از نیکاراگوئه تا ایران | ایبنا


نسخه فارسی کتاب «دولت‌ها، ایدئولوژی‌ها و انقلاب‌های اجتماعی» (States, Ideologies, and Social Revolutions) که یکی از آثار برجسته در حوزه مطالعات تطبیقی انقلاب‌ها به قلم پروفسور میثاق پارسا [Misagh Parsa] ست با عنوان «مطالعه تطبیقی انقلاب‌های اجتماعی» و با ترجمه جواد افشار کهن در ۵۶۲ صفحه و با قیمت ۸۴۳ هزار تومن از سوی نشر پیله در اختیار خوانندگان ایرانی قرار گرفته است. این ترجمه گامی مهم در جهت دسترسی پژوهشگران و دانشجویان فارسی‌زبان در حوزه‌های جامعه‌شناسی، علوم سیاسی و تاریخ معاصر به نظریه‌پردازی دقیق و چندلایه درباره پدیده انقلاب محسوب می‌شود.



درباره این کتاب می‌توان گفت که در بازه زمانی میان سال‌های ۱۹۷۹ تا ۱۹۸۶، سه کشور ایران، نیکاراگوئه و فیلیپین شاهد دگرگونی‌های عظیم اجتماعی و سیاسی بودند که ساختارهای سیاسی و اجتماعی‌شان را به‌شدت دگرگون ساخت. پارسا با بهره‌گیری از داده‌های تجربی گسترده و مطالعات میدانی، به بررسی آسیب‌پذیری‌های ساختاری دولت، الگوهای مداخله اقتصادی، و خیزش جنبش‌های انقلابی مردمی در این سه کشور می‌پردازد. اثر او نشان می‌دهد که چگونه ایدئولوژی‌ها، نارضایتی‌های اقتصادی و سرکوب سیاسی در هم تنیده می‌شوند و به بروز انقلاب اجتماعی تمام‌عیار (در ایران و نیکاراگوئه) یا صرفاً دگرگونی سیاسی محدود (در فیلیپین) منتهی می‌گردند.

رویکردی ساختاری و عامل‌محور
پارسا با نقد نظریه‌های رایج انقلاب، از جمله نظریه‌هایی که نقش ایدئولوژی را بیش‌ازاندازه بزرگ می‌کنند یا صرفاً به فروپاشی ساختارها توجه دارند، مدلی چندبعدی ارائه می‌کند. در این مدل، تحلیل ساختار دولت، سیاست‌های اقتصادی، و توان کنش جمعی گروه‌های اجتماعی چون دانشجویان، روحانیان، کارگران و سرمایه‌داران با هم ترکیب می‌شوند. هر مطالعه موردی در این کتاب نشان می‌دهد که چگونه مجموعه‌ای از عوامل سیاسی، اقتصادی و اجتماعی منجر به پیروزی یا شکست انقلاب شده است. در مقدمه فارسی کتاب آمده است:

«کتاب داده‌های مفصل و مهمی برای تحلیل تأثیر کنش‌های جمعی و ایدئولوژی‌های مربوط به گروه‌های اجتماعی عمده ارائه می‌دهد و نشان می‌دهد این عاملان چگونه بر امکان موفقیت انقلاب تأثیرگذار بوده‌اند.»

آنچه این اثر را متمایز می‌کند، توجه هم‌زمان به ساختار دولت و اقتصاد، و تحلیل درونی جنبش‌های انقلابی است؛ تحلیلی که غالباً در ادبیات موجود مغفول مانده است.

تحلیل درهم‌تنیده ساختار و عاملیت
پارسا الگوهای مسلط نظری در مطالعات انقلاب که بر نقش پررنگ ایدئولوژی یا فروپاشی‌های ساختاری تأکید بیش از حد دارند را به چالش می‌کشد. او در عوض، چارچوب تحلیلی یکپارچه‌تری پیشنهاد می‌دهد که ضمن تمرکز بر دولت، به کنش و عاملیت گروه‌های اجتماعی متنوع چون دانشجویان، روحانیان، کارگران و سرمایه‌داران نیز توجه می‌کند. این تلفیق بین ساختار و عاملیت، تصحیحی ضروری بر دیدگاه‌های پیشین به‌شمار می‌رود و اثر پارسا را به یکی از منابع کلیدی در مطالعات انقلاب در جهان جنوب تبدیل می‌سازد.

