چیزهایی برای نگفتن | شرق


مجموعه ‌داستان «آگراندیسمان»، شامل داستان‌هایی از پنج نویسنده مهم و تأثیرگذار آرژانتینی است: از بورخس و کورتاسار و آدولفو بیویی کاسارس گرفته تا اوراسیو کیروگا و روبرتو بولانیو. تعدادی از این داستان‌ها تاکنون به زبان فارسی ترجمه نشده‌اند. شهریار وقفی‌پور کوشیده است تا داستان‌های به‌زعم خودش مهم و تأثیرگذار این نویسندگان را به فارسی ارائه دهد. «ببرهای کبود» و «گزارش دکتر برودی» از خورخه لوییس بورخس، پیش‌از‌این نیز منتشر شده‌اند. دو داستان متفاوت از نویسنده‌ای نام‌آشنا که خوانندگان فارسی‌زبان پیش‌از‌این طعم خواندن داستان‌های شگفتش را با چاشنی بازآفرینی زنده‌یاد احمد میرعلایی چشیده‌اند. در بخش بعدی، داستان‌های نویسنده موج نوی آرژانتین، خولیو کورتاسار قرار گرفته است. از این نویسنده صاحب‌سبک متأسفانه تنها یک مجموعه‌داستان به فارسی برگردانده شده است. «دروازه‌های بهشت» با ترجمه بهمن شاکری. این کتاب نیز امروزه در دسترس خوانندگان قرار ندارد.

مجموعه ‌داستان آگراندیسمان

دشوارترین داستان کورتاسار در میان داستان‌های کتاب حاضر، «آگراندیسمان» است. این داستان نسبتا بلند و شگفت‌آور، از زبان عکاسی بازگفته می‌شود که درگیر سوژه‌های به‌ظاهر پیش‌پا‌افتاده خویش در میان مردم عادی خیابان است. روایت لایه‌لایه، رفت‌و‌برگشت‌های نامحسوس زمانی و ریتم غیرقابل پیش‌بینی داستان که گاه اوج می‌گیرد و گاه از نفس می‌افتد، به‌علاوه جملات مرکب و آرایه‌های دور از ذهن زبانی، از داستان «آگراندیسمان» داستانی بسیار دشوار ساخته است. سایر داستان‌های کورتاسار در این کتاب، شامل «پیوستگی پارک‌ها»، «خطوط کف دست»، «نامه به بانویی جوان در پاریس» و «طرح سردستی یک رؤیا» می‌شود که هرکدام در نوع خویش به کشف جهان شگفت‌آور کورتاسار کمک می‌کنند. در نگاهی کلی وقفی‌پور بر این نویسنده کمتر ترجمه‌شده به فارسی، تأکیدی خاص دارد. «سه فانتزی در کلید مینور»، نام سه داستان پیوسته و در‌عین‌حال مستقل از آدولفو بیویی کاسارس - دوست، همکار و شاگرد مستقیم خورخه لوییس بورخس- است. در ایران پیش‌تر از این شاهد انتشار مجموعه‌ای از داستان‌های بورخس و کاسارس بوده‌ایم: «شش مسئله برای دن ایسیدرو پارودی». تم این داستان‌ها عمدتا پلیسی و وهمی است. بورخس و کاسارس در طول زمان دراز دوستی و همکاری، اقدام به نگارش چند مجموعه و یک رمان مشترک کردند؛ اما در ایران کتابی مستقل از داستان‌های بیویی منتشر نشده است. سه فانتزی، فضایی پارودیک و در‌عین‌حال کمابیش پلیسی دارد. نثر طناز، حذف زواید داستانی مانند توصیف‌ها و گره‌های کلاسیک و نوع شخصیت‌پردازی در این سه اثر، از ویژگی‌های منحصربه‌فرد سه فانتزی است. شهریار وقفی‌پور سعی کرده تا سر حد امکان به سبک و لحن نویسنده وفادار بماند و این کوشش را در این داستان‌ها می‌توان باز‌شناخت. از اوراسیو کیروگا، دو داستان کوتاهِ « فلامینگو‌ها جوراب به پا می‌کنند» و «بالش پر»، داستان‌هایی چشمگیر و جذاب‌اند. داستان «فلامینگوها»، اثری تمثیلی و در‌عین‌حال مدرن است با فضایی طنزآلود. «بالش پر» اما داستانی تمام‌عیار است: آلیسیا، دختری جذاب و رمانتیک که موهایی بور و پیکری ظریف و شکننده دارد با مردی ثروتمند اما جدی و خشک و کم‌حرف ازدواج کرده است. داستان این‌گونه آغاز می‌شود: «کل ماه‌عسل آلیسیا، به رعشه‌های داغ و سرد گذشت. دختری بور، فرشته‌وار و خجالتی بود...» این آغاز خواننده را به درون ماجرا می‌کشاند تا شاهد سرنوشت غریب و غافلگیرکننده آلیسیای عاشق باشد. دختر، با خصلت‌های همسر جدی‌اش کنار آمده و در ویلای مجلل او زندگی می‌کند اما به‌ناگهان بیماری مرموزی، او را از پا می‌اندازد و به آستانه مرگی محتوم می‌کشاند. کیروگا، با رندی و درایت، تعلیقی چشمگیر می‌سازد و عملا تا سطر پایانی داستان که ضربه نهایی نیز در همان‌جا شکل می‌گیرد، خواننده‌اش را در توهم داستان‌های کلاسیک عاشقانه نگاه می‌دارد. جمله پایانی داستان که خود گره‌گشایی نیز محسوب می‌شود، همه رشته‌ها را پنبه کرده و از واقعیتی شوم و تب‌آلود پرده بر می‌دارد. «بالش پر» شاید در زمره بهترین داستان‌های این کتاب است.

