از نظریه با سوء‌تفاهم همراه خواهد بود.

عنوان کتاب به فارسی «سرنخ‌های تکامل: 50 نکته کوتاه اما ضروری برای درک نظریه تکامل» است که محمدصادق میرزایی آن را به نثری شیوا و خوش‌خوان در 194 صفحه ترجمه و انتشارات جامعه‌ نو آن را در سال 1397 منتشر کرده است. اصل کتاب توسط جمعی از نویسندگان نگاشته شده و این خود بسیار جالب توجه است زیرا حتی برای تهیه‌ کتابی تا این حد عمومی نیز ویراستاران کتاب، نیکولاس بتی، مارک فلوز [Mark Fellowes] ترجیح داده‌اند هر بخش را به متخصص خود واگذار کنند. اصل کتاب در سال 2015 توسط انتشارات آیکون بوکز منتشر شده است. پرخواننده‌شدن کتاب‌های تکاملی در سال‌های اخیر نیاز به چنین کتابی را در بازار نشر به‌خوبی نشان می‌دهد: کتابی که بتواند در کوتاه‌ترین زمان ممکن بیشترین آشنایی را برای خواننده فراهم کند.

................ تجربه‌ی زندگی دوباره ...............

به وضعیت دلداده‌ای شباهت دارد که بعد مرارت‌های فراق تا وصال، متوجه می‌شود معشوق‌اش آن کسی که فکر می‌کرده نیست. دلداده در این شرایط نه عاشق است، نه فارق، از عشق گردیده... سیمین، گمشده‌ای مخصوص به خودش دارد. کسی که نمی‌شود در دیگری پیدایش کرد: مادری نادیده که سال‌ها به خاطرش مکافات کشیده و برای اینکه دختر همان مادر بماند جایی برای گریختن جز خیال او ندارد ...
به رغم کم‌حجم بودنش در واقع یک کتابخانه عظیم است... یکی از چالش‌های زمخشری در تفسیر کشاف این بود که مثلا با عرفا گلاویز است، چون عقل کلی که عرفا مطرح می‌کنند برای‌شان قابل قبول نیست... از لحاظ نگرشی من اشعری هستم و ایشان گرایشات اعتزالی دارد... حاکم مکه وقتی می‌بیند زمخشری به مکه می‌رود، می‌گوید اگر تو نمی‌آمدی، من می‌خواستم به خوارزم بیایم و تقاضا کنم این متن را به پایان برسانی... هنوز تصحیح قابل قبولی از آن در اختیار نداریم ...
نخستین بخش از سه‌گانه‌ پی‌پی جوراب‌بلند در کشتی و پی‌پی جوراب‌بلند در دریاهای جنوب... دخترکی نه‌ساله به تنهایی در خانه‌ای چوبی در وسط باغی خودرو، واقع در یکی از شهرهای کوچک سوئد، زندگی می‌کند... تقریباً یتیم است، زیرا که مادرش مرده است و پدرش در جزیره‌ی دوردستی در آفریقا حکومت می‌کند... با شادی آمیخته به ترس خود را به دست ماجراهای افسارگسیخته‌ای می‌سپارند... برداشت‌های سنتی از تعلیم و تربیت را دگرگون می‌کند ...
شرکت در اعتصابات کارگری، میل به گیاه‌خواری، بستری‌شدن در تیمارستان، تمایلات همجنس‌گرایانه و… وجوه اشتراکی است که تشخیص راوی، اف، پیرمرد منحرف و نیز پیرمردی که سردسته‌ تروریست‌ها خوانده می‌شود را از یکدیگر برای مخاطب با دشواری همراه می‌کند... تصمیم او مبنی بر تطهیر روح خود از طریق خودآزاری جسمی بهانه‌ای می‌شود تا راوی با تعابیر طنزآمیزی چون محراب‌های فسقلی پلاستیکی، صلیب‌های تزیینی، قدیسه تقلبی و زلم‌زیمبوهای مذهبی به تمسخر کلیسا و اربابان آن بپردازد ...
می‌خواستم از بازی سرنوشت بنویسم. از اینکه چطور فردی که خود را در آستانه مرگ می‌بیند و آماده پذیرش آن است، ناگهان... با مرگ مرتضی و به اسارت درآمدن زلیخا... با به دنیا آمدن «یوسف» بار دیگر زلیخا به زندگی برمی‌گردد... تصور معمول ما همیشه این بوده که آنچه در دوره‌های مختلف تاریخی ایران از سر گذرانده‌ایم تنها مختص به تاریخ ما و ایران زمین بوده است ...