نکته مهم آن است که این کتاب، نخستین پژوهش تطبیقی بزرگی است که هم‌زمان ساختارهای دولتی و اقتصادی را در کنار کنش جمعی اجتماعی بررسی می‌کند؛ عاملی که آن را به سهمی ممتاز در جامعه‌شناسی انقلاب‌ها بدل کرده است. افزون بر آن، کتاب نگاهی موشکافانه به چگونگی شکل‌گیری ائتلاف‌های انقلابی، نقش‌های متغیر ایدئولوژی و ابعاد بین‌المللی تحولات داخلی دارد. مترجم فارسی، ضمن وفاداری به متن اصلی، در پاورقی‌هایی انتقادی، تلاش کرده است برخی تفسیرهای نویسنده درباره انقلاب ایران را زمینه‌مند و در مواردی محل تردید یا بازاندیشی معرفی کند چرا که انقلاب‌ها همواره در حافظه و تئوریزه‌شدن، محل تعارض روایت‌ها هستند.

انتشار این ترجمه در زمانی صورت گرفته که بازخوانی علمی و انتقادی تاریخ انقلاب ایران بیش از همیشه ضروری و محل مناقشه است. این اثر از خوانندگان ایرانی دعوت می‌کند تا با نگاهی جهانی، انقلاب ۱۳۵۷ را در کنار نمونه‌های مشابه در آمریکای لاتین و آسیای جنوب شرقی بازاندیشی کنند. مترجم کتاب نیز تأکید دارد که گرچه چارچوب تحلیلی اثر ممکن است محل بحث باشد به‌ویژه در مورد نقش کنشگران ایرانی همین تعارض‌هاست که به درک چندسویه‌تر از انقلاب‌ها، به‌مثابه پدیده‌هایی در عین حال تاریخی و جهانی، یاری می‌رساند.

نویسنده در بررسی گروه‌های فعال در انقلاب‌ها در این سه کشور، در هر مورد به انواع گرایشات در گروه‌های انقلابی و سیر تحول در فعالیت و ظرفیت آنها برای اقدام جمعی اشاره می‌کند و هم‌زمان هم توانایی هر گرایش در هر گروه اجتماعی (برای مثال انواع گرایش‌ها و اقلیت‌ها-اکثریت فعالان در میان دانشجویان) برای اقدام به بسیج‌سیاسی را مورد تحلیل قرار می‌دهد و هم پتانسیل ایدئولوژیک آنها را در بررسی خود مدنظر قرار می‌دهد.

در تحلیل نهایی، شیوه مواجهه حکومت‌ها و قدرت‌های مستقر با مخالفان میانه‌رو و رادیکال و همچنین میزان سازماندهی مخالفان در کنار نحوه نقش‌آفرینی نیروهای خارجی در پیامد قیام‌های مردمی حائز اهمیت شمرده می‌شوند. ایدئولوژی‌ها از دیدگاه نویسنده ضمن آنکه می‌توانند برانگیزاننده گروه‌های اجتماعی مشخصی جهت بسیج و اقدام جمعی باشند، در مجموع می‌توانند زمینه‌ساز شکل‌گیری ائتلاف‌هایی باشند که بیشتر به‌سبب تاکتیک‌های سیاسی شکل می‌گیرند تا اینکه مبتنی بر باورهای فراگیر و عمومی به یک ایدئولوژی مشخص باشند. زمینه‌های کلی شکل‌گیری / عدم شکل‌گیری ائتلاف‌ها به‌عنوان یکی از لوازم تحقق انقلاب‌ها نیز مدنظر نویسنده کتاب است. علاوه بر این تفکیک انقلاب‌های‌اجتماعی از انقلاب‌های سیاسی به‌عنوان دو پیامد متمایز قیام‌های عمومی در این کشورها در ارتباط با عوامل پیش گفته مورد تحلیل و بررسی قرار می‌گیرد.

در کل، در کنار بنیان نظری قوی، کتاب پارسا از مصاحبه‌های گسترده با کنشگران سیاسی، دیپلمات‌ها و اعضای جامعه مدنی نیز بهره‌مند شده است. تقدیرنامه‌های نویسنده در نسخه اصلی، حاکی از فرآیندی عمیقاً میان‌رشته‌ای و مشارکتی است که با همکاری تاریخ‌نگاران و جامعه‌شناسان برجسته‌ای چون چارلز تیلی، جان فوران و یرواند آبراهامیان صورت گرفته است. این گفت‌وگوهای میان‌رشته‌ای در نسخه فارسی نیز انعکاس یافته و دامنه تأثیرگذاری کتاب را گسترده‌تر کرده است.

در نهایت، ترجمه این اثر چیزی فراتر از یک خدمت علمی صرف است؛ این کتاب دعوتی است برای تعمیق نگاه‌های تطبیقی، انتقادی و تجربی به پدیده انقلاب. مخاطب ایرانی را ترغیب می‌کند تا روایت‌های آشنا از تاریخ را با ابزارهای مفهومی جدید به چالش بکشد و تحولات انقلابی ایران را در بسترهای وسیع‌تری از منازعه جهانی، دگرگونی دولتی و مبارزات اجتماعی قرار دهد.