از روبرتو بولانیو تنها یک داستان می‌خوانیم: «راز شر». این داستان کوتاه را می‌توان داستانی سیاسی دانست. داستان چنین آغاز می‌شود: «این قصه خیلی ساده است. اگرچه می‌تواند خیلی هم پیچیده باشد. همچنین ناکامل است، چون قصه‌های این‌چنینی پایانی ندارند. شبی در پاریس است و یک روزنامه‌نگار اهل آمریکای شمالی در خواب است. ناگهان تلفن زنگ می‌زند و یک نفر به انگلیسی با لهجه‌ای نامشخص؛ سراغ جو. ای. کالسو را می‌گیرد». داستان در لبه‌ای از واقعیت و کابوس پیش می‌رود و منجر به دیداری در یکی از خیابان‌های تاریک و کم رفت‌و‌آمد حومه پاریس می‌شود. داستان «راز شر»، بیش از آنکه اسراری را برای خواننده‌اش برملا کند، چیزهای بسیاری برای نگفتن دارد. ناگفته‌های داستان سلسله‌ای تو در تو از مناسبات قدرت، تهدیدهای سیاسی و دشواری‌های روحی و فیزیکی شخصیت اصلی را باز می‌نمایاند. لحن روایت سرد و فرافکن و نثر داستان خالی از حشو و اضافات متداول است. نویسنده زود به‌ سراغ اصل ماجرا می‌رود. می‌توان رگه‌هایی از ترس را در رفتار شخصیت اصلی داستان بازشناخت.

................ تجربه‌ی زندگی دوباره ...............

حکومتی که بنیادش بر تمایز و تبعیض میان شهروندان شکل گرفته است به همان همبستگی اجتماعی نیم‌بند هم لطمات فراوانی وارد می‌کند... «دولت صالحان» همان ارز زبان‌بسته را به نورچشمی‌ها، یا صالحان رده پایین‌تر، اهدا می‌کند... مشکل ایران حتی مقامات فاسد و اصولا فساد نیست. فساد خود نتیجه حکمرانی فشل، نبود آزادی و اقتصاد دولتی است... به فکر کارگران و پابرهنگان و کوخ‌نشینانید؟‌ سلمنا! تورم را مهار کنید که دمار از روزگار همان طبقه درآورده است، وگرنه کاخ‌نشینان که کیف‌شان با تورم کوک می‌شود ...
عشقش او را ترک کرده؛ پدرش دوست ندارد او را ببیند و خودش هم از خودش بیزار است... نسلی که نمی‌تواند بی‌خیال آرمان‌زدگی و شعار باشد... نسلی معلق بین زمین ‌و هوا... دوست دارند قربانی باشند... گذشته‌ای ساخته‌اند برای خودشان از تحقیرها، نبودن‌ها و نداشتن‌ها... سعی کرده زهر و زشتی صحنه‌های اروتیک را بگیرد و به جایش تصاویر طبیعی و بکر از انسان امروز و عشق رقم بزند... ...
دو زن و یک مرد همدیگر را، پس از مرگ، در دوزخ می‌یابند... همجنس‌بازی است که دوستش را به نومیدی کشانده و او خودکشی کرده است... مبارز صلح‌طلبی است که به مسلکِ خود خیانت کرده است... بچه‌ای را که از فاسقش پیدا کرده در آب افکنده و باعث خودکشی فاسقش شده... دژخیم در واقع «هریک از ما برای آن دو نفرِ دیگر است»... دلبری می‌کند اما همدمی این دو هم دوام نمی‌آورد... در باز می‌شود، ولی هیچ‌کدام از آنها توانایی ترک اتاق را ندارد ...
«سم‌پاشی انسان‌ها» برای نجات از آفت‌های ایدئولوژیک اجتناب‌ناپذیر است... مانع ابراز مخالفتِ مخالفین آنها هم نمی‌شویم... در سکانس بعد معلوم می‌شود که منظور از «ابراز مخالفت»، چماق‌کشی‌ و منظور از عناصر سالم و «پادزهرها» نیز «لباس‌شخصی‌ها»ی خودسر!... وقتی قدرت در یک حکومت، مقدس و الهی جلوه داده شد؛ صاحبان قدرت، نمایندگان خدا و مجری اوامر اویند و لذا اصولا دیگر امکانی! برای «سوءاستفاده» باقی نمی‌ماند ...
رفتار جلال را ناشی از قبول پست وزارت از سوی خانلری می‌داند و ساعدی را هم از مریدان آل‌احمد می‌بیند... خودداری سردبیر مجله سخن از چاپ اشعار نیما باعث دشمنی میان این دو شد... شاه از او خواسته بوده در موکب ملوکانه برای افتتاح جاده هراز بروند... «مادر و بچه» را به ترجمه اشرف پهلوی منتشر کرد که درواقع ثمینه باغچه‌بان مترجم آن بود... کتاب «اندیشه‌های میرزافتحعلی آخوندزاده» را نزد شاه می‌برد: «که چه نشسته‌اید؟ دین از دست رفت! این کتاب با ترویج افکار الحادی احساسات مردم مسلمان را جریحه‌دار کرد ...