زبان ‌بریده عشق | اعتماد


«عشق، ‌ای عشق توانا! دریغا که زندگانی ما یک‌سر اسیر سرپنجه‌های توست، برچهره گلرنگ دختران می‌نشینی، برپهنه بیکران صحرا می‌گردی، بر امواج خروشان دریا می‌تازی، فرمانت رواست: هم بر ساحل جاودان خدایان، هم بر سرای سپنج مردمان...».
آنتیگونه، سوفوکلس

رمان «ظلمت شب یلدا» [اثر امین فقیری] با عنوان فرعی «عاشقانه‌ای بر بستر تاریخ» با التفات به بیتی از حافظ قلمی شده است: «صحبت حکام، ظلمت شب یلداست/ نور ز خورشید خواه بو که برآید» و در تمامی 300 و چند صفحه کتاب بر محتوای این بیت پای می‌فشارد: «عیسی، مجسمه‌ساز شناخته‌شده شهر شیراز، پسر ادریس سنگ‌تراش، بی‌آنکه یلدا را دیده باشد 12 مجسمه آفریده، یک‌سان و یک‌شکل با چشمانی که با چشمان یلدا مو نمی‌زند؛ به همان زیبایی و فریبندگی...»

ظلمت شب یلدا  امین فقیری

عیسی و یلدا در دیداری کوتاه به هم دل می‌بندند. از اینجا عشقی که باید چون خورشید نورافشانی کند،گرفتار ظلمت و تباهی و ستم حُکامی می‌شود با نیت و طینتی به ظلمت شب یلدا. در همین آغاز رمان، بازی ماهرانه و ایهام‌گونه نویسنده با واژه یلدا را می‌بینیم؛ یلدایی که زیباست، عشق‌آفرین است، شب نیست، یک سره خورشیدی است، «آیتی از زیبایی و جمال است» و یلدایی که شب است و ظلمت و استعاره‌ای از فرمانروایانی که همنشینی آنها همچون سیاهی شب یلداست.

یلدا دختر ملک‌التجاراست. او مادرش را از دست داده دایه‌اش «ماهی» از کودکی او را تر و خشک کرده است. در این زمان، ‌الله قلی‌خان نامی بر شیراز حکمروایی می‌کند که عموی بزرگ شاه است. امام‌قلی، فرزند ‌الله قلی و ولیعهد او، خواهان یلداست.کسی را یارای مخالفت با خواست ‌الله‌قلی و پسرش نیست؛ امام قلی می‌داند که عیسی و یلدا به هم دل بسته‌اند.

رمان، شروعی توفانی و درگیرکننده دارد. از جایی آغاز می‌شود که عیسی به دست دار و دسته امام‌قلی درحد مرگ کتک می‌خورد و زخمی می‌شود. ضربه کاری را خود امام‌قلی بر فرق عیسی می‌کوبد:
«صدای کوبه در، اینگونه، تق تق ت- ت- تق ت ت تق تق و صدا که پیچید در حیاط نمور از باران بی‌وقت شب پیش و پرواز گنجشک‌ها از بین شاخ و برگ‌های گشن «بتاوی» و بازهم برخورد کوبه سنگین در با گل میخ که صدای تخته دیرسال را نیز بیرون آورد.» (ص 7)
ملک‌التجار به دربار‌ الله‌ قلی‌خان احضار می‌شود و موضوع خواستگاری از یلدا برای امام قلی به او تحمیل می‌شود:
«...علت حضور تو در اینجا فقط یک مشورت کوچک است. ما به دنبال جواب آری یا نه تو نیستیم.» (ص 70)
الله قلی خودش می‌برد و خودش می‌دوزد:
«قرار عقد و عروسی توامان را در روز تولد پیامبر گذاشتند.» (ص 74)

عیسی باید دل از یلدا وا بکند و ترک یار و دیار بکند:
«چگونه می‌شد از این شهر دل کند که حتی آجرهای دیوارهایش نیز با آدم دوست بودند. از بهارنارنج‌ها که دیگر محشر بودند وگل‌های سرخ که باعث زیست هر باغچه‌ای بودند.» (ص 129)
«چطور می‌توانست از مادر دل بکند؟ شاید مادر از فراق او کارش به جنون بکشد...» (همان صفحه)
مادر،گرچه می‌داند تاب دوری پسر را ندارد، از سر اجبار و ناچاری، او را به ترک دیار تشویق می‌کند... باد نفس تو را برایم می‌آورد. اقل کم می‌دانم که زنده هستی.» (ص 102)
یلدا اما «شرط ازدواج با امام قلی را به سلامت خارج شدن او (عیسی) از شهر گذاشته است.» (ص 126)
عیسی پیش از ترک شهر، درکمین اما م‌قلی، او را با قلماسنگ از پای درمی‌آورد:
«در یکی از این خم‌راه‌ها که دو طرفش کوهستانی بزرگ ادامه این دره بزرگ بود، سنگی پرخاشگر از قلماسنگی رها شد و راست بر پیشانی گُرگرفته از میگساری امام قلی نشست.» (ص 132)

عیسی در گریزناگزیر ادیسه‌وارش جایی درکنار رود جمنا- اکرا، حکومت‌نشین شاه- با پدر و دختری زرتشتی آشنا می‌شود: استاد زوبین و مهتا. او در اینجا خودش را یزدان معرفی می‌کند. آنها پدروار و خواهروار از او استقبال و نگهداری می‌کنند. استاد زوبین برای در امان ماندن بیشتر عیسی، او را به دخمه‌شان می‌برد و عیسی روزها و شب‌هایی را در آنجا می‌گذراند... اما از آنجا که ماندن بیشتر عیسی در دخمه استاد زوبین مصلحت نبود، او و استاد زوبین و فیروزنامی که مورد اعتماد استاد زوبین بود با لباس مبدل به عنوان تاجر راهی دربار هند می‌شوند و به قصر سلطان حمید راه می‌یابند. «ظلمت شب یلدا» آمیزه‌ای است از واقعیت و فراواقعیت. رمان، جاهایی به رمانس نزدیک می‌شود. رمانسی در حال و هوای امیرارسلان نامدار. مهارت نویسنده و شگردهای نوشتن، رمان را از غلتیدن به دامان رمانس می‌رهاند و این شباهت چیزی از ارزش رمان کم نمی‌کند.

توصیف بریدن زبان یلدا به فرمان ‌الله‌قلی‌خان از تاثیرگذارترین بخش‌های کتاب است و نشان از تجربه و توانایی نویسنده دارد:
«دو نگهبان جلو دویدند و دستان یلدا را از دو طرف گرفتند و غفار بود که دست به کار شد. لحظه‌ای بعد صدای فریادی تمام پرنده‌ها را از درختان پرشکوفه فراری داد. چلچراغ‌های تالار می‌لرزیدند. خون، خون همه جا را برداشته بود. ماهی و پدر از شدت ترس بی‌هوش شده بودند.‌ الله قلی خنده رعدآسایی کرد و گفت: «طشتی زیر دهانش بگیرید، قالی نازنین من از بین رفت.» (صص218 و 219)

فرازهایی از رمان را می‌خوانیم:
«عشق نمک زندگی است. بی‌عشق زندگی یک چیز بیهوده و به دردنخور است. خیال نکن، عشق منجی هم هست.» (237)
«نسیمی که از روی رود جمنا برمی‌خاست، روح را تازه می‌کرد. تازه آسمان داشت پوست می‌انداخت.» (167)
رمان با این عبارت‌ها به آخر می‌رسد:
«وقتی همه به طرف پنج دری رفتند، خورشید بانو دست یلدا را گرفته بود:«برای دیدن دلدارت، من هم همراهت می‌آیم.»
دیگر احتیاجی نبود یلدا روی لوح چیزی بنویسد. چشمانش همه ‌چیز را برملا می‌کرد. چشمانی که در پرتو اشک همانند شیشه شفاف شده بود.» (صص 331 و 332)

................ تجربه‌ی زندگی دوباره ...............

وقتی با یک مستبد بی‌رحم که دشمنانش را شکنجه کرده است، صبحانه می‌خورید، شگفت‌آور است که چقدر به ندرت احساس می‌کنید روبه‌روی یک شیطان نشسته یا ایستاده‌اید. آنها اغلب جذاب هستند، شوخی می‌کنند و لبخند می‌زنند... در شرایط مناسب، هر کسی می‌تواند تبدیل به یک هیولا شود... سیستم‌های خوب رهبران بهتر را جذب می‌کنند و سیستم‌های بد رهبران فاسد را جذب می‌کنند... به جای نتیجه، روی تصمیم‌گیری‌ها تمرکز کنیم ...
دی ماهی که گذشت، عمر وبلاگ نویسی من ۲۰ سال تمام شد... مهر سال ۸۸ وبلاگم برای اولین بار فیلتر شد... دی ماه سال ۹۱ دو یا سه هفته مانده به امتحانات پایان ترم اول مقطع کارشناسی ارشد از دانشگاه اخراج شدم... نه عضو دسته و گروهی بودم و هستم، نه بیانیه‌ای امضا کرده بودم، نه در تجمعی بودم. تنها آزارم! وبلاگ نویسی و فعالیت مدنی با اسم خودم و نه اسم مستعار بود... به اعتبار حافظه کوتاه مدتی که جامعه‌ی ایرانی از عوارض آن در طول تاریخ رنج برده است، باید همیشه خود را در معرض مرور گذشته قرار دهیم ...
هنگام خواندن، با نویسنده‌ای روبه رو می‌شوید که به آنچه می‌گوید عمل می‌کند و مصداق «عالِمِ عامل» است نه زنبور بی‌عسل... پس از ارائه تعریفی جذاب از نویسنده، به عنوان «کسی که نوشتن برای او آسان است (ص17)»، پنج پایه نویسندگی، به زعم نویسنده کتاب، این گونه تعریف و تشریح می‌شوند: 1. ذوق و استعداد درونی 2. تجربه 3. مطالعات روزآمد و پراکنده 4. دانش و تخصص و 5. مخاطب شناسی. ...
کتاب نظم جامعه را به هم می‌زند و مردم با کتاب خواندن آرزوهایی پیدا می‌کنند که حکومت‌ها نمی‌توانند برآورده کنند... فرهنگ چیزی نیست که یک بار ساخته شود و تمام شود. فرهنگ از نو دائماً ساخته می‌شود... تا سال ۲۰۵۰ ممکن است مردم کتاب را دور بریزند... افلاطون می‌گوید کتاب، انسان‌زدایی هم می‌کند... کتاب، دشمن حافظه است... مک لوهان می‌گوید کتاب به اندازه تلویزیون دموکراتیک نیست و برای نخبگان است! ...
حریری از صوَر و اصوات طبیعت ژاپنی را روی روایتش از یک خانواده ژاپنی کشیده و مخاطب را با روح هایکوگون حاکم بر داستانش پیش می‌برد... ماجرای اصلی به خیانت شوئیچی به همسرش برمی‌گردد و تلاش شینگو برای برگرداندن شرایط به روال عادی‌... زنی که نمونه کامل زن سنّتی و مطیع ژاپنی است و در نقطه مقابل معشوق عصیانگر شوئیچی قرار می‌گیرد... زن‌ها مجبورند بچه‌هایی را بزرگ کنند که پدرهای‌شان مدت‌ها قبل فراموش‌شان کرده‌اند